Βιβλία και Χαρακτικά
Οι πρώτες απεικονίσεις της οροσειράς τοποθετούνται πριν από το τέλος του 17ου αιώνα, όταν σε επίσκεψή του στην Κύπρο το 1683, o τοπιογράφος από τη Χάγη Κορνέλις ντε Μπράιν σχεδιάζει, εκτός από την πόλη της Αμμοχώστου, απόψεις και μοναστήρια του Πενταδάκτυλου. Στο τέλος του 18ου αιώνα συναντούμε σχέδια και γκραβούρες Ευρωπαίων τοπιογράφων που προτείνουν δικές τους σχεδιαστικές διατυπώσεις. Με την άφιξη των Βρετανών, ανταποκριτές εφημερίδων εμπλουτίζουν τις εκδόσεις τους με προσωπικές παραστάσεις φυσικών χώρων, μνημείων και απόψεων των πόλεων, ενώ σύντομα φθάνουν στην Κύπρο Ευρωπαίοι ταξιδιώτες, οι οποίοι καταγράφουν εντυπώσεις και παρεμβάλλουν στα κείμενά τους σχέδια και χαρακτικά.
Στο σύνολό τους, τα έργα εικονίζουν απόψεις της πρωτεύουσας και την οροσειρά να διαδέχεται ό,τι προτείνεται στο πρώτο πλάνο. Ο Πενταδάκτυλος ορίζεται ως φόντο: ως άπνοη, απόμακρη αλλά σχηματικά δοσμένη επιφάνεια που δεσμεύει τον ορίζοντα, προσδίδοντας στην πόλη τον κυρίαρχο ρόλο στη σύνθεση.
Φωτογραφίες
Φωτογραφικές απεικονίσεις με φόντο την οροσειρά βλέπουν το φως το 1878. Προτείνονται από τον Άγγλο επαγγελματία φωτογράφο Τζον Τόμσον. Την ίδια περίοδο ο Μικρασιάτης και μετέπειτα κάτοικος Λεμεσού Ιωάννης Π. Φώσκολος, ο Αρμένιος Ματέος M. Παπαζιάν και ο Γερμανός Κάρολος Γκλάζνερ επιχειρούν επίσης διατυπώσεις του ίδιου τύπου έως και τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα. Σημαντικές θεωρούνται οι προτάσεις του Κύπριου Θεόδουλου Ν. Τουφεξή, ο οποίος δραστηριοποιείται μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 1940, αλλά και η παρουσία των αρμενικής καταγωγής Χαϊγκάζ Μαγκοϊάν, Κυρακός Ζαρταριάν και Βαχάν Αβεντισιάν, οι οποίοι δραστηριοποιούνται κυρίως την περίοδο 1930-1950. Την ίδια εποχή αλλά και λίγο αργότερα φωτογράφοι κυπριακής καταγωγής, όπως ο Φέλιξ Γιαξή και ο Τάκης Μούρεττος, παράγουν αξιόλογο έργο, ενώ λίγο πριν την Ανεξαρτησία ο Απόστολος Βερβέρης από την Ελλάδα κι ο Ρένος Ευρυβιάδης Γουάιντσον από την Κύπρο παρουσιάζουν δείγματα δουλειάς ανάλογης θεματικής.
Καρτ ποστάλ
Από την αισθητική αρχή των φωτογραφιών μοιάζουν να διέπονται και οι ασπρόμαυρες ή επιχρωματισμένες «κάρτες χαιρετισμών» όπως συνήθως τις αποκαλούσαν, που κυκλοφορούν στο νησί στο τέλος του 19ου, κατά τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα και αργότερα στη δεκαετία του 1950. Διακρίνονται για την εκφραστικότητα, κυρίως όμως την πυκνότητά τους.
Ζωγραφικές διατυπώσεις
Στον Πενταδάκτυλο στρέφουν το βλέμμα και οι πρωτεργάτες της τέχνης, οι Αδαμάντιος Διαμαντής, Ιωάννης Κισσονέργης και Τηλέμαχος Κάνθος. Την ίδια περίοδο προτείνεται από τον Λευτέρη Οικονόμου και τον Ανδρέα Λαδόμματο. Στο πρώτο μισό του 20ού αιώνα τοποθετείται και η «Άποψις» της Λευκωσίας με τον Πενταδάκτυλο στο βάθος του Ιωάννη Κισσονέργη, για τον οποίο αποτελεί προσφιλές θέμα σε ελαιογραφίες και υδατογραφίες. Ο Κάνθος μελετά μέχρι και το τέλος της ζωής του τη σχέση αστικού τοπίου και οροσειράς, προτείνοντας πληθώρα έργων στη γνώριμη υφολογική γραμμή.
Τα χρόνια που έπονται της ανεξαρτησίας, αλλά και των γεγονότων του ’74, οι εικαστικές προτάσεις ποικίλουν και αφθονούν. Η πάγια σχέση απεικόνισης της πρωτεύουσας-Πενταδάκτυλου καταργείται προς όφελος μιας προσέγγισης και συνεπώς εικαστικών διατυπώσεων με κριτικό υπόβαθρο. Ανάμεσα στις πρώτες αφαιρετικές συνθέσεις του Κώστα Ιωακείμ περιλαμβάνεται ο Πενταδάκτυλος (1972).
Η τουρκική εισβολή είναι η αφορμή για τη μεγάλη ενότητα έργων του Γιώργου Σκοτεινού «Ο Κύκλος της Καταγγελίας». Αποδοκιμασία για τα θλιβερά γεγονότα εκφράζουν και έργα των Μίκη Φοινικαρίδη, Λευτέρη Οικονόμου και Τάσου Στεφανίδη. Λίγο μετά την εισβολή, προτείνεται και η σειρά μικρής κλίμακας γλυπτών του Νίκου Δυμιώτη «Πενταδάκτυλος» με έργα από πέτρα, μάρμαρο ή πηλό.
Κατά το τέλος της δεκαετίας του ’70 έως τον θάνατό του ο Στέλιος Βότσης εμμένει στη δημιουργία συνθέσεων σε γεωμετρικό και παραστατικό ύφος στις οποίες φιλοξενούνται ζεύγη με φόντο τον Πενταδάκτυλο. Η θεματική απασχολεί επίσης καλλιτέχνες της νεότερης γενιάς, όπως ο Ανδρέας Σάββα με το έργο «Ρίζες» (2004) και ο Μιχάλης Αναστασιάδης με το έργο «Jibutsu-Seki» (2014).
Εκπαιδευτικό πρόγραμμα
Στο πλαίσιο της έκθεσης πραγματοποιείται την Κυριακή 19 Μαΐου στις 10.30π.μ. εκπαιδευτικό πρόγραμμα για οικογένειες με παιδιά 6-12 χρόνων, με τη συμμετοχή του επιμελητή Σάββα Χριστοδουλίδη. Το πρόγραμμα με τίτλο «Πενταδάκτυλος: Ιστορία, μύθοι και εικαστική δημιουργία για παιδιά» είναι μια διαδραστική περιήγηση στην έκθεση, όπου μικροί και μεγάλοι θα ανακαλύψουν ιστορίες και μυστικά που κρύβει η θρυλική οροσειρά και θα συμμετέχουν σε ειδικό εργαστήριο που επιστρατεύει γνώσεις, φαντασία και καλλιτεχνική δημιουργικότητα.
* Λεβέντειο Δημοτικό Μουσείο, Εγκαίνια: Πέμπτη 9 Μαΐου 7.30μ.μ. Μέχρι 29 Σεπτεμβρίου
