Νικολέτα Καπίλλα: «Αλληλεγγύη είναι ένα χέρι που θα σε βοηθήσει να σηκωθείς»

Μια συζήτηση με τη συγγραφέα και εκπαιδευτικό Νικολέτα Καπίλλα, με αφορμή τη συζήτηση που θα γίνει στο πλαίσιο του Nicosia Book Fest για την έμφυλη βία και το βιβλίο της «Επτά συν μία ιστορίες για ένα κορίτσι». Η δημιουργός μας μιλά για τα σημάδια της έμφυλης βίας, τη δύναμη της αλληλεγγύης, το δικαίωμα των νέων να θέτουν όρια, αλλά και τη λογοτεχνία ως καταφύγιο ενδυνάμωσης και κοινωνικής αφύπνισης.

Ποια ήταν η αφορμή για να γράψετε αυτό το βιβλίο και ποιο είναι το κεντρικό μήνυμα που θέλετε να μείνει στην καρδιά ενός εφήβου;

Στο οπισθόφυλλο του βιβλίου του Γιάννη Κουρτσάκη «Σαν μυθιστόρημα» αναφέρεται το εξής: «Τώρα λοιπόν το έχεις καταλάβει: μόνο αν κάνεις τη ζωή σου μυθιστόρημα, ανιστορώντας όσα έζησες και προσπαθώντας να τα δεις από νέες οπτικές γωνίες – κοιτάζοντας τον άλλο σαν να ‘τανε ο εαυτός σου και τον εαυτό σου να ήταν άλλος […] ανακαλύπτεις κάποτε τη σκληρή αλήθεια της ζωής σου». Αυτή είναι μία πτυχή της απάντησης καθώς το βιβλίο «Επτά συν μία ιστορίες για ένα κορίτσι» γράφτηκε με αφορμή τα περιστατικά έμφυλης βίας που άρχισαν να ακούγονται ολοένα και πιο συχνά τα τελευταία χρόνια, κάτι που πυροδότησε μέσα μου το «ξύπνημα» κάποιων τραυμάτων και αναμνήσεων που αναζητούσαν διέξοδο. Η συγγραφή προέκυψε σε μια χρονική περίοδο που ένιωσα ασφάλεια να μιλήσω για αυτά τα βιώματα, προβάλλοντάς τα μέσα από τις ιστορίες των εννέα κοριτσιών. Αυτό που θα ήθελα να μείνει στην καρδιά κάθε εφήβου που θα διαβάσει το βιβλίο, είτε είναι αγόρι είτε κορίτσι, είναι να συνειδητοποιήσει το δικαίωμά του να λέει «όχι» και να μιλάει χωρίς να αισθάνεται ενοχές για κάτι που του έχει συμβεί. Είναι λυτρωτικό να κατανοήσουν οι έφηβοι ότι πίσω από το χαμόγελο του καθενός μας μπορεί να κρύβεται μια τραυματική εμπειρία την οποία καταφέραμε να ξεπεράσουμε. Κάτι ακόμη είναι να σέβονται τα όρια που θέτουν οι άλλοι, γιατί υπάρχει και το ενδεχόμενο ένα θύμα σε μία περίπτωση να γίνεται θύτης σε μια άλλη.

Το βιβλίο πραγματεύεται διάφορες μορφές έμφυλης βίας. Ποια είναι τα βασικά “καμπανάκια” που θέλετε να μάθουν να αναγνωρίζουν οι νέοι στις σχέσεις τους;

Η έμφυλη βία μπορεί να έχει διάφορες μορφές: σωματική, σεξουαλική, ψυχολογική, οικονομική, λεκτική. Γι’ αυτό πιστεύω ότι συχνά είναι δύσκολο να αντιληφθούμε με την πρώτη ότι κάτι που συμβαίνει εμπίπτει στα πλαίσια της έμφυλης βίας. Ίσως η σωματική και η σεξουαλική βία να μη χρειάζονται «καμπανάκια» γιατί αφήνουν τα σημάδια τους στο σώμα (και στην ψυχή φυσικά). Προσωπικά θεωρώ πιο δύσκολο να αντιληφθεί κανείς την ψυχολογική βία επειδή δύσκολα μπορεί να αποδειχθεί. Τα σημάδια ή αλλιώς τα «καμπανάκια» που είναι καλό να αναγνωρίζουν οι έφηβοι είναι αρκετά. Για παράδειγμα, συχνά γίνεται προσπάθεια χειραγώγησης και ελέγχου των συναισθημάτων του θύματος με τη δημιουργία ενοχών ή εξάρτησης από τον θύτη. Άλλα σημάδια είναι ο ψυχολογικός εκβιασμός μέσα από απειλές, η μείωση της αυτοεικόνας του θύματος με προσβολές και υποτιμητικά σχόλια, καθώς και οι εκδηλώσεις ζήλιας που συχνά συνεπάγονται την προσπάθεια απομόνωσης από το φιλικό περιβάλλον και τον έλεγχο.

Τι συμβολίζει η «αόρατη κόκκινη κλωστή» που συνδέει τις ιστορίες των κοριτσιών και πώς η αλληλεγγύη γίνεται όπλο απέναντι στην κακοποίηση;

Αυτή η «αόρατη κόκκινη κλωστή» συμβολίζει τον τρόπο που συνδέονται και μπλέκονται οι ζωές μας στην πραγματικότητα. Οι ιστορίες των κοριτσιών συνδέονται με τον ίδιο τρόπο που η ζωή του καθενός μας και οι επιλογές μας επηρεάζουν τις ζωές των άλλων. Οι αποφάσεις που παίρνουμε και οι πράξεις μας μπορεί να έχουν καταλυτικό ρόλο στη ζωή ενός συνανθρώπου μας. Γι’ αυτό μέσα στο βιβλίο παρατηρούμε ότι το θύμα μιας ιστορίας μπορεί να είναι ο θύτης σε μία άλλη ή η ζωή ενός θύματος να αλλάζει επειδή βρέθηκε στον δρόμο του το άτομο που ύψωσε ανάστημα και στάθηκε δίπλα του λυτρώνοντάς το από τη βία. Κι εδώ είναι που φαίνεται η δύναμη και η σημασία της αλληλεγγύης. Όπως λέει και το τραγούδι: «Δεν είναι αγάπη ο πόνος κι η βία / Όλες απαντάμε, αν αγγίξεις μία». Όλες και όλοι, μια γροθιά ενωμένη, να πούμε «Φτάνει, ως εδώ!». Η σιωπή είναι συνενοχή, είναι αυτό που κάνει τον θύτη να αποθρασύνεται και να συνεχίζει ανενόχλητος, είναι αυτό που κάνει το θύμα να κλείνεται περισσότερο στον εαυτό του, να θεωρεί ότι αυτό που του συμβαίνει είναι φυσιολογικό και να οδηγείται στην παραίτηση. Εδώ λοιπόν έρχεται ο ρόλος της αλληλεγγύης∙ αλληλεγγύη είναι ένα χέρι που θα σε βοηθήσει να σηκωθείς, ένα αυτί που θα σε ακούσει, μια αγκαλιά που θα γίνει καταφύγιο, ένα πρόσωπο που θα μιλήσει για σένα ή που ακόμη καλύτερα θα σε βοηθήσει να βρεις τη φωνή σου, ένα πρόσωπο που θα σταθεί δίπλα σου και θα σε προστατέψει.

Εκτός από τα κορίτσια, αναδεικνύετε και αγόρια που στέκονται σύμμαχοι. Ποιος είναι ο ρόλος τους στην καλλιέργεια υγιών σχέσεων;

Η αλληλεγγύη δεν έχει φύλο. Γι’ αυτό μέσα στις ιστορίες των εννέα κοριτσιών θα συναντήσουμε τόσο κορίτσια όσο και αγόρια που συμπαραστέκονται στα θύματα και τα υποστηρίζουν, σταματώντας τον κύκλο της βίας. Δεν ήθελα μέσα από τις ιστορίες να κουνήσω το δάχτυλο στα αγόρια και να περάσω το λανθασμένο μήνυμα ότι τα αγόρια είναι «οι κακοί». Αντίθετα, διαβάζοντας το βιβλίο παρατηράμε τόσο κορίτσια-θύτες όσο και αγόρια-συμμάχους. Πιστεύω στη δύναμη της πρόληψης και θεωρώ ότι η καλλιέργεια υγιών σχέσεων είναι το Α και το Ω. Κι αυτό χτίζεται από μικρή ηλικία καλλιεργώντας την ενσυναίσθηση στα μικρά παιδιά και την έννοια της συναίνεσης στα μεγαλύτερα. Τα παιδιά και οι έφηβοι πρέπει να ενημερωθούν για τα δικαιώματά τους, να ενδυναμωθούν τόσο για να λένε «όχι» όσο και για να στηρίζουν τα θύματα όταν είναι παρατηρητές περιστατικών βίας (έμφυλης και μη) αλλά και να αναγνωρίζουν τα «καμπανάκια». Αυτό μπορεί να γίνεται μέσα από εκπαιδευτικά προγράμματα στα σχολεία ή στο πλαίσιο δραστηριοτήτων από φορείς που ασχολούνται με το θέμα. Το συγκεκριμένο βιβλίο μπορεί να αποτελέσει αφορμή για ενασχόληση με το θέμα της έμφυλης βίας σε σχολεία δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης και να συμβάλει στην πρόληψη και την ενδυνάμωση.

Πώς η ιδιότητά σας ως εκπαιδευτικός επηρεάζει τον τρόπο που προσεγγίζετε τόσο ευαίσθητα θέματα;

Σίγουρα, το γεγονός ότι είμαι εκπαιδευτικός μου δίνει την ευκαιρία να είμαι κοντά στα παιδιά και στους εφήβους, να αφουγκράζομαι τις ανάγκες τους, αλλά και να αντιλαμβάνομαι τον τρόπο που σκέφτονται και αντιδρούν. Αυτό με βοηθά να είμαι προσεκτική και διακριτική στον τρόπο με τον οποίο θα διαχειριστώ ευαίσθητα θέματα μέσα από τα βιβλία μου, έτσι ώστε να μην γράψω κάτι με τρόπο που θα σοκάρει, που θα φοβίσει ή που θα πληγώσει τους αναγνώστες και τις αναγνώστριες. Χρειάζεται σεβασμός, διάκριση, σοβαρότητα και προσοχή στην επιλογή των λέξεων και γενικότερα στη γλώσσα με την οποία θα μιλήσει κανείς για ένα ευαίσθητο θέμα στα παιδιά, ενώ ενίοτε βοηθά και μια μικρή δόση χιούμορ για να ελαφρύνει η ατμόσφαιρα. Αυτό που οπωσδήποτε δεν χρειάζεται είναι ο διδακτισμός.

Πιστεύετε ότι η λογοτεχνία μπορεί να λειτουργήσει ως αφορμή για να σπάσει η σιωπή γύρω από την έμφυλη και οικογενειακή βία;

Κάθε μορφή Τέχνης μπορεί να γίνει η αφορμή για να μιλήσουμε για σοβαρά θέματα με τρόπο που μπορεί να είναι καταλυτικός και να φέρει την αλλαγή. Η λογοτεχνία μπορεί να αποτελέσει την αφορμή για να σπάσει κανείς τη σιωπή του, να δώσει φωνή σε αυτούς/ές που φοβούνται να μιλήσουν κι ακόμη, μπορεί να συμβάλει στην αφύπνιση και στην ενδυνάμωση. Για παράδειγμα, μπορεί ένα κορίτσι διαβάζοντας το βιβλίο να αντιληφθεί ότι ένα δικό της βίωμα είναι παρόμοιο με αυτό που περνά η ηρωίδα μιας ιστορίας κι αυτό να της δώσει τη δύναμη να μιλήσει, να αντιδράσει. Ακόμη, η λογοτεχνία αποτελεί το ιδανικότερο μέσο καλλιέργειας της ενσυναίσθησης, γιατί μπορεί να βάλει τον αναγνώστη στη θέση του ήρωα και να δει τον κόσμο μέσα από τα μάτια του άλλου, να κατανοήσει τα συναισθήματά του, τον πόνο του, τα κίνητρά του. Είναι γεγονός ότι η λογοτεχνία μπορεί να αλλάξει την κοσμοθεωρία μας, μπορεί να αλλάξει τη ζωή μας, μπορεί να αλλάξει την κοινωνία. Γι’ αυτό ελπίζω να ενταχθεί η λογοτεχνία συστηματικότερα στα σχολεία, όχι ως αντικείμενο διδασκαλίας και εξέτασης, αλλά ως μέσο κατανόησης του κόσμου, ευαισθητοποίησης και αλλαγής.

• INFO: Στις 10/10 11.30π.μ. θα πραγματοποιηθεί συζήτηση στο Nicosia Book Fest με αφορμή το βιβλίο της, που εστιάζει στην έµφυλη βία και τη βία στην οικογένεια, αναδεικνύοντας τον ρόλο της λογοτεχνίας ως μέσο ευαισθητοποίησης και ενδυνάµωσης (σε συνεργασία με τις Εκδόσεις Κέδρος και το ΣΠΑΒΟ).

Ελεύθερα 27.09.2026