Μετά από μια δεκαετία διαβουλεύσεων και πολιτικών διεργασιών, η Κυπριακή Δημοκρατία περνά σε μια νέα εποχή, όπου ο πολίτης παύει να είναι απλός θεατής και αποκτά έναν πιο ουσιαστικό ρόλο στη διαμόρφωση της πολιτικής ατζέντας. Στις 2 Απριλίου 2026 η Ολομέλεια της Βουλής ψήφισε το πλαίσιο για την λαϊκή νομοθετική πρωτοβουλία, με βάση το οποίο οι πολίτες θα έχουν πλέον τη δυνατότητα να καταθέτουν οργανωμένες προτάσεις προς την εξουσία για ζητήματα δημόσιου ενδιαφέροντος, εφόσον περάσουν τον απαιτούμενο έλεγχο που έχει καθοριστεί και συγκεντρώσουν τουλάχιστον 5 χιλιάδες υπογραφές εντός 6 μηνών.
Το νέο αυτό πλαίσιο περιλαμβάνει δύο παράλληλες θεσμικές διαδρομές που επιτρέπουν στους πολίτες να «παρεμβαίνουν» τόσο στη νομοθετική, όσο και στην εκτελεστική εξουσία.
- Μέσω της πρότασης νόμου, οι πολίτες μπορούν να καταθέτουν τις δικές τους προτάσεις απευθείας στη Βουλή.
- Μέσω σχετικού νομοσχεδίου που συνοδεύει την πρόταση νόμου, οι πολίτες μπορούν να απευθύνονται και στην εκτελεστική εξουσία.
Ο λαός αποκτά ρόλο και φωνή
Ο νέος νόμος, με αριθμό 88(Ι)/2026, εισάγει για πρώτη φορά στην Κυπριακή Δημοκρατία έναν θεσμοθετημένο μηχανισμό μέσω του οποίου πολίτες θα μπορούν να καταθέτουν οργανωμένες προτάσεις προς τη Βουλή των Αντιπροσώπων ζητώντας νομοθετικές ρυθμίσεις σε ζητήματα κοινού ενδιαφέροντος και κοινωνικής ωφέλειας. Πρόκειται για μια μορφή συμμετοχικής δημοκρατίας, η οποία, όπως αναφέρεται χαρακτηριστικά στο προοίμιο του νόμου, δεν αποσκοπεί στην υποκατάσταση της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας αλλά στη συμπληρωματική ενίσχυση της συμμετοχής των πολιτών στο πολιτικό γίγνεσθαι.
Στο εκτενές προοίμιο του νόμου γίνεται ιδιαίτερη αναφορά στην ανάγκη άμεσης εμπλοκής των πολιτών στη διαμόρφωση πολιτικών προτάσεων, επισημαίνοντας ότι η λαϊκή νομοθετική πρωτοβουλία αποτελεί θεσμό άμεσης συμμετοχικής δημοκρατίας που εφαρμόζεται ήδη σε διάφορες ευρωπαϊκές έννομες τάξεις. Παράλληλα, υπογραμμίζεται ότι η λειτουργία του νέου θεσμού θα γίνεται με πλήρη σεβασμό στις συνταγματικές πρόνοιες, στη διάκριση των εξουσιών και στις αρμοδιότητες της εκτελεστικής και νομοθετικής εξουσίας.
Προϋποθέσεις και διαδικαστικά
Σύμφωνα με τις πρόνοιες του νόμου, νομοθετική πρωτοβουλία μπορούν να αναλαμβάνουν τουλάχιστον πέντε πολίτες της Δημοκρατίας, οι οποίοι πρέπει να είναι εγγεγραμμένοι στον εκλογικό κατάλογο. Οι πολίτες αυτοί θα θεωρούνται οι «διοργανωτές» της πρωτοβουλίας και θα ορίζουν έναν εκπρόσωπο και έναν αναπληρωτή εκπρόσωπο για επικοινωνία με τη Βουλή.
Η διαδικασία θα διεξάγεται αποκλειστικά διαδικτυακά, μέσω ιστότοπου που θα δημιουργήσει και θα διαχειρίζεται η αρμόδια αρχή της Βουλής. Εκεί θα υποβάλλονται οι προτάσεις, θα δημοσιεύονται οι εγκριθείσες πρωτοβουλίες και θα συγκεντρώνονται ηλεκτρονικά οι δηλώσεις υποστήριξης από πολίτες. Ο νόμος προβλέπει ότι ο ιστότόπος θα πρέπει να πληροί αυστηρές προδιαγραφές προστασίας προσωπικών δεδομένων.
Οι διοργανωτές θα πρέπει να υποβάλουν τίτλο και συνοπτική περιγραφή της προτεινόμενης νομοθετικής πρωτοβουλίας, καθώς και στοιχεία ταυτοποίησης και επικοινωνίας. Η αρμόδια αρχή της Βουλής θα εξετάζει εντός δύο μηνών κατά πόσο η πρόταση πληροί τις προϋποθέσεις.
Προτάσεις, υπογραφές και προσωπικά δεδομένα
Ο έλεγχος θα αφορά, μεταξύ άλλων, κατά πόσο η προτεινόμενη πρωτοβουλία εμπίπτει στις αρμοδιότητες της Βουλής, αν συνάδει με το Σύνταγμα, αν δεν παραβιάζει ευρωπαϊκό ή διεθνές δίκαιο και αν δεν θίγει τη δημόσια τάξη και ασφάλεια. Παράλληλα, θα απορρίπτονται πρωτοβουλίες που αφορούν ζητήματα για τα οποία έχει ήδη υποβληθεί παρόμοια πρόταση. Σε περίπτωση έγκρισης, η πρόταση θα δημοσιεύεται στην ειδική πλατφόρμα και θα ανοίγει περίοδος έξι μηνών για συλλογή ηλεκτρονικών υπογραφών στήριξης από πολίτες που είναι εγγεγραμμένοι στον εκλογικό κατάλογο.
Καθοριστικής σημασίας θεωρείται η πρόνοια που θέτει ως ελάχιστο όριο τις 5.000 έγκυρες δηλώσεις υποστήριξης προκειμένου η νομοθετική πρωτοβουλία να προωθηθεί για περαιτέρω εξέταση. Μετά την ολοκλήρωση της διαδικασίας, το Υπουργείο Εσωτερικών θα επαληθεύει τις υπογραφές και θα πιστοποιεί τον αριθμό των έγκυρων δηλώσεων υποστήριξης.
Ακολούθως, η αρμόδια αρχή της Βουλής θα κοινοποιεί τη νομοθετική πρωτοβουλία στα μέλη του κοινοβουλίου. Ωστόσο, ο νόμος ξεκαθαρίζει ότι η επιτυχής συλλογή υπογραφών δεν δεσμεύει τη Βουλή να ψηφίσει την πρόταση σε νόμο ούτε να την υιοθετήσει αυτούσια. Η περαιτέρω συζήτηση και διαχείριση της πρωτοβουλίας θα διέπεται από τους εσωτερικούς θεσμικούς κανόνες λειτουργίας της Βουλής.
Όσον αφορά την προστασία των προσωπικών δεδομένων, ο νόμος προβλέπει ότι όλα τα στοιχεία των διοργανωτών και των πολιτών που στηρίζουν μια πρωτοβουλία θα χρησιμοποιούνται αποκλειστικά για σκοπούς επαλήθευσης και θα καταστρέφονται εντός έξι μηνών από την ολοκλήρωση της διαδικασίας, εκτός εάν εκκρεμεί δικαστική ή διοικητική διαδικασία.
Επιτροπή εξέτασης και κυρώσεις
Για τις προτάσεις προς την εκτελεστική εξουσία, θα συσταθεί μια επιτροπή η οποία θα εξετάζει τις πρωτοβουλίες των πολιτών. Η Επιτροπή αποτελείται από εκπροσώπους κρατικών θεσμών, της επιστημονικής κοινότητας και της κοινωνίας των πολιτών, με πρόεδρο τον Γραμματέα του Υπουργικού Συμβουλίου ή άλλο πρόσωπο που ορίζει η κυβέρνηση. Συμμετέχουν επίσης εκπρόσωπος της Νομικής Υπηρεσίας, ο Γενικός Διευθυντής του Υπουργείου Εσωτερικών, εκπρόσωποι της Κυπριακής Ακαδημίας Επιστημών και του Παγκύπριου Συντονιστικού Συμβουλίου Εθελοντισμού, καθώς και εκπρόσωπος μη κυβερνητικής οργάνωσης. Αποστολή της Επιτροπής είναι να εξετάζει κατά πόσο οι προτεινόμενες πρωτοβουλίες πληρούν τις νομικές και συνταγματικές προϋποθέσεις, προτού εγκρίνει ή απορρίψει τη δημοσίευσή τους στην ηλεκτρονική πλατφόρμα. Παράλληλα, η Επιτροπή εποπτεύει συνολικά τη διαδικασία, ενώ ο πρόεδρός της έχει την ευθύνη για τη λειτουργία της πλατφόρμας, την ενημέρωση των πολιτών και τον συντονισμό της επαλήθευσης των υπογραφών στήριξης.
Ο νόμος προβλέπει επίσης αυστηρές κυρώσεις σε περιπτώσεις εξαπάτησης ή παράνομης χρήσης προσωπικών δεδομένων κατά τη διαδικασία συλλογής υπογραφών. Συγκεκριμένα, ο Γενικός Διευθυντής του Υπουργείου Εσωτερικών έχει εξουσία να επιβάλλει διοικητικό πρόστιμο έως 2.000 ευρώ σε διοργανωτή που παραπλανεί πολίτες με ψευδείς πληροφορίες ή άλλο δόλιο τρόπο με στόχο τη συγκέντρωση δηλώσεων υποστήριξης. Παράλληλα, προβλέπεται ακόμη αυστηρότερη ποινή, μέχρι 4.000 ευρώ, σε περίπτωση που διαπιστωθεί ότι υποβλήθηκαν δηλώσεις υποστήριξης χρησιμοποιώντας προσωπικά στοιχεία πολιτών χωρίς τη συγκατάθεσή τους.
Η μακρά διαδρομή και το αγκάθι της δεσμευτικότητας
Το νέο αυτό θεσμικό πλαίσιο αποτελεί το αποτέλεσμα μιας μακράς διαδικασίας διαβουλεύσεων και πολιτικών ζυμώσεων.
Το 2016 ξεκίνησε η επεξεργασία δύο διαφορετικών νομοθετικών κειμένων: ενός νομοσχεδίου που αφορούσε την εκτελεστική εξουσία και μίας πρότασης νόμου που αφορούσε τη νομοθετική εξουσία. Κοινός στόχος ήταν η δημιουργία θεσμοθετημένων διαδικασιών μέσω των οποίων οι πολίτες θα μπορούσαν να υποβάλλουν οργανωμένες προτάσεις πολιτικής ή νομοθεσίας. Ωστόσο, ήδη από τότε εντοπιζόταν το βασικό σημείο διαφωνίας: η μη δεσμευτικότητα των προτάσεων για το κράτος και η απουσία υποχρέωσης ανάληψης δράσης από κυβέρνηση ή Βουλή, ακόμη και στην περίπτωση συγκέντρωσης του απαιτούμενου αριθμού υπογραφών.
Στις 7 Οκτωβρίου 2016 κατατέθηκε επίσημα στη Βουλή η πρόταση νόμου της βουλευτού του ΔΗΚΟ Χριστιάνας Ερωτοκρίτου, η οποία εισήγαγε τον θεσμό της λαϊκής νομοθετικής πρωτοβουλίας σε επίπεδο Βουλής. Λίγους μήνες αργότερα, στις 24 Μαρτίου 2017, κατατέθηκε και το κυβερνητικό νομοσχέδιο από το Υπουργείο Οικονομικών, εκ μέρους του τότε Υφυπουργού παρά τω Προέδρω Κωνσταντίνου Πετρίδη.
Η πρώτη ουσιαστική συζήτηση των δύο νομοθετημάτων πραγματοποιήθηκε το 2018 στην Επιτροπή Νομικών της Βουλής. Παρά τη γενική πολιτική συναίνεση υπέρ της ιδέας, οι διαδικασίες προχωρούσαν αργά και αποσπασματικά, χωρίς ουσιαστική κατάληξη.
Από το 2022 και έπειτα, η συζήτηση ενεργοποιήθηκε ξανά, κυρίως μέσα από την πίεση οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών. Το 2023 σημειώθηκε νέα εμπλοκή, αφού μετά την εκλογή της νέας κυβέρνησης, το κυβερνητικό νομοσχέδιο αποσύρθηκε, εξέλιξη που αποδόθηκε κυρίως στην απουσία διορισμένου Επιτρόπου του Πολίτη. Το 2024 η διαδικασία επανεκκίνησε μετά τον διορισμό νέου Επιτρόπου του Πολίτη. Ακολούθησε η συγγραφή αναθεωρημένου κειμένου, στο οποίο ενσωματώθηκε αλλαγή που υποχρέωνε τα κρατικά όργανα να αναλαμβάνουν συγκεκριμένη δράση όταν μια πρωτοβουλία συγκεντρώνει τις απαιτούμενες 5.000 υπογραφές υποστήριξης.
Το αναθεωρημένο νομοσχέδιο κατατέθηκε εκ νέου στις αρχές του 2025, ωστόσο σύντομα προέκυψαν σοβαρές ενστάσεις από τη Νομική Υπηρεσία. Η τελευταία έκρινε ότι ορισμένες πρόνοιες ήταν αντισυνταγματικές, ιδιαίτερα εκείνες που επέβαλλαν υποχρέωση δράσης προς την εκτελεστική εξουσία. Θέση της ότι η αρμοδιότητα ανάληψης νομοθετικής ή άλλης κυβερνητικής δράσης ανήκει αποκλειστικά στο Υπουργικό Συμβούλιο και δεν μπορεί να μεταβιβαστεί μέσω νομοθεσίας στους πολίτες. Το νομοσχέδιο αποσύρθηκε ξανά και επανακατατέθηκε στα τέλη του 2025, με βασική αλλαγή την επαναφορά της «δυνητικότητας». Ακολούθησαν νέες προσπάθειες για δεσμευτικότητα των πρωτοβουλιών, μεταξύ άλλων και από τον Παγκύπριο Δικηγορικό Σύλλογο. Δεν απέδωσαν όμως καρπούς και τα κείμενα οδηγήθηκαν τελικά στην ολομέλεια της Βουλής, όπου και υπερψηφίστηκαν στις 2 Απριλίου.
Χριστιάνα Ερωτοκρίτου: Χρησιμοποιήστε αυτό τον θεσμό, είναι εργαλείο στα χέρια σας
«Υπάρχουν στιγμές στη δημόσια ζωή όπου νιώθεις ότι η πολιτική επιστρέφει εκεί όπου πραγματικά ανήκει: στον πολίτη. Η ψήφιση, στις 2 Απριλίου 2026, του πλαισίου για τη λαϊκή νομοθετική πρωτοβουλία είναι για μένα μια τέτοια στιγμή, που κλείνει έναν κύκλο σχεδόν δέκα ετών δουλειάς, διαβούλευσης και όχι λίγων αντιστάσεων.
Όταν κατέθεσα για πρώτη φορά την πρόταση νόμου, τίποτα δεν διασφάλιζε ότι θα φτάσει στην Ολομέλεια, πόσο μάλλον ότι θα υπερψηφιστεί με ευρεία πλειοψηφία. Χρειάστηκε επιμονή, πολιτικός διάλογος πέρα από κομματικές γραμμές και, κυρίως, η πίστη ότι η κυπριακή κοινωνία είναι έτοιμη να περάσει από τον ρόλο του απλού ψηφοφόρου στον ρόλο του ενεργού συν-διαμορφωτή πολιτικής.
Το όριο των 5.000 υπογραφών που τίθεται δεν είναι τυχαίο. Εξασφαλίζει ότι μιλάμε για σοβαρές, οργανωμένες παρεμβάσεις με πραγματικό κοινωνικό βάθος και όχι για αποσπασματικές εκδηλώσεις δυσαρέσκειας.
Καθοριστικό για την αξιοπιστία του θεσμού είναι το φίλτρο της Επιτροπής Εξέτασης Πρωτοβουλίας Πολιτών. Η σύνθεσή της συνδυάζει τη θεσμική εμπειρία με τη γνώση και τη ματιά της κοινωνίας. Ελέγχει τη συνταγματικότητα, τη συμβατότητα με το δίκαιο της ΕΕ και τα ανθρώπινα δικαιώματα, καθώς και την τήρηση των τυπικών προϋποθέσεων.
Την ίδια ώρα, ο νόμος δεν αφήνει κενά απέναντι σε καταχρήσεις. Προβλέπει ποινικές κυρώσεις για περιπτώσεις παραπλάνησης των πολιτών ως προς το περιεχόμενο μιας πρωτοβουλίας, για χρήση ψευδών στοιχείων ταυτότητας, για νοθεία στη συλλογή ή καταχώριση υπογραφών, αλλά και για παράνομες πιέσεις ή παροχή ωφελημάτων με αντάλλαγμα την υπογραφή.
Το μήνυμα είναι σαφές: η φωνή της κοινωνίας αναγνωρίζεται πλέον ως θεσμικός συνομιλητής, όχι απλώς ως «παράγοντας πίεσης».
Θέλω να απευθυνθώ ειδικά σε ΜΚΟ, οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, φοιτητικές και νεανικές ομάδες, πρωτοβουλίες γειτονιάς και επαγγελματικούς φορείς: αυτός ο θεσμός είναι εργαλείο στα χέρια σας. Χρησιμοποιήστε τον για να φέρετε στο προσκήνιο τα θέματα που υπηρετείτε καθημερινά.
Η δημοκρατία μας δεν είναι στατική. Χτίζεται βήμα βήμα, θεσμό θεσμό, πρωτοβουλία πρωτοβουλία. Με τη λαϊκή νομοθετική πρωτοβουλία, κάνουμε ένα βήμα πιο κοντά σε μια Κύπρο όπου η πολιτική δεν είναι υπόθεση «των άλλων», αλλά κοινό έργο όλων μας.»
Γιώργος Ησαΐα: Σημαντική εξέλιξη αλλά αργήσαμε
«Η ψήφιση του θεσμού της Πρωτοβουλίας Πολιτών αποτελεί μια ιδιαίτερα σημαντική εξέλιξη για τη δημοκρατία στην Κύπρο. Για πρώτη φορά δημιουργείται ένα θεσμοθετημένο εργαλείο μέσω του οποίου οι πολίτες μπορούν συλλογικά να θέτουν ζητήματα δημόσιου ενδιαφέροντος ενώπιον της εκτελεστικής και νομοθετικής εξουσίας, διεκδικώντας ουσιαστικότερη συμμετοχή στη διαμόρφωση πολιτικών αποφάσεων.
Ως Oxygen for Democracy συμμετείχαμε ενεργά στη συζήτηση για τις Πρωτοβουλίες Πολιτών από το 2022, καταθέτοντας εισηγήσεις και παρεμβάσεις κατά τη διάρκεια της εξέτασης των σχετικών σχεδίων νόμου στη Βουλή. Θεωρούμε ότι η θεσμοθέτηση της Πρωτοβουλίας Πολιτών μπορεί να συμβάλει στην ενίσχυση της εμπιστοσύνης προς τους θεσμούς, ιδιαίτερα σε μια περίοδο όπου η αποξένωση των πολιτών από την πολιτική διαδικασία είναι έντονη. Ο νέος θεσμός δίνει τη δυνατότητα όχι μόνο σε οργανώσεις, αλλά και σε οποιαδήποτε ομάδα πολιτών, να οργανώνεται γύρω από συγκεκριμένες προτάσεις και να διεκδικεί δημόσιο διάλογο και πολιτική ανταπόκριση για ζητήματα που επηρεάζουν την καθημερινότητα και το δημόσιο συμφέρον.
Την ίδια στιγμή, υπάρχουν αδυναμίες που θα πρέπει μελλοντικά να επανεξεταστούν. Η σημαντικότερη αφορά το γεγονός ότι η συλλογή των απαιτούμενων υπογραφών δεν δημιουργεί δεσμευτική υποχρέωση για ανάληψη συγκεκριμένης νομοθετικής ή εκτελεστικής δράσης από το κράτος.
Δυστυχώς, η αποτυχία του κράτους να ρυθμίσει τέτοια συμμετοχικά εργαλεία νωρίτερα, έχει συμβάλει στην απαξίωση των θεσμών που βιώνουμε σήμερα. Οι πολίτες πρέπει να αισθάνονται το κράτος και τους θεσμούς δικούς τους και να μην αποξενώνονται από αυτούς. Εντούτοις, παρά τις επιμέρους αδυναμίες, η ψήφιση των σχετικών νόμων αποτελεί ένα θετικό βήμα προς μια πιο συμμετοχική δημοκρατία.»
