Δεξιά, Αριστερά και Τέχνη (3): Περί πλεονεκτημάτων και αλλόφυλης φιλίας

Μπορεί ένας καλλιτέχνης να έχει τις καλύτερες απόψεις και πάλι η τέχνη του να είναι αδιάφορη. Εκτός, όμως, αν είμαστε από εκείνους που πιστεύουν ότι έχουν πάντα απολύτως δίκιο, δεν μπορούμε να αποφύγουμε το ερώτημα σχετικά με το ποιες είναι οι «καλύτερες» απόψεις.

Όλα τα επόμενα επίθετα θα μπορούσαν να μπουν και σε εισαγωγικά, καθώς δύσκολα συμφωνούμε για το ακριβές περιεχόμενό τους. Οι πιο προοδευτικές ή οι πιο πατριωτικές; Οι πιο ριζοσπαστικές ή οι πιο ρεαλιστικές; Νομίζω ότι πρέπει να συμφωνήσουμε ότι οι πιο καλές και σωστές απόψεις είναι οι δικές μου, του καθένα μας δηλαδή, για τον εαυτό του και τους συνοδοιπόρους του. Ακόμα όμως κι έτσι, μπορεί να συμφωνώ πολιτικά με έναν καλλιτέχνη, αλλά να μην αντέχω το έργο του.

Ισχύει και το αντίστροφο: Υπάρχει πιθανότητα να βρίσκω τις απόψεις ενός καλλιτέχνη εκνευριστικά προβληματικές (Μισέλ Ουελμπέκ, είχες μια σκασίλα…), αλλά να γοητεύομαι από τα γραπτά, τα τραγούδια, τις σκηνοθεσίες του… Όχι με την έννοια της κατασκοπίας του «αντίπαλου χώρου», ούτε καν ενός διαλόγου με σκοπό την ανεύρεση κοινών και διαφορών, αλλά, αν πεισθώ αισθητικά, με ένα άνευ όρων άνοιγμα. Όταν νιώθουμε δέος απέναντι στην ομορφιά, η όποια εξυπνάδα τίθεται στην υπηρεσία της αθωότητας.

Άρα τι υπονοώ, ότι η πολιτική τοποθέτηση δεν έχει καμία σχέση με την καλλιτεχνική έκφραση; Ότι υπάρχει «καθαρή» τέχνη την οποία μπορούμε και πρέπει να προσεγγίζουμε με εργαλεία και κριτήρια πέρα και πάνω από τις ιδέες και τις πράξεις μας σχετικά με τις κατευθύνσεις που θεωρούμε σωστές για το παρόν και το μέλλον της κοινωνικής και εθνικής μας ζωής; Όχι.

Η σκέψη στην οποία επανέρχομαι από διαφορετικές διαδρομές σε αυτά τα τρία άρθρα συνοψίζεται στο ότι οι κόσμοι της Πολιτικής και της Τέχνης άλλοτε μπαίνουν ο ένας μέσα στον άλλο και άλλοτε απομακρύνονται — κι αυτό πρέπει να συμβαίνει ελεύθερα, χωρίς εξωτερικούς καταναγκασμούς, με έγνοια για την εκατέρωθεν αυτονομία μέσων και σκοπών.

Η πραγματικότητα, όμως, είναι διαφορετική, ειδικά σε εποχές πολιτικής κρίσης (δηλαδή, αντικειμενικά ή φαινομενικά, πάντα). Στην επαγγελματική κριτική, στον δημόσιο διάλογο στα έντυπα μέσα, στους χαοτικούς μονολόγους και τα τρολαρίσματα στα social media, παντού υπεισέρχονται τα πολιτικά φίλτρα, αλλού τεχνηέντως πολιτισμένα και αλλού με απροκάλυπτο φανατισμό. Γιατί όταν ο πολιτικός αντίπαλος είναι, έστω συμβολικά, θανάσιμος εχθρός, πώς μπορώ να δώσω τις αισθήσεις και την «ψυχή» μου στα λόγια, τις εικόνες και τους ήχους που έχει δημιουργήσει για να αποδώσει το φανταστικό οικοδόμημα που έστησε μέσα του;

Πόσο μάλλον να ευνοήσω τη δουλειά του γράφοντας μια θετική κριτική ή προτείνοντάς τη στους ανθρώπους που εμπιστεύονται την κρίση μου. Αν το κάνω αυτό θα είναι σαν να αντιβαίνω τα πιστεύω μου, σαν να δίνω γη και ύδωρ στους «καταστροφείς» της κοινωνίας. Η αλήθεια είναι ότι υπάρχουν άνθρωποι, και από τα δεξιά και από τα αριστερά, που δεν λειτουργούν, περιστασιακά ή συστηματικά, με αυτή την αποκλεισμική λογική. Όλοι νομίζω ότι έχουμε συναντήσει τέτοια παραδείγματα κι έχουμε εκπλαγεί ευχάριστα. Σπανίζουν όμως.

Για να βγάλουμε κάποια άκρη, θα χρειαστεί να μετατοπίσουμε την προσοχή μας από τους καλλιτέχνες και το έργο τους στα θεμέλια της στάσης μας απέναντι στους πολιτικούς αντιπάλους — στο υπόστρωμα τον πολιτικών μας ταυτίσεων και αντιταυτίσεων. Από την αισθητική θα περάσουμε αναγκαστικά, έστω με επιφυλακτικά βήματα, στην ηθική. Γιατί αυτός που πιστεύει ότι έχει τις ορθές πολιτικές απόψεις (και ακόμα και οι πιο αναστοχαστικοί ανάμεσά μας έχουν κάποιο όριο στο μέγεθος της αυτοαμφισβήτησης που μπορούν να σηκώσουν) είναι βέβαιος μέσα του ότι έχει το ηθικό πλεονέκτημα.

Και (για να σηκώσουμε την πέτρα που από κάτω της βρίσκεται ο σκορπιός) είναι βέβαιος ότι αυτός που διαφωνεί μαζί του έχει το ηθικό μειονέκτημα, δηλαδή προωθεί το Κακό με τις ιδέες και τη δράση του. Άρα είναι ζήτημα αρετής να απομονωθεί, ιδανικά να (αυτό)φιμωθεί.

Ας εξετάσουμε πιο πρακτικά τι ισχύει. Μπορεί κάποιος να είναι δεξιός, και εξαιρετικά δίκαιος εργοδότης. Αριστερός, και μάχιμος σκαπανέας της αριστείας στην επιστήμη, την τέχνη, τον αθλητισμό. Και αντίστροφα: Δεξιός, και να μη σέβεται ιερό και όσιο στην οικογένεια και τη θρησκεία. Αριστερός και να βασανίζει όσους αντιλαμβάνεται ότι βρίσκονται κάτω από την εξουσία του.

Πιο απλά, όπως σημειώσαμε και για τους καλλιτέχνες: Ανεξάρτητα από την προσωπική του πολιτική τοποθέτηση, το αν είναι κάποιος δεξιός ή αριστερός δεν μπορεί να εγγυηθεί την ηθική του συγκρότηση και συμπεριφορά. Υπάρχουν κι άλλα στοιχεία — οι άνθρωποι είναι πιο πολύπλοκοι (όπως και η Τέχνη, για να μην ξεχνάμε το θέμα μας).

Άρα οι πολιτικές απόψεις δεν συνδέονται ισχυρά με την προσωπικότητα και τις πράξεις ενός ατόμου; Πρόκειται «απλώς» περί ζητήματος ψυχολογίας και μάλιστα με την πιο αποστειρωμένη από την κοινωνία και την ιστορία έννοια; Όχι — οι ιδέες έχουν σημασία: αυτήν ακριβώς που τους δίνει το άτομο με την κατανόηση, την ταυτοτική αίσθηση και (κυρίως) τις πράξεις του.

Δεν είναι καθόλου λίγο. Για παράδειγμα, άλλη σημασία παίρνουν/ έχουν οι ιδέες ενός πολιτισμικού αριστερού της παρέας ή του πληκτρολογίου κι ενός που αφιερώνει προσωπικούς πόρους για να σταθεί πρακτικά αλληλέγγυος σε ευάλωτους συνανθρώπους μας.

Θα επιχειρήσω εδώ μια παρακινδυνευμένη αναλογία μεταξύ Τέχνης και Φιλίας: Αν είναι δυνατόν να υπάρξει αληθινή φιλία μεταξύ ανθρώπων που πολιτικά διαφωνούν (βγάζω έξω τα πολιτικά άκρα για να κάνουμε τη συζήτηση πιο εύκολη — μη μου τη ναρκοθετήσετε, όμως, εισάγοντας πολεμικούς όρους όπως το «ακραίο κέντρο»), τότε μπορούμε να θεωρήσουμε βιώσιμο το δημοκρατικό στοίχημα (υπό μια φιλελεύθερη έννοια που περιέχει τόσο τη δημοκρατική δεξιά, όσο και τη δημοκρατική αριστερά), αλλά και την αυτονομία της καλλιτεχνικής έκφρασης.

Η πολιτική σύγκρουση δεν είναι έγκλημα. Μπορεί εύκολα, όμως, να κατρακυλήσει προς τα εκεί όταν βλέπω τον αντίπαλο ως «μίασμα» γιατί έχει αντίθετες απόψεις (ή, στην πιο επιεική εκδοχή, ως «τυφλό»). Ένα από τα πολλά δυναμικά παράδοξα της δημοκρατίας είναι η αναίμακτη συμβίωση και εναλλαγή περισσότερων από ενός πιθανών «σωστών».

Μια φιλία δεν μπορεί να αντέξει όταν βλέπω τις προσωπικές επιλογές του άλλου ως ριζικά «λάθος», όταν πιστεύω ότι είμαι υπαρξιακά ανώτερος, όταν κατακρίνω και απορρίπτω τον άλλο στα μικρά και τα μεγάλα — σε κάθε του αναπνοή. Η τέχνη σε μια δημοκρατική κοινωνία, όπως και η ζωντανή φιλία, λατρεύουν τις αντιφάσεις, τις ασυνέχειες, την ύπαρξη σκοτεινών σημείων, εντός και εκτός της χαρτογραφημένης επικράτειας.

Ελεύθερα, 9.8.2026