Ντιέγκο Αρμάντο Απαρίσιο: Queer είναι αυτό που δεν έχει έρθει ακόμα

Από τη Φυσική και τις κβαντικές τεχνολογίες στον κινηματογράφο και από την προσωπική αναζήτηση στη δημιουργία ενός φεστιβάλ που άνοιξε χώρο για queer κινηματογραφικές φωνές στην Κύπρο. Ο καλλιτεχνικός διευθυντής του Queer Wave μιλά στον «Φ» για την εξέλιξη του φεστιβάλ, τις κοινωνικές αντιστάσεις, την ανάγκη αμφισβήτησης των βεβαιοτήτων μας και μια κοινωνία που, όπως λέει, κουβαλά ακόμη τον μισανθρωπισμό.

–Τι ακριβώς ονομάζουμε queer σήμερα; Το queer ως έννοια ξεκίνησε σαν υποτιμητικός όρος, που σήμαινε «αλλόκοτο» και κατέληξε η κοινότητα την οποία χαρακτήριζε η λέξη με κακό τρόπο να τη διεκδικεί και να την οικειοποιείται για να την επανερμηνεύσει. Το queer δεν θέλω να το σκέφτομαι ως ταυτότητα, αλλά αποτέλεσμα τόσων πολλών ταυτοτήτων που δημιουργούν κάτι που είναι μεν συγκεκριμένο, αλλά δεν μπορεί να καλουπωθεί, γιατί κάθε τι είναι ξεχωριστό, κάθε άτομο και κάθε βίωμα. Θεωρώ πολύ ενδιαφέρον να γνωρίσουμε και να αναγνωρίσουμε τι μπορεί να σημαίνει queer σε κάθε διαφορετικό συγκείμενο. Υπάρχει πάντα μια σχετικότητα στην ιστορικότητα του πώς ξεδιπλώνεται κάθε κοινότητα και κάθε κοινωνία σε διάφορα μήκη και πλάτη. Την έχει εξ ορισμού η έννοια της λέξης, το θέτει a priori: εξελίσσεται και οφείλει να εξελίσσεται αυτό που κατανοούμε ως queer. Και κάτι που ξέρουμε ήδη μέσα από το θέμα της διαθεματικότητας: ακόμα και σε ντόπιο επίπεδο, στην Κύπρο, διαφορετικά ζει ένα queer άτομο την πραγματικότητά του ανάλογα με την κοινωνική τάξη από την οποία προέρχεται, αν είναι άτομο μικτής καταγωγής ή person of color, όπως λέγεται. Θα μπορούσα μέχρι και να πω ότι διαφορετικά ζει ένα άτομο στο βόρειο και διαφορετικά στο νότιο τμήμα του νησιού. Αν το δούμε μέσα από την queer θεωρία, παρόλο που δεν μου αρέσει να μένω σε αυτήν, το queer έχει μια μελλοντικότητα: είναι εκείνο που δεν έχει έρθει ακόμα. Αν η κανονικότητα είναι αυτό που ισχύει σήμερα, το queer βρίσκεται έξω από αυτήν και μας επιτρέπει να φανταστούμε κάτι που ακόμη δεν υφίσταται, αλλά που θα έρθει.

–Έχει ενδιαφέρον ότι η διαδρομή σου προς τον κινηματογράφο ξεκίνησε από τη Φυσική. Πώς έγινε αυτή η μετάβαση; Σπούδασα Φυσική στο Λονδίνο, έκανα μεταπτυχιακό στις κβαντικές τεχνολογίες και δούλεψα στην ιατρική φυσική. Παρόλα αυτά, μεγάλωνε μέσα μου ένας πόθος και ένα πάθος για το σινεμά που μου καλλιέργησαν τα φεστιβάλ. Έβλεπα εναλλακτικές μορφές κινηματογράφου, μη εμπορικές οι περισσότερες, που μου άνοιξαν παράθυρα σε διαφορετικές πραγματικότητες. Μοιραζόμενος αυτές τις εμπειρίες, συνειδητοποιούσα ότι πολλά από όσα καταπίεζα ως έφηβος ή νεαρός ενήλικας ίσως δεν υπήρχε λόγος να τα καταπιέζω. Η σεξουαλικότητα είναι κάτι που πάει πέρα από το δίπολο ετεροφυλοφιλίας–ομοφυλοφιλίας. Είναι ένα φάσμα, ακόμα και για άτομα που θεωρούν ότι ξέρουν τα πάντα για τη σεξουαλικότητά τους. Εγώ θεωρώ ότι είναι κάτι που χρήζει επανεξέτασης και ένας επαναπροσδιορισμός είναι πάντα πιθανός. Αυτά τα ζητήματα με έκαναν να ενδιαφερθώ πιο πολύ για τον κινηματογράφο. Μέσα από τον κινηματογράφο ένιωθα να αντιλαμβάνομαι πράγματα και για τον εαυτό μου και για το κοινωνικό μου σύνολο. Το 2017 έκανα αίτηση να συμμετάσχω ως μέλος της κριτικής επιτροπής του Giornate degli Autori στο Φεστιβάλ Βενετίας. Όταν απορρίφθηκα, συνειδητοποίησα τελικά πόσο σημαντικό ήταν για εμένα να είμαι μέρος αυτού του κόσμου. Άρχισα τότε να εργάζομαι εθελοντικά σε φεστιβάλ, να γράφω για κινηματογράφο στο Λονδίνο και να παίρνω συνεντεύξεις από δημιουργούς. Την επόμενη χρονιά, όταν επανέλαβα την αίτηση και κατάφερα να συμμετάσχω, ένιωσα κάτι να γεφυρώνεται. Ήθελα να ανακαλύψω αυτό τον κόσμο και να μεταφέρω ό,τι μπορούσα από αυτόν στην πραγματικότητα της Κύπρου. Το ότι απουσίαζαν από το νησί κάποιες μορφές κινηματογράφου, συνδυάστηκε με το βίωμά μου ως queer άτομο και με έκανε να θέλω να εξερευνήσω πού θα μπορούσε να οδηγήσει αυτή η ζύμωση των δύο. 

–Πόσο έχει αλλάξει το Queer Wave από το 2020 μέχρι σήμερα; Καταρχάς, η πρώτη διοργάνωση έγινε online λόγω της πανδημίας. Σταδιακά το φεστιβάλ εξελίχθηκε, όπως και το πρόγραμμά του. Δηλαδή, πέρα από ταινίες, από το 2021 έχουμε performances, από drag καλλιτέχνες, μουσικούς μέχρι εικαστικούς, και αυτό φαίνεται ότι βοήθησε να έρθει και να επιδράσει το φεστιβάλ και σε κύκλους έξω από τον κινηματογράφο και σε κοινότητες που είναι κοντά στην queer κοινότητα, ακόμα κι αν δεν είναι άτομα που αυτοπροσδιορίζονται απαραίτητα ως queer. Το πιο σημαντικό για εμένα, που αφορά στη μακροχρόνια πορεία του φεστιβάλ και την εξέλιξή του, είναι ότι η φετινή χορηγία μάς έδωσε τη δυνατότητα να μεγαλώσουμε την ομάδα και να δημιουργήσουμε πιο επαγγελματικές συνθήκες συνεργασίας. Φέτος είχαμε 250 υποβολές, οπότε είναι σημαντικό πως πλέον τις βλέπουν περισσότερα άτομα και όχι μόνο εγώ ως καλλιτεχνικός διευθυντής. Δεν ήθελα ποτέ να ζητώ χάρες από κόσμο να αφιερώνει τον χρόνο και την ενέργειά του χωρίς να μπορεί να αμείβεται δίκαια. Είναι ένα ευρύτερο πρόβλημα που μαστίζει τον πολιτισμό στην Κύπρο – και όχι μόνο. Δεν θέλαμε να είμαστε ένα φεστιβάλ το οποίο εκμεταλλεύεται, εντός ή εκτός εισαγωγικών, τους ανθρώπους του. Φέτος, η ομάδα μεγαλώνει με έναν όμορφο τρόπο, έρχεται καινούρια ενέργεια, νέες παρουσίες, διαφορετικές ιδέες. 

–Το κοινό έχει αλλάξει; Ήδη από το 2020 ο κόσμος είχε αρχίσει να δείχνει ενδιαφέρον και σιγά- σιγά κτίστηκε ένα κοινό που διψούσε γι’ αυτό. Βλέπω όλο και περισσότερο νεαρό κοινό, ιδιαίτερα από τη Gen Z, να βιώνει πιο απελευθερωμένα τη σχέση του με τα queer ζητήματα και η παρουσία του στο φεστιβάλ το μαρτυρεί. Παράλληλα, όμως, έρχονται άνθρωποι ηλικίας μέχρι και 70 χρονών, καθώς και διαφορετικές κοινωνικές και καλλιτεχνικές κοινότητες. Δεν έχει ηλικιακούς περιορισμούς. Καθώς μιλώ, σκέφτομαι και τον Ανδρέα Καραγιάν, με τον οποίο το Queer Wave έχει κάνει κοινές δράσεις και φέτος θα τιμήσει το έργο του με ένα αφιέρωμα σε μορφή installation και με εκθέματα.

–Εσύ κρίνεις πως το Queer Wave έχει περισσότερο έναν πολιτιστικό/ ακτιβιστικό ή πολιτιστικό χαρακτήρα; Προφανώς και έχει πολιτικές πτυχές, αλλά αυτό δεν το κάνει απαραίτητα ακτιβιστική δράση. Είναι μια δράση με πολιτικό αντίκτυπο και σημασία, όμως για εμένα ήταν από την έναρξή του ένα φεστιβάλ που θα έφερνε στην Κύπρο έναν κινηματογράφο που απουσίαζε. 

–Γιατί δεν είχε βρει μέχρι τότε χώρο στην Κύπρο; Τα φεστιβάλ που υπήρχαν τότε, με τα δεδομένα της Κύπρου και τα σχετικά μικρά προγράμματα, έκαναν επιλογές από κάποιες ταινίες κάθε χρόνο με αντίστοιχο περιεχόμενο. Αλλά σίγουρα απουσίαζαν αυτές οι ταινίες από τις εμπορικές αίθουσες, παρόλο που πάντα είχαν καλύτερη τύχη οι αγγλόφωνες. Δηλαδή, αν σκεφτούμε και το «Moonlight» του Μπάρι Τζένκινς, επειδή ήταν προτεινόμενο για Όσκαρ και ήταν αγγλόφωνη ταινία, έπαιξε στα σινεμά. Είναι μια queer ταινία, την αγαπώ, αλλά αν ξεφύγουμε από τον αγγλόφωνο και τις κυρίαρχες μορφές παραγωγής, ναι, υπήρχε ένα τεράστιο κενό και το κοινό της Κύπρου δεν είχε την ευκαιρία να γνωρίσει κινηματογραφικές μορφές από άλλα μέρη του κόσμου.

–Τι σε ενδιαφέρει περισσότερο όταν επιλέγεις μια ταινία για το πρόγραμμα; Φέτος προσπάθησα, μέσα και από τις συζητήσεις με την ομάδα προεπιλογής, να δω λιγότερο αυστηρά τη μορφή. Είναι σημαντικό να υπάρχει συνοχή και αυθεντικότητα, αλλά για εμένα μεγαλύτερη σημασία έχει αν μια ταινία μπορεί να σε αγγίξει συναισθηματικά και, στη συνέχεια, να σε βάλει σε σκέψεις και προβληματισμούς. Σε ένα φεστιβάλ δέκα ημερών και 67 ταινιών, πρέπει επίσης να υπάρχει πλουραλισμός, να μην επαναλαμβάνονται τα ίδια θέματα και να αντικατοπτρίζονται διαφορετικές πραγματικότητες, από τις θηλυκότητες και τα τρανς βιώματα μέχρι τον σαπφικό και τον διαθεματικό κινηματογράφο. Θεωρώ ότι έχει περάσει η περίοδος που λέγαμε ότι ο queer κινηματογράφος είναι πρωτίστως cis gay άντρες που κάνουν ταινίες. 

–Έχετε αντιμετωπίσει ποτέ αντιδράσεις; Θυμάμαι πολύ χαρακτηριστικά έναν βουλευτή, τότε, να γράφει στο Facebook πως δεν έπρεπε ένα φεστιβάλ κινηματογράφου που «κανονικοποιεί τις ανωμαλίες» να έχει πάρει χρηματοδότηση και μια λαοθάλασσα στα σχόλια να τον στηρίζει. Πιο πρόσφατα, θυμάμαι κάποια νεαρά αγόρια να διαμαρτύρονται έξω από τον χώρο, με ναζιστικούς χαιρετισμούς, κατά τη διάρκεια του φεστιβάλ. Δεν κατέβηκε ποτέ κανένα τσούρμο, όμως αντιδράσεις υπήρξαν.

–Έχετε ποτέ αυτολογοκριθεί, υπό τον φόβο των αντιδράσεων; Ως σκεπτόμενο άτομο, πάντα υπάρχουν στιγμές που θα κάνεις μια παύση, θα αναρωτηθείς αν μια επιλογή είναι σωστή ή καλή και για ποιους λόγους. Δεν νιώθω όμως ότι έκανα ποτέ πίσω για μια ταινία που πίστεψα. Ειδικότερα, φέτος, το πρόγραμμα περιλαμβάνει ταινίες που θα μπορούσαν να ενέπιπταν σε πλαίσιο αυτολογοκρισίας. Ανάμεσά τους το «Blue Film» του Έλιοτ Τατλ που προβλημάτισε ανά το παγκόσμιο και απορρίφθηκε από αρκετά μεγάλα φεστιβάλ. Θίγει πολύ δύσκολα ζητήματα με έναν πολύ τίμιο, κατά την άποψή μου, τρόπο. Θέλω ο κόσμος να το δει και να το αξιολογήσει μόνος του, χωρίς να το απορρίψει εκ των προτέρων. Σε αυτό το πλαίσιο, εξάλλου, εμπίπτουν και λογοτεχνικά έργα όπως η «Λολίτα» του Ναμπόκοφ, έναν αμφιλεγόμενο έργο της λογοτεχνίας. Μπορεί να μας αρέσει η μορφή, τα εκφραστικά μέσα, όμως προφανώς θα αμφισβητήσουμε το περιεχόμενο και τις δυναμικές μεταξύ των χαρακτήρων. Συγχρόνως το έργο το ίδιο δημιουργεί το έδαφος ώστε να ανοιχτούν δύσκολες συζητήσεις.   

–Πόσο σημαντικός είναι για εσάς ο δικοινοτικός χαρακτήρας του Queer Wave και η προσπάθεια να λειτουργεί το φεστιβάλ ως χώρος συνάντησης των δύο κοινοτήτων; Ξεκίνησε ήδη από το online φεστιβάλ μας το 2020 να διαφαίνεται ότι το να θέλεις να δώσεις ίση πρόσβαση, ακόμα και σε μια online πλατφόρμα, δεν ήταν εύκολο, λόγω δικαιωμάτων που δεν μπορούσαν να δοθούν σε εδάφη μη ελεγχόμενα από την Κυπριακή Δημοκρατία. Αυτό κάτι ξύπνησε μέσα μας και μας έκανε να σκεφτούμε πόσο σημαντικό είναι τέτοιες δράσεις να ενθαρρύνουν τη συμφιλίωση και την αλληλεπίδραση. Και ιστορικά έχει κάτι συγκινητικό για εμένα το ότι κάποιες μάχες έπρεπε να δοθούν ανεξάρτητα: ο Αλέκος Μοδινός στα εδάφη υπό τον έλεγχο της Κυπριακής Δημοκρατίας και ο Χουσεΐν Τσαβούσογλου στο βόρειο τμήμα, για την αποποινικοποίηση της ομοφυλοφιλίας. Το να ερχόμαστε κοντά μέσα από ένα τέτοιο φεστιβάλ ήταν σημαντικό και για τις δικές μου ευαισθησίες και για την κοινότητα που διαμορφώθηκε μέσα από το Queer Wave. Δώσαμε και συνεχίζουμε να δίνουμε πλατφόρμα σε Τουρκοκύπριους καλλιτέχνες, κινηματογραφιστές και μουσικούς, ενώ φέτος η Φλορέντζα Ντενίζ Ιντζιρλί συμμετέχει ως σκηνοθέτρια μιας από τις ταινίες. Θεωρώ ότι αυτή θα έπρεπε να είναι μια αυτονόητη επιδίωξη ευρύτερα.

–Ποιο κρίνεις ως το μεγαλύτερο θεσμικό κενό σήμερα σε ό,τι αφορά τα ΛΟΑΤΚΙΑ+ δικαιώματα; Ξέρουμε ότι υπάρχουν κενά και γίνονται εξαιρέσεις και εκπτώσεις στα ανθρώπινα δικαιώματα, όπως με το θέμα της τεκνοθεσίας, ενώ εκκρεμούν και κάποια νομοσχέδια για τη νομική αναγνώριση ταυτότητας φύλου, που αφορά κυρίως τα τρανς άτομα. Νομικά και θεσμικά είναι αδιανόητο να μην απολαμβάνουν όλοι τα ίδια δικαιώματα. Βλέπουμε, βέβαια, ανά το παγκόσμιο, ακόμα και σε χώρες που θεωρούσαμε πιο μπροστά σε αυτά τα θέματα από εμάς, να οπισθοδρομούν. Η έννοια της δημοκρατίας όπως τη γνωρίζαμε καταργείται και ζούμε σε εποχές κυνικές. Παρά, όμως ,τις ελλείψεις σε θεσμικό επίπεδο, εμένα περισσότερο με προβληματίζει το πού βαδίζουμε κοινωνικά. Ενόσω φουντώνει το ακροδεξιό αίσθημα, πιο πολύ λυπούμαι για τον μισανθρωπισμό που κουβαλούμε ως κοινωνία και από εκεί γεννιούνται και τόσα άλλα. Υπάρχει μια σύνδεση ανάμεσα στην αφαίρεση δικαιωμάτων, την απανθρωποποίηση και τη βία, είτε μιλούμε για ΛΟΑΤΚΙΑ+ άτομα είτε για τον παλαιστινιακό λαό. Αν δεν κουβαλούσαμε αυτόν τον μισανθρωπισμό, δεν θα μπορούσαμε να διανοηθούμε να καταπατούνται τα δικαιώματα του οποιουδήποτε συνανθρώπου μας, είτε είναι Παλαιστίνιος, είτε ΛΟΑΤΚΙΑ+ και θα φροντίζαμε να πληρωθούν τα αντίστοιχα κενά σε θεσμούς και νομοθεσίες. Η οπισθοδρόμηση σε τόσους τομείς και τα διάφορα κύματα που περνούμε ως ανθρωπότητα όμως υπήρχαν πάντα ιστορικά. Θυμάμαι χαρακτηριστικά κάτι που είχε αναφέρει φέτος το Τζούντιθ Μπάτλερ και εκτίμησα: όποτε μιλάμε για οπισθοδρόμηση, μπορούμε να αντλούμε κουράγιο από το γεγονός ότι προηγήθηκε ένα βήμα προς τα εμπρός. Χωρίς βήματα προς την επιθυμητή κατεύθυνση δε θα μπορούσαμε να μιλήσουμε για πισωγύρισμα. 

–Υπάρχουν ομάδες μέσα στη ΛΟΑΤΚΙΑ+ κοινότητα που παραμένουν λιγότερο ορατές ή αντιμετωπίζουν μεγαλύτερα εμπόδια; Άτομα ΛΟΑΤΚΙΑ+ μετανάστες ή άτομα με αναπηρίες και άτομα τρανς θεωρώ ότι είναι τα πιο τρανταχτά παραδείγματα. Γενικότερα, τα άτομα με αναπηρία στην Κύπρο έχουν λιγότερη ορατότητα σε σχέση με τους συνανθρώπους τους. Και τα intersex άτομα, που μπορεί να σκεφτόμαστε ότι αφορούν ένα μικρό ποσοστό του πληθυσμού, είναι ανάμεσά μας και δεν συζητούνται αρκετά τα δικά τους βιώματα. Όταν μιλάμε για χειρουργικές επεμβάσεις σε πολύ μικρή ηλικία, που μπορεί να βλάψουν από το νευρολογικό μέχρι το αναπαραγωγικό σύστημα, είναι πολύ σοβαρές επεμβάσεις για να γίνονται χωρίς το ίδιο το άτομο να έχει επίγνωση του τι συμβαίνει στο σώμα του. Σίγουρα κάποια άτομα και στην Κύπρο βίωσαν αυτό το πράγμα και χειρουργήθηκαν σε μικρές ηλικίες, με απόφαση γονέων και γιατρών, χωρίς να γνωρίζουν ούτε οι ίδιοι τι έχει συμβεί. Στην τελική, επιστρέφουμε στο θέμα ότι κάθε άτομο δικαιούται να απολαμβάνει αυτοδιάθεση του σώματός του και των επιθυμιών του.

–Τι θα θέλατε να μείνει στον θεατή μετά την εμπειρία του Queer Wave; Θέλω να έρχεται ο κόσμος, ακόμη κι αν δεν αυτοπροσδιορίζεται ως queer, γιατί πέρα από το να μοιραστούμε ξεχωριστά δείγματα κινηματογράφου ή να νιώσει η queer κοινότητα ότι αντιπροσωπεύεται μέσα από αυτά τα κινηματογραφικά έργα, είναι ωραίο να αμφισβητούνται και οι βεβαιότητές μας. Ας μην ξεχνάμε ότι και τα ίδια τα queer άτομα, μέχρι τη στιγμή της αφύπνισής τους, μάχονται εσωτερικά και περνούν από διάφορα στάδια: άρνηση, λύπη, θυμό, διαπραγμάτευση και, κάποια στιγμή, αποδοχή και κατανόηση ότι οι άνθρωποι δεν χωράνε σε κουτάκια και όλα υπάρχουν σε ένα φάσμα, είτε μιλάμε για σεξουαλικότητα, είτε για ταυτότητα φύλου, είτε για αναπηρίες και τόσα άλλα. Θα ήθελα, λοιπόν, ο κόσμος να φύγει με ένα αίσθημα ενότητας και αρμονικής συνύπαρξης, με την αίσθηση ότι είναι εντάξει να μην έχει όλες τις απαντήσεις. Να έχει ερωτήματα πριν από το φεστιβάλ, αλλά να του δημιουργηθούν και νέα μετά από αυτό. Και, μέσα από αυτή τη διαδικασία, θεωρώ ότι θα δοθούν και κάποιες απαντήσεις. Το πιο σημαντικό είναι να έρθει, να το γνωρίσει και να το νιώσει ως κάτι ζεστό, γιατί διανύουμε δύσκολες εποχές. Να νιώσει το togetherness, να νιώσει κομμάτι κάποιου μεγαλύτερου συνόλου, που δεν τον «καταπίνει», αλλά τον αποδέχεται όπως είναι και τον καλωσορίζει.

• INFO: Το Queer Wave 2026 πραγματοποιείται στο NiMAC από τις 18 έως τις 27 Σεπτεμβρίου, με πρόγραμμα προβολών, performances και παράλληλων δράσεων. Περισσότερες πληροφορίες και το πρόγραμμα: queerwave.com και στα κοινωνικά δίκτυα στο @queerwavecyprus.

Ελεύθερα, 13.09.2026