Από την Κύπρο στον κόσμο: Η Αφροδίτη σε μεγάλη έκθεση στην Οξφόρδη

Κυπριακές αρχαιότητες ταξιδεύουν στην Οξφόρδη για τη μεγάλη έκθεση του Ashmolean Museum, που ξεκινά από την Κύπρο και ακολουθεί την πορεία της θεάς από τα αρχαία ιερά του νησιού έως τον Μποτιτσέλι, τον Υβ Κλάιν και την Beyoncé.

Η ιστορία της Αφροδίτης αρχίζει στην Κύπρο. Και αυτό ακριβώς είναι το σημείο από το οποίο ξεκινά η μεγάλη φθινοπωρινή έκθεση του ιστορικού μουσείου τέχνης και αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης Ashmolean, αφιερωμένη σε μία από τις πιο αναγνωρίσιμες μορφές στην ιστορία της τέχνης.

Με τίτλο «Aphrodite: The Making of a Goddess», η έκθεση ανοίγει στις 8 Οκτωβρίου και θα παραμείνει ανοικτή μέχρι τις 11 Απριλίου 2027, επιχειρώντας να αφηγηθεί μια ιστορία που αρχίζει στην αρχαία Κύπρο και φτάνει μέχρι τον 21ο αιώνα. Αρχαιολογία, γλυπτική, ζωγραφική, σύγχρονη τέχνη και μόδα συναντώνται σε μια έκθεση που παρακολουθεί τις μεταμορφώσεις της Αφροδίτης από την αρχαία θεότητα έως τη ρωμαϊκή Venus και από εκεί έως τις σύγχρονες αναπαραστάσεις της γυναικείας ομορφιάς.

Και η Κύπρος αποτελεί την αφετηρία της έκθεσης. Όπως αναφέρει το ίδιο το Ashmolean, η ιστορία της Αφροδίτης αρχίζει στο νησί, όπου λατρεύτηκε ως πανίσχυρη θεότητα και όπου η λατρεία της διαμορφώθηκε μέσα από αιώνες επαφών ανάμεσα στην Κύπρο, το Αιγαίο, την Εγγύς Ανατολή και την Αίγυπτο.

Αυτό το κυπριακό πολιτισμικό σταυροδρόμι φαίνεται να ενδιαφέρει ιδιαίτερα την επιμελήτρια της έκθεσης, Άνια Ούλμπριχ, επιμελήτρια Κυπριακών Αρχαιοτήτων του Ιδρύματος Α.Γ. Λεβέντης στο Ashmolean. Η ίδια έχει αφιερώσει μεγάλο μέρος της ερευνητικής της πορείας στην αρχαία Κύπρο, στις θρησκευτικές της παραδόσεις και στις μεσογειακές της διασυνδέσεις, ενώ η Αφροδίτη βρίσκεται στο επίκεντρο της έρευνάς της.

Η έκθεση υποστηρίζεται από την Ύπατη Αρμοστεία της Κυπριακής Δημοκρατίας στο Ηνωμένο Βασίλειο, ενώ το Τμήμα Αρχαιοτήτων αποτελεί βασικό εταίρο.

Από τη Μεγάλη Θεά στην Αφροδίτη

Αυτό είναι ίσως ένα από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία της έκθεσης για το κυπριακό κοινό. Το Ashmolean εξετάζει τη βαθύτερη ιστορία της, συνδέοντάς την με παλαιότερες παραδόσεις γυναικείων θεοτήτων της ανατολικής Μεσογείου, όπως η Αστάρτη και η Ιστάρ.

Η εξέλιξη αυτή συνδέεται με τους αιώνες πολιτισμικών ανταλλαγών που έφεραν την Κύπρο σε επαφή με την Εγγύς Ανατολή, την Αίγυπτο και τον ελληνικό κόσμο. Στην έκθεση αναδημιουργείται μάλιστα ένα ιερό της Αφροδίτης, με δάνεια από την Κύπρο και σημαντικές διεθνείς συλλογές, ώστε να παρουσιαστεί ο τρόπος με τον οποίο λατρευόταν η θεά στο νησί και οι διαφορετικές μορφές που μπορούσε να πάρει στην αρχαία κυπριακή τέχνη.

Στην αφήγηση αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία το γεγονός ότι η έκθεση περιλαμβάνει σημαντικά δάνεια από την ίδια την Κύπρο, με αρκετά από τα έργα να παρουσιάζονται, σύμφωνα με το Ashmolean, για πρώτη φορά εκτός του νησιού.

Δεν είναι τυχαίο ότι ο διευθυντής του Ashmolean, Ξα Στέρτζις, ευχαριστεί ειδικά το Τμήμα Αρχαιοτήτων της Κύπρου, σημειώνοντας ότι η υποστήριξή του υπήρξε καθοριστική για την πραγματοποίηση της έκθεσης.

Μια θεά που άλλαζε μαζί με τον κόσμο

Η έκθεση δεν μένει, ωστόσο, στην Κύπριδα Αφροδίτη. Ακολουθεί τη θεά καθώς η ελληνική επιρροή εξαπλώνεται στη Μεσόγειο και η Ρώμη αναδεικνύεται σε υπερδύναμη. Η Αφροδίτη μετασχηματίζεται σε Venus, αποκτά νέα πολιτική και πολιτισμική σημασία και συνδέεται με μία από τις σημαντικότερες αλλαγές στην ιστορία της δυτικής τέχνης: την αναπαράσταση του γυμνού γυναικείου σώματος.

Στο επίκεντρο βρίσκεται η περίφημη Καπιτωλιανή Αφροδίτη (Capitoline Venus), ρωμαϊκό αντίγραφο της Αφροδίτης της Κνίδου του Πραξιτέλη. Η τελευταία θεωρείται μία από τις καθοριστικές στιγμές στην ιστορία της αρχαίας γλυπτικής, καθώς αποτέλεσε τομή στην απεικόνιση του γυναικείου σώματος. Η εικόνα της Αφροδίτης αντιγράφηκε εκατοντάδες φορές στη ρωμαϊκή αυτοκρατορία και επιβίωσε πολύ μετά την απώλεια του πρωτοτύπου.

Και μετά έρχεται η Αναγέννηση. Αρχαία γλυπτά της Venus ανακαλύπτονται ξανά, προκαλώντας το ενδιαφέρον καλλιτεχνών, συλλεκτών και ηγεμόνων. Ανάμεσά τους η περίφημη «Αφροδίτη των Μεδίκων» (Venus de’ Medici), που ανακαλύφθηκε στη Ρώμη τη δεκαετία του 1530 και εξελίχθηκε σε ένα από τα πλέον επιδραστικά έργα της δυτικής καλλιτεχνικής παράδοσης. Στην Οξφόρδη θα παρουσιαστεί ακόμη και το πρώτο πλήρους μεγέθους χάλκινο αντίγραφο του πρωτοτύπου της, που παραγγέλθηκε το 1711 για το Blenheim Palace.

Και φυσικά, η πορεία φτάνει στον Σάντρο Μποτιτσέλι. Η «Venus» του, γύρω στο 1490, είναι ένα από τα έργα-κλειδιά της έκθεσης. Η εικόνα της θεάς που αναδύεται από τη θάλασσα αποτελεί ίσως την πιο αναγνωρίσιμη μεταμόρφωση της Αφροδίτης στη δυτική τέχνη. Το έργο προέρχεται από την Gemäldegalerie του Βερολίνου.

Η έκθεση δεν αντιμετωπίζει την Αφροδίτη ως μια αρχαιολογική ιστορία που ολοκληρώνεται με την αρχαιότητα. Αντίθετα, το τελευταίο τμήμα της δείχνει πώς η εικόνα της θεάς εξακολουθεί να μεταμορφώνεται ανάλογα με τις αντιλήψεις κάθε εποχής για τη γυναίκα, τη θηλυκότητα και την ομορφιά.

Εδώ συναντάμε τον Μικελάντζελο Πιστολέτο με τη Venus of the Rags, έργο που τοποθετεί ένα κλασικίζον άγαλμα της Αφροδίτης μπροστά σε έναν σωρό από πεταμένα ρούχα, αλλά και τον Υβ Κλάιν, ο οποίος επαναπροσεγγίζει τη «Αφροδίτη των Μεδίκων» μέσα από το χαρακτηριστικό μπλε του.

Και κάπου εδώ η Αφροδίτη φτάνει μέχρι τη Beyoncé. Στην έκθεση παρουσιάζεται φόρεμα του Τζόναθαν Άντερσον για τον οίκο Loewe, το οποίο φορέθηκε από την Beyoncé στην περιοδεία Renaissance το 2023 και επαναδιατύπωσε την εικόνα της Αφροδίτης για ένα κοινό του 21ου αιώνα.

Έτσι, η διαδρομή που προτείνει το Ashmolean είναι εντυπωσιακά μεγάλη: από τα αρχαία κυπριακά ιερά και τις προελληνικές παραδόσεις της ανατολικής Μεσογείου, στους Έλληνες και τους Ρωμαίους, στην Αναγέννηση και τελικά στη σύγχρονη τέχνη και τη μαζική κουλτούρα.

Η Αφροδίτη ως κυπριακή ιστορία

Η ίδια η αρχαιολογία της Κύπρου δείχνει ότι η λατρεία μιας μεγάλης γυναικείας θεότητας έχει πολύ βαθιές ρίζες και ότι η μορφή της μεταβαλλόταν μέσα από τις επαφές του νησιού με τους γειτονικούς πολιτισμούς. Το Τμήμα Αρχαιοτήτων περιγράφει αυτή τη διαδικασία ως μια σειρά από επιλεκτικές προσαρμογές στοιχείων από διαφορετικές μεσογειακές παραδόσεις, με τη γυναικεία θεότητα της Κύπρου να ταυτίζεται σταδιακά με την ελληνική Αφροδίτη.

Στην Παλαιπάφο, άλλωστε, βρίσκεται ένα από τα σημαντικότερα κέντρα της λατρείας της θεάς. Το Ιερό της Αφροδίτης διατηρεί ευρήματα που καλύπτουν μια τεράστια χρονική περίοδο, από την Ύστερη Εποχή του Χαλκού μέχρι τους ρωμαϊκούς χρόνους, ενώ το χαρακτηριστικό κωνικό λίθο αποτελεί την ανεικονική παρουσία της θεότητας.

Από την άλλη, η Κύπρος δεν υπήρξε απομονωμένος τόπος λατρείας. Η Κύπρος ήταν σταυροδρόμι. Στην Κίτιον, για παράδειγμα, η λατρεία της Αστάρτης συνδέεται με την Αφροδίτη, ενώ η αρχαιολογία της πόλης καταγράφει τη συνύπαρξη και αλληλεπίδραση φοινικικών, αιγυπτιακών και ελληνικών θρησκευτικών παραδόσεων.

* Η έκθεση θα ανοίξει για το κοινό στις 8 Οκτωβρίου 2026 στις αίθουσες John Sainsbury του Ashmolean Museum και θα διαρκέσει έως τις 11 Απριλίου 2027.