Federica Di Biase: Τα νησιά προσφέρουν πολύτιμη οπτική στα ιστορικά φαινόμενα

Από τη Νάπολη όπου μεγάλωσε έχοντας διαρκώς γύρω της αρχαιολογικά ευρήματα, μέχρι την έρευνά της στο Πανεπιστήμιο Κύπρου, η διαδρομή της Ιταλίδας αρχαιολόγου έχει έναν σταθερό άξονα: την προσπάθεια να κατανοήσει τους ανθρώπους και τις κοινωνίες μέσα από τα ίχνη που αφήνουν πίσω τους. Με αφορμή την έκθεση «Island Relations», που παρουσιάστηκε στο Παλάτι Moise του Κρες της Κροατίας, μας μιλά για τις ιδιαιτερότητες του νησιωτικού πλαισίου αλλά και για τον ρόλο της ψηφιακής τεχνολογίας στην ανάδειξη και επικοινωνία της πολιτιστικής κληρονομιάς.

Πώς θα όριζες ως αρχαιολόγος την έννοια της «νησιωτικότητας»;

Από την αρχαιολογία μαθαίνουμε ότι το πλαίσιο είναι καθοριστικό και, στην περίπτωση ενός νησιού, το νησιωτικό πλαίσιο αποκτά ιδιαίτερη σημασία, καθώς διαμορφώνει τις σχέσεις τόσο μέσα στο ίδιο το νησί όσο και ανάμεσα στο νησί και άλλους τόπους. Αυτό σημαίνει ότι η «νησιωτική συνθήκη» είναι το πλαίσιο που πρέπει να λαμβάνουμε υπόψη, όμως δεν αποτελεί απλώς μια γεωγραφική ιδιαιτερότητα. Το να εξετάζουμε το πλαίσιο σημαίνει να κοιτάζουμε προσεκτικά πώς κοινωνικοί, πολιτισμικοί, πολιτικοί και ιστορικοί παράγοντες διαμόρφωσαν και εξακολουθούν να διαμορφώνουν τις εμπειρίες των ανθρώπων και τις σχέσεις τους με τους τόπους όπου ζουν. Νομίζω, λοιπόν, ότι η «νησιωτικότητα» είναι καλύτερο να αντιμετωπίζεται ως μια συνθήκη και όχι ως ένας σταθερός ορισμός.

Η Κρήτη υπήρξε σημαντικό κομμάτι της ερευνητικής σου πορείας και σήμερα εργάζεσαι στην Κύπρο. Τι είναι αυτό που σε ενδιαφέρει στα νησιά ως αρχαιολογικά και πολιτισμικά τοπία;

Τα νησιά συχνά αντιμετωπίζονται ως απομονωμένα ή αυτάρκη, όμως η αρχαιολογία δείχνει ότι, όσο ισχυρό και αν είναι το τοπικό τους στοιχείο, συνδέονται βαθιά με πολλούς άλλους τόπους. Η Κρήτη κατά την ελληνιστική περίοδο, για παράδειγμα, περιγράφεται ορισμένες φορές ως αποκομμένη από την ευρύτερη κίνηση εμπορίου, αγαθών και ανθρώπων που χαρακτήριζε τη Μεσόγειο. Η αρχαιολογία μάς επιτρέπει να αμφισβητήσουμε αυτή την υπόθεση, καθώς μπορεί να συμμετείχε με διαφορετικό τρόπο από άλλα μεσογειακά κέντρα, αλλά δεν ήταν απομονωμένη: δεχόταν εισαγόμενα αγαθά, διατηρούσε επαφές με άλλους τόπους και η στρατηγική της θέση αξιοποιούνταν για το διαμετακομιστικό εμπόριο. Αυτό που με ενδιαφέρει είναι ότι η αρχαιολογία μάς δίνει τα μέσα να δούμε πόσο βαθιά συνδεδεμένα ήταν ανέκαθεν τα νησιά με τα ευρύτερα δίκτυα της Μεσογείου.

Γιατί εξακολουθεί ακόμα και σήμερα να υπάρχει η τάση να θεωρούνται τα νησιά ως «δευτερεύοντες» τόποι;

Αυτή η οπτική συχνά αντανακλά την άποψη της ηπειρωτικής χώρας ή, γενικότερα, την κυρίαρχη αφήγηση, η οποία επωφελείται από αυτού του είδους την κατηγοριοποίηση περισσότερο από ό,τι οι ίδιες οι εμπειρίες και οι ιστορίες των νησιωτικών κοινοτήτων. Όταν επικρατεί η αφήγηση της περιφέρειας, τα νησιά εμφανίζονται σαν να έπαιξαν ασήμαντους ρόλους στα ιστορικά φαινόμενα. Αυτό περιθωριοποιεί τους ανθρώπους και τη συμβολή τους και αποσιωπά ιστορίες που μπορούν να προσφέρουν μια διαφορετική και πολύτιμη οπτική στα ιστορικά φαινόμενα, στη δική τους ιστορία.

Πώς προέκυψε η ιδέα για την έκθεση «Island Relations»;

Οι τρεις μας γνωριστήκαμε μέσω του YUFE4Postdocs, μιας πρωτοβουλίας υποτροφιών Marie Skłodowska-Curie COFUND, και η χρηματοδότηση μας έδωσε την ευκαιρία να εργαστούμε μαζί. Καθεμία από εμάς εργαζόταν σε νησιά και στις συζητήσεις μας επανέρχονταν ερωτήματα σχετικά με το τι μπορεί να προσθέσει η οπτική ενός νησιού στην έρευνά μας και αν παρόμοιες δυναμικές εμφανίζονται και σε άλλα νησιωτικά περιβάλλοντα. Σημαντικό μέρος της δουλειάς μας ήταν οι συνεντεύξεις με ανθρώπους που ζουν και εργάζονται στα νησιά. Όταν εξετάσαμε το υλικό συνολικά, διαπιστώσαμε ότι πολλά ζητήματα επανέρχονταν, από τους περιορισμούς και τις προκλήσεις της ζωής σε ένα νησί μέχρι τις ιδιαιτερότητες κάθε τόπου. Στην Κύπρο, για παράδειγμα, η διαίρεση του νησιού διαμορφώνει τις εμπειρίες των ανθρώπων με ιδιαίτερους τρόπους. Το γεγονός ότι η έκθεση παρουσιάστηκε στο Κρες, ένα νησί που φιλοξενεί μια έκθεση για άλλα νησιά, έκανε αυτή τη σχέση ιδιαίτερα απτή. Φιλοξενήθηκε στο Παλάτι Moise, ένα αναγεννησιακό αρχοντικό 500 ετών στο ιστορικό κέντρο της πόλης. Παρουσιάσαμε τη δουλειά μας για τα νησιά σε ένα νησί και τώρα προσπαθούμε να κατανοήσουμε πώς ανταποκρίθηκαν οι επισκέπτες σε αυτήν.

Οι έρευνες των τριών σας αφορούν στην πολιτιστική κληρονομιά, στη μετανάστευση και στη βιωσιμότητα. Πώς συνδυάστηκαν τόσο διαφορετικά μεταξύ τους ζητήματα;

Παρόλο που εκ πρώτης όψεως τα τρία θέματα φαίνονται ασύνδετα, όταν εξετάσαμε συνολικά το υλικό μας, εντοπίσαμε κοινούς άξονες που τα διαπερνούσαν. Οι άνθρωποι μετακινούνται προς και από τα νησιά και αυτό έχει σημασία για το καθένα από τα πρότζεκτ μας. Οι αποφάσεις σχετικά με τον τρόπο χρήσης των πόρων, το τι διατηρείται και πώς παρουσιάζεται, καθώς και το ποιος μπορεί να παραμείνει και ποιος όχι, έχουν συγκεκριμένες επιπτώσεις σε κάθε νησί και στους ανθρώπους που ζουν σε αυτό. Αυτές οι αποφάσεις συχνά λαμβάνονται μακριά από τα ίδια τα νησιά. Το να ζεις με τις συνέπειες αυτών των αποφάσεων αποτελεί μέρος της καθημερινής ζωής στα νησιά. Αυτά τα ζητήματα εμφανίστηκαν και στις τρεις έρευνες, παρόλο που καμία από εμάς δεν τα είχε αναζητήσει εξαρχής. Η έννοια της διαθλαστικής εθνογραφίας μάς βοήθησε. Προσφέρει μια μεθοδολογική οπτική για να φέρουμε κοντά ερευνητικό υλικό από διαφορετικά πεδία. Η σύγκριση τοποθετεί τις περιπτώσεις τη μία δίπλα στην άλλη και εξετάζει τι κοινό έχουν και πού διαφέρουν.

Πώς παρουσιάστηκε η ιδέα στα πλαίσια της έκθεσης;

Ένα από τα έργα είναι ένα βίντεο, γυρισμένο σε νησιά της Σκανδιναβίας και της Μεσογείου, που συνθέτει πλάνα από κύματα τα οποία συναντώνται. Ένα άλλο είναι ένας δικτυωμένος χάρτης της βιβλιογραφίας που βρίσκεται πίσω από τα projects μας, δημιουργημένος με το VOSviewer. Ο χάρτης αποτυπώνει τη βιβλιογραφία σχετικά με κοινότητες νησιών με σκοτεινό ουρανό, την πολιτιστική κληρονομιά και την ψηφιακή αφήγηση, καθώς και τις υποδομές υποδοχής μεταναστών. Ο δικτυωμένος χάρτης αποτελείται από έγχρωμες συστάδες, καθεμία από τις οποίες αντιστοιχεί σε ένα διαφορετικό εννοιολογικό νησί, όμως καμία δεν ανήκει αποκλειστικά σε ένα μόνο πρότζεκτ. Κάθε κλικ αναδιαμορφώνει τις σχέσεις που έρχονται στο προσκήνιο και εκείνες που υποχωρούν. Η ιδέα ήταν να γίνει η βιβλιογραφία ενεργό μέρος της έρευνας και της έκθεσης. Ένα ακόμη παράδειγμα είναι το αρχιπέλαγος των δεκαπέντε νησιών, όπου κάθε νησί φέρει μια διαφορετική ιστορία, αλλά αυτό που βλέπει ο επισκέπτης είναι οι σχέσεις μεταξύ τους.

Η δική σου έρευνα αφορά στην ψηφιακή αφήγηση οργανισμών πολιτιστικής κληρονομιάς μικρών μεσογειακών νησιών. Πώς ορίζεται η «ψηφιακή αφήγηση»;

Υπάρχουν διαφορετικοί ορισμοί, αλλά ουσιαστικά όλοι περιστρέφονται γύρω από την ιδέα της χρήσης ψηφιακών εργαλείων και μορφών, όπως ένα podcast, ένα story map ή μια εικονική περιήγηση, για την αφήγηση μιας ιστορίας. Συνδυάζονται διαφορετικά στοιχεία, όπως κείμενο, εικόνες, ήχος, βίντεο και άλλα. Η ψηφιακή αφήγηση απαιτεί από τον ερευνητή να σκεφτεί προσεκτικά ποια ιστορία θέλει να αφηγηθεί και να επιλέξει το κατάλληλο μέσο για να τη μεταδώσει. Η έρευνά μου ξεκίνησε από το ενδιαφέρον μου για το πώς οι οργανισμοί πολιτιστικής κληρονομιάς μπορούν να αξιοποιούν τις ψηφιακές τεχνολογίες ώστε οι συλλογές τους να γίνονται πιο προσβάσιμες και ουσιαστικές για διαφορετικά κοινά. Μέσα από το MEDISHARE εξετάζω την Κύπρο σε σχέση με άλλα μεσογειακά νησιά, αναζητώντας κοινές προκλήσεις, διαφορές και τρόπους μέσω των οποίων μπορούν να διδαχτούν το ένα από το άλλο.

Μπορεί η ψηφιακή τεχνολογία να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε ένα εύρημα ή έναν αρχαιολογικό χώρο;

Μπορεί να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο τα παρατηρούμε και τα ερωτήματα που θέτουμε γι’ αυτά. Ένα τρισδιάστατο μοντέλο ενός αντικειμένου, για παράδειγμα, μπορούμε να το περιστρέψουμε, να το δούμε από διαφορετικές γωνίες, να μεγεθύνουμε λεπτομέρειες και να παρατηρήσουμε χαρακτηριστικά που διαφορετικά θα περνούσαν απαρατήρητα. Σε μια προθήκη μουσείου έχουμε συνήθως περιορισμένη οπτική και δεν μπορούμε να κρατήσουμε το αντικείμενο στα χέρια μας. Ένα μοντέλο αναπαράγει ένα μέρος της εμπειρίας τού να το κρατάς και επιτρέπει μια πιο κοντινή παρατήρηση. Η ψηφιακή αφήγηση μπορεί να προχωρήσει ακόμη περισσότερο, συνδέοντας το αντικείμενο με το αρχαιολογικό του πλαίσιο, τις πιθανές λειτουργίες του και τους ανθρώπους που το δημιούργησαν, το χρησιμοποίησαν ή ήρθαν σε επαφή μαζί του.

Τι θα μπορούσε να κάνει η τεχνολογία που μέχρι σήμερα ήταν αδύνατο ή πολύ δύσκολο να γίνει στην αρχαιολογία;

Οι δυνατότητες είναι πάρα πολλές. Μου έρχεται στο μυαλό, για παράδειγμα, η δυνατότητα της τεχνολογίας να κάνει την αρχαιολογική κληρονομιά προσβάσιμη πέρα από τον φυσικό αρχαιολογικό χώρο ή το μουσείο. Μπορεί να μην έχεις τη δυνατότητα να ταξιδέψεις στην Κύπρο, αλλά παρ’ όλα αυτά να μπορέσεις εξερευνήσεις ένα τρισδιάστατο μοντέλο ενός ευρήματος ή ενός αρχαιολογικού χώρου, να εξετάσεις τις λεπτομέρειές του και να έρθεις σε επαφή με την έρευνα μέσω της ψηφιακής αφήγησης. Η τεχνολογία και η ψηφιοποίηση καθιστούν επίσης δυνατή την πρόσβαση σε υλικό που διατηρείται στις αποθήκες των μουσείων και συνήθως παραμένει αόρατο στο κοινό. Επιτρέπουν ακόμη να ενοποιήσουμε σε έναν ενιαίο ψηφιακό χώρο συλλογές που βρίσκονται διασκορπισμένες σε διαφορετικά μουσεία, κάτι που είναι, για παράδειγμα, ιδιαίτερα σημαντικό για την Κύπρο. Η τεχνολογία επιτρέπει επίσης τη σύνδεση διαφορετικών τύπων αρχαιολογικών δεδομένων. Μπορούμε να συνδυάσουμε χωρικά δεδομένα, φωτογραφίες, αρχεία ανασκαφών, επιστημονικές αναλύσεις και τρισδιάστατα μοντέλα για να διερευνήσουμε αρχαιολογικά ερωτήματα. Η τρισδιάστατη τεκμηρίωση επιτρέπει να καταγράφουμε αντικείμενα και κατασκευές με πολύ μεγάλη λεπτομέρεια, να τα μοιραζόμαστε με ερευνητές σε άλλες χώρες, να τα χρησιμοποιούμε για την παρακολούθηση φθορών σε μνημεία και αρχαιολογικούς χώρους και πολλά ακόμη.

Υπάρχουν κοινά προβλήματα ή κοινές δυνατότητες ανάμεσα στην Κύπρο και τα άλλα μικρά νησιά που μελετάς;

Στην Κύπρο έχω εντοπίσει επαναλαμβανόμενες προκλήσεις που αφορούν, για παράδειγμα, τη χρηματοδότηση ή τη δυσκολία διατήρησης ψηφιακών projects σε βάθος χρόνου. Αυτές οι προκλήσεις εμφανίζονται και σε άλλα νησιά. Η έρευνά μου δημιουργεί μια γέφυρα ανάμεσα στην κυπριακή κατάσταση και άλλα νησιά, ενώ παράλληλα αναδεικνύει γενικότερες συνθήκες που αντιμετωπίζουν τα μικρά μουσεία σε πολλά μέρη. Τα μικρότερα νησιά αντιμετωπίζουν διαφορετικές προκλήσεις που σχετίζονται με την απομακρυσμένη θέση τους, τη συνδεσιμότητα ή την πρόσβαση σε εξειδικευμένες υπηρεσίες. Ταυτόχρονα, υπάρχουν σημαντικές διαφορές. Η Κύπρος έχει ένα ιδιαίτερο θεσμικό και πολιτικό πλαίσιο, στο οποίο περιλαμβάνεται και η διαίρεση του νησιού, η οποία επηρεάζει τον τρόπο διαχείρισης της πολιτιστικής κληρονομιάς και τις περιοχές που εμπίπτουν στην έρευνά μου.

Ποια στοιχεία της κυπριακής πολιτιστικής μας κληρονομιάς πιστεύεις ότι θα μπορούσαν να αξιοποιηθούν καλύτερα μέσα από τις ψηφιακές τεχνολογίες;

Φανταστείτε ότι σας πηγαίνω στο Κυπριακό Μουσείο και σας ρωτώ τι θα θέλατε να μάθετε για αυτό το ειδώλιο, αυτό το νόμισμα, αυτή τη συλλογή. Αυτό που έχει σημασία δεν είναι τι θα ήθελα εγώ να εξερευνήσω, αλλά τι θα ήθελε να δει διαδικτυακά ένας μη ειδικός, τι θα του κέντριζε το ενδιαφέρον: ένας μαθητής λυκείου, ένας επισκέπτης μουσείου, οποιοσδήποτε. Τα μουσεία και οι ερευνητές πρέπει να προσπαθήσουν να κατανοήσουν πώς μπορούν να φέρουν τους ανθρώπους πιο κοντά στην πολιτιστική κληρονομιά και να χρησιμοποιήσουν την τεχνολογία για αυτόν τον σκοπό.

Μπορεί η ψηφιακή τεχνολογία να λειτουργήσει ως εργαλείο που φέρνει διαφορετικές αφηγήσεις του ίδιου τόπου σε διάλογο;

Ναι, πιστεύω ότι αυτή είναι μία από τις πιο ενδιαφέρουσες δυνατότητες που προσφέρει. Μια ψηφιακή πλατφόρμα έχει τη δυνατότητα να φέρει κοντά αρχαιολογικά ευρήματα, ιστορικά έγγραφα, φωτογραφίες, προφορικές ιστορίες και προσωπικές αναμνήσεις που διαφορετικά θα παρέμεναν διασκορπισμένα σε διαφορετικές συλλογές ή οργανισμούς. Για παράδειγμα, μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε έναν διαδραστικό χάρτη για να τοποθετήσουμε έναν αρχαιολογικό χώρο και να παρουσιάσουμε αρχαιολογικές και ιστορικές πληροφορίες, ενώ μπορούμε να προσθέσουμε προσωπικές αναμνήσεις ανθρώπων που ζουν γύρω από την περιοχή, ενσωματώνοντας ηχητικό περιεχόμενο.

Πόσο διαφορετικά είναι τελικά τα σημερινά νησιά από εκείνα που μελετάς ως αρχαιολόγος;

Θα έλεγα ότι το ζήτημα αφορά λιγότερο το πόσο διαφορετικό είναι το παρελθόν από το παρόν και περισσότερο το πόσο παρόμοια είναι. Κάθε τόπος, είτε σε νησί είτε στην ηπειρωτική χώρα, ήταν ανέκαθεν σημείο σύνδεσης και ανταλλαγής ανθρώπων, αγαθών και ιδεών. Υπάρχει η τάση να παρουσιάζουμε φαινόμενα όπως η μετανάστευση σαν μεμονωμένες «κρίσεις». Κάθε γεγονός έχει τις δικές του διαφορετικές αιτίες, όμως το παρελθόν μάς βοηθά να δούμε ότι πολλά σύγχρονα φαινόμενα δεν είναι καθόλου πρωτοφανή. Αποτελούν συστατικό στοιχείο του τρόπου με τον οποίο οι άνθρωποι ζουν σε αυτόν τον πλανήτη.

INFO: Στην έκθεση «Island Relations» συμμετείχαν οι Federica Di Biase και Ana Ricchiardi από το Πανεπιστήμιο Κύπρου και η Dominique van de Klundert από το University of Rijeka, με τρία ερευνητικά έργα γύρω από τη νησιωτικότητα, τη μετανάστευση, την ψηφιακή πολιτιστική κληρονομιά και τη βιωσιμότητα.

Ελεύθερα, 01.11.2026