Ο πόλεμος στο Ιράν επηρεάζει το Ιράκ. Η χώρα, που διαθέτει τα πέμπτα μεγαλύτερα αποδεδειγμένα αποθέματα πετρελαίου στον κόσμο, δεν μπορεί να εξασφαλίσει με αξιοπιστία τη διατροφή του πληθυσμού του, να τροφοδοτήσει με ηλεκτρική ενέργεια τα νοικοκυριά του ή, αυτή την περίοδο, να πληρώσει κανονικά τους δημόσιους υπαλλήλους του.
Ο πόλεμος μπορεί να κλιμάκωσε αυτά τα προβλήματα, αλλά δεν προέκυψαν ξαφνικά: διαμορφώθηκαν εδώ και δεκαετίες — ως αποτέλεσμα των πολέμων από τη δεκαετία του 1980, της κακής οικονομικής διαχείρισης και της υπερβολικής εξάρτησης του Ιράκ από τα γειτονικά του κράτη. Η αναταραχή στο Στενό του Ορμούζ έχει μειώσει τα έσοδα του Ιράκ από τις εξαγωγές πετρελαίου. Πίσω από αυτή την κρίση κρύβεται ένα παλαιότερο και αυτοτροφοδοτούμενο πρόβλημα — ένα πρόβλημα που φαίνεται στον ουρανό πάνω από τα πετρελαϊκά κοιτάσματα στο νότιο Ιράκ.
Το Ιράκ καίγεται. Κυριολεκτικά — από την καύση φυσικού αερίου.
Ο μηχανικός Ali Jabbar, ένας από τους πιο σεβαστούς εμπειρογνώμονες διαχείρισης κρίσεων του Ιράκ, έχει τονίσει επανειλημμένα ότι η χώρα βρίσκεται σε σταυροδρόμι.
“Χάνουμε 6-8 δισ. δολάρια ετησίως για την εισαγωγή φυσικού αερίου που τροφοδοτεί τους σταθμούς παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας. Είναι ντροπιαστικό για τη διαχείριση του ενεργειακού τομέα του Ιράκ”, επισημαίνει ο Jabbar.
Κάθε μέρα, περισσότερες από 1.400 φλόγες καύσης αερίου καίνε στα πετρελαϊκά κοιτάσματα στο νότιο Ιράκ, απελευθερώνοντας τεράστιες ποσότητες φυσικού αερίου στην ατμόσφαιρα — ένα υποπροϊόν της εξόρυξης του αργού. Το Ιράκ παράγει περίπου 3,1 δισ. κυβικά πόδια αυτού του αερίου ημερησίως. Σχεδόν το ένα τρίτο αυτής της ποσότητας, περίπου 1 δισ. κυβικά πόδια, απλώς καίγεται και χάνεται.
Ο Παγκόσμιος Δείκτης Καύσης Αερίου για το 2025 που καταρτίζεται από την Παγκόσμια Τράπεζα κατατάσσει το Ιράκ στην κορυφαία τριάδα με τη μεγαλύτερη σπατάλη παγκοσμίως, πίσω από τη Ρωσία και το Ιράν. Αυτό το σπαταλημένο αέριο, αν συλλεγόταν και χρησιμοποιούνταν, θα μπορούσε να συμβάλει σημαντικά στην τροφοδοσία του ηλεκτρικού δικτύου του Ιράκ. Αντ’ αυτού, το Ιράκ εισάγει αέριο από το Ιράν.
Από τον Σεπτέμβριο του 1980 έως τον Αύγουστο του 1988, το Ιράκ και το Ιράν διεξήγαγαν μεταξύ τους έναν από τους πιο βίαιους πολέμους του 20ού αιώνα. Οι εκτιμήσεις για το συνολικό αριθμό των θυμάτων —στρατιώτες και πολίτες μαζί— κάνουν λόγο από 1 έως 2 εκατ. Τα δύο πολεμούσαν για έναν ποταμό, για τα σύνορα και την κυριαρχία στον Περσικό Κόλπο. Καμία από τις δύο πλευρές δεν κέρδισε. Και σήμερα, το Ιράκ πληρώνει στο Ιράν περίπου 4 με 8 δισ. δολάρια ετησίως για να εισάγει το φυσικό αέριο που χρειάζεται για να διατηρήσει σε λειτουργία τα εργοστάσια του παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας — φυσικό αέριο που το Ιράκ ταυτόχρονα καίει στις πηγές.
Ένα πρόβλημα που κρύβεται μπροστά στα μάτια μας
Σε ποιο βαθμό εξαρτάται η ηλεκτροδότηση του Ιράκ από τον ιρανικό εφοδιασμό; Το Υπουργείο Ηλεκτρισμού του Ιράκ έχει δηλώσει ότι, σε περίπτωση διακοπής των εισαγωγών ιρανικού φυσικού αερίου, η χώρα θα έχανε πάνω από το 30% της ηλεκτρικής της ενέργειας. Άλλοι εκτιμούν το ποσοστό αυτό κοντά στο 40%. Σε μια χώρα όπου οι θερμοκρασίες το καλοκαίρι ξεπερνούν συχνά τους 49 βαθμούς Κελσίου και οι οικογένειες βασίζονται σε γεννήτριες ντίζελ για να αντιμετωπίσουν στις καθημερινές διακοπές ρεύματος, ο αριθμός αυτός δεν είναι… απλά ένα νούμερο.
“Μια χώρα όπως το Ιράκ, ο δεύτερος μεγαλύτερος παραγωγός και εξαγωγέας του OPEC, εξακολουθεί να εξαρτάται από το φυσικό αέριο του Ιράν και την ηλεκτρική ενέργεια των γειτόνων της. Δεν βγάζει νόημα”, σχολίασε ο Τζαμπάρ.
Και δεν είναι μόνο το φυσικό αέριο. Το Ιράκ εξαρτάται επίσης από την Τουρκία — το γειτονικό κράτος στα βόρεια— για το νερό. Οι ποταμοί Τίγρης και Ευφράτης, που έχουν συντηρήσει τον πολιτισμό σε αυτό το μέρος του κόσμου επί χιλιάδες χρόνια, τροφοδοτούνται από το λιώσιμο του χιονιού και τις βροχοπτώσεις στα τουρκικά υψίπεδα. Η Τουρκία έχει κατασκευάσει ένα εκτεταμένο δίκτυο φραγμάτων, και οι δύο χώρες δεν έχουν υπογράψει ποτέ δεσμευτική συμφωνία που να εγγυάται στο Ιράκ μια ελάχιστη παροχή νερού.
Λόγω των φραγμάτων και της μειωμένης ροής των ποταμών, το Ιράκ λαμβάνει πλέον το 30%-40% του νερού που πραγματικά χρειάζεται, σύμφωνα με τον Τζαμπάρ. Αυτό το έλλειμμα δεν κάνει ζημιά μόνο στους αγρότες — περιορίζει και το νερό που είναι διαθέσιμο για την ψύξη των σταθμών παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας, και άρα την υδροηλεκτρική δυναμική της χώρας, και αυξάνει το κόστος των τροφίμων που πρέπει να εισάγει το Ιράκ.
“Τα αποθέματα πετρελαίου και άλλων πόρων που διαθέτουμε θα μπορούσαν να αποτελέσουν την πηγή μιας ευημερούσας οικονομίας”, λέει ο Τζαμπάρ. “Αντί να εισάγουμε αυτές τις υπηρεσίες και τα προϊόντα, θα έπρεπε να τα εξάγουμε εμείς στον υπόλοιπο κόσμο”.
Από τις ίδιες θαλάσσιες οδούς που φέρνουν κλυδωνισμούς σήμερα στις εξαγωγές πετρελαίου του Ιράκ —το Στενό του Ορμούζ και η Ερυθρά Θάλασσα— μεταφέρονται οι σπάνιες γαίες και τα εξαρτήματα που είναι απαραίτητα για την “πράσινη” μετάβαση. Οι πρώτες ύλες που χρησιμοποιούνται στις μπαταρίες ηλεκτρικών οχημάτων, στα ηλιακά πάνελ και στις ανεμογεννήτριες μεταφέρονται μέσω αυτών των ίδιων διαδρόμων. Η κρίση του Ιράκ αποτελεί προάγγελο των προβλημάτων που μπορεί να αντιμετωπίσει ο πλανήτης.
Για το Ιράκ, η οικονομική πίεση αυξάνεται. Η κυβέρνηση έχει δαπανήσει μεταξύ 9 και 11 δισ. δολαρίων τον μήνα τα τελευταία τρία χρόνια. Σε καλές περιόδους, κερδίζει 6-8 δισ. δολάρια τον μήνα από το πετρέλαιο. Οι υπολογισμοί του Τζαμπάρ, που δημοσιεύτηκαν στο Cross Lines, είναι απογοητευτικοί: με αποθέματα περίπου 95 δισ. δολαρίων και μηνιαίο έλλειμμα 3-5 δισ. δολαρίων, το απόθεμα ασφαλείας θα μπορούσε να εξαντληθεί σε τρεις έως έξι μήνες.
Υποσχέσεις που δόθηκαν, υποσχέσεις που δεν τηρήθηκαν
Για να είμαστε δίκαιοι, η Βαγδάτη καταβάλλει προσπάθειες για την αντιμετώπιση της καύσης αερίου. Η Basra Gas Company —μια κοινοπραξία της κρατικής πετρελαϊκής εταιρείας του Ιράκ, της Shell και της Mitsubishi— συλλέγει πλέον το 60% του αερίου από τρία από τα μεγαλύτερα κοιτάσματα του Ιράκ, όπου στο παρελθόν καιγόταν όλο. Οι TotalEnergies, Baker Hughes και GE Vernova “τρέχουν” έργα για την ανακατεύθυνση του καύσιμου αερίου στο ηλεκτρικό δίκτυο. Σύμφωνα με τον υπουργό Πετρελαίου του Ιράκ, το ποσοστό συλλογής φυσικού αερίου από την κυβέρνηση έχει βελτιωθεί από το 53%, όταν πρωτοανέλαβε καθήκοντα η σημερινή διοίκηση της χώρας, σε περίπου 67% σήμερα.
“Για πρώτη φορά στην ιστορία του Ιράκ, υπάρχει ένα σαφές σχέδιο και καθημερινή δράση για την επίλυση αυτού του ζητήματος, με ορόσημο τις αρχές του 2028 για μηδενική καύση φυσικού αερίου”, διευκρίνισε ο πρωθυπουργός του Ιράκ, Mohammed Shia Al-Sudani, μιλώντας στο CNBC.
Ανεξάρτητοι αναλυτές υποστηρίζουν ότι οι υψηλοί όγκοι καύσης έχουν παραμείνει παρά τις επίσημες δηλώσεις. Επιπλέον, ορισμένες πετρελαϊκές εταιρείες έχουν διαπιστώσει ότι είναι φθηνότερο να πληρώνουν τα περιβαλλοντικά πρόστιμα της κυβέρνησης παρά να κατασκευάσουν τις υποδομές που απαιτούνται για τη δέσμευση του αερίου.
Υπάρχουν δύο εκδοχές για το Ιράκ σε δέκα χρόνια από τώρα. Ο Τζαμπάρ εξηγεί: Στο αισιόδοξο σενάριο —που βασίζεται σε αποφάσεις που ακόμη δεν έχουν ληφθεί— οι δεσμεύσεις για την καύση διατηρούνται, οι ξένοι ενεργειακοί εταίροι παραμένουν, το νόμισμα σταθεροποιείται και τα έσοδα εκτός πετρελαίου αυξάνονται. Το Ιράκ γίνεται εξαγωγέας διυλισμένων ενεργειακών προϊόντων για την πράσινη οικονομία.
Στο απαισιόδοξο σενάριο, οι ηγέτες του Ιράκ θα επιστρέψουν στις συνήθεις πρακτικές τους μόλις περάσει η κρίση. Οι ετήσιες κρατικές δαπάνες του Ιράκ κυμαίνονται από 140 έως 160 δισ. δολάρια. Τα έσοδα από το πετρέλαιο κυμαίνονται από 80 έως 95 δισ. δολάρια. Η κακή είδηση είναι ότι το 80% του πετρελαίου που εξάγει περνά από το Στενό του Ορμούζ.
“Αν συνεχίσουμε να κάνουμε ό,τι κάναμε μέχρι σήμερα”, επισημαίνει ο Τζαμπάρ, “δεν νομίζω ότι το Ιράκ θα επιβιώσει μέχρι το 2030”.
