*Της Νάσας Παταπίου

Τα τρία νόθα του τελευταίου Φράγκου βασιλιά της Κύπρου Ιακώβου Β΄ Lusignan δεν είναι καθόλου άγνωστα, τουλάχιστον στους ιστορικούς της συγκεκριμένης περιόδου. Πριν ακόμα εντοπισθεί και δημοσιευθεί η διαθήκη του βασιλιά, μας ήταν γνωστά τα εκτός νομίμου γάμου τέκνα του από το Χρονικό του Γεωργίου Βουστρωνίου.

Ο χρονικογράφος, αναφερόμενος στη διαθήκη του, σημειώνει ότι σε περίπτωση θανάτου του κληρονόμος του βασιλείου θα ήταν το νόμιμο παιδί του, το οποίο κυοφορούσε η σύζυγός του Αικατερίνη Κορνάρο και, εάν εξέλιπαν μητέρα και γιος, κληρονόμοι του στέμματος της Κύπρου θα ήταν ανάλογα ένα από τα τρία νόθα παιδιά του, τα οποία είχε αποκτήσει με διαφορετικές γυναίκες. Όπως έχει αποκαλυφθεί από την ίδια τη διαθήκη του βασιλιά, η οποία εντοπίστηκε σε ιδιωτικό αρχείο, μία άλλη ερωμένη του, η Κύπρια Λουτσία Φινέττα, που υπηρετούσε στην Αυλή της Αικατερίνης Κορνάρο ως δέσποινα επί των τιμών, ήταν ταυτόχρονα με τη βασίλισσα έγκυος από αυτόν. Ο βασιλιάς, μεταξύ άλλων, όριζε στη διαθήκη του ότι και αυτό το νόθο τέκνο του, που δεν είχε ακόμα γεννηθεί και δεν γνώριζε εάν ήταν κορίτσι ή αγόρι, θα ήταν υποψήφιος κληρονόμος του στέμματος της Κύπρου.

Αρκετά στοιχεία για τα τρία νόθα, τα οποία εξόρισαν για ευνόητους λόγους οι Βενετοί με τη γιαγιά τους στην Πάδοβα, γίνονται γνωστά από τα Ημερολόγια του Μαρίνο Sanuto του Νεωτέρου. H δική μου πρόσφατη έρευνα, η οποία καλύπτει χρονικά την περίοδο από το 1535 και μετέπειτα, ανήκει σε αρχειακή σειρά που δεν έτυχε να μελετηθεί και έφερε στο φως νέα στοιχεία για την τραγική μοίρα τόσο των νόθων παιδιών όσο και των εγγονών του βασιλιά Ιακώβου Β´ Lusignan. Μεταξύ αυτών των στοιχείων περιλαμβάνονται τα πιο σημαντικά ίσως, που αφορούν στους δύο εγγονούς του βασιλιά, που ήταν παιδιά του νόθου γιου του Ιωάννη. Ο ένας γιος του Ιωάννη ήταν νόθο παιδί του και ονομαζόταν Μπερναρδίνος και ο άλλος γιος του ήταν νόμιμος και έφερε το όνομα του βασιλιά παππού του, δηλαδή ονομαζόταν Ιάκωβος. Ο νόθος παππούς, που σφετερίστηκε το στέμμα της Κύπρου από την ετεροθαλή αδελφή του και νόμιμη βασίλισσα Καρλόττα, δεν απέκτησε μόνο νόθα παιδιά αλλά κι ένα νόθο εγγονό, που ίσως είχε την πιο τραγική μοίρα απ’ όλους. Από το περιεχόμενο της διαθήκης του βασιλιά Ιακώβου Β΄, την οποία υπαγόρευσε στον γραμματέα του Θωμά Φικάρδο, στις 4 Ιουλίου 1473 λίγο πριν εκπνεύσει, γνωρίζουμε με ποιες ερωμένες είχε αποκτήσει αυτά τα τρία παιδιά: τον Ευγένιο ή Τζένιο, τον Ιωάννη και την Καρόλα ή Κάρλα. Μητέρα του Ευγένιου ήταν κάποια που άκουγε στο όνομα Manga, του Ιωάννη ονομαζόταν Έλενα, αλλά της μητέρας της Καρόλας δεν θέλησε ο ετοιμοθάνατος βασιλιάς να αναφέρει το όνομα, γιατί όπως σημείωσε ο νοτάριος, κατά υπαγόρευση του ιδίου, δεν ήταν πρέπον να γίνει γνωστό. Πολύ πιθανόν να τον συνέδεε με εκείνην συγγένεια ή άλλου είδους στενή σχέση και ίσως γι’ αυτό δεν ήθελε ν’ αποκαλύψει την ταυτότητά της. 

Ο τελευταίος Φράγκος βασιλιάς της Κύπρου Ιάκωβος Β΄ Lusignan, νόθο παιδί του βασιλιά Ιωάννη Β΄ Lusignan και της Ελληνίδας ερωμένης του Μαρίας ή Μαριέττας από την Πάτρα, μόλις κατόρθωσε να λάβει την εξουσία από τη νόμιμη βασίλισσα, την ετεροθαλή αδελφή του Καρλόττα, παραχώρησε τίτλους, γαίες και φέουδα στους οπαδούς του αλλά και στη μητέρα του. Της είχε παραχωρήσει τα χωριά Λυσώ, Πελαθούσα, Περιστερώνα της Πάφου και κτήματα στην Πόλη της Χρυσοχούς, αλλά ουσιαστικό φέουδο της Μαριέττας αποτελούσαν τα δύο χωριά της Πάφου Πάνω και Κάτω Κέδαρες. Ενδιαφέρον παρουσιάζει και η ετήσια αποστολή τροφίμων στη μητέρα του, μετά από σχετική εντολή του. Μεταξύ άλλων της παραχωρούσε λάδι, σύκα- προφανώς ξηρά-, ελιές, κρεμμύδια και τέσσερα γουρούνια, εκτός από το κρασί και το ψωμί που της παραχωρούσε σύμφωνα με άλλο έγγραφο και, τέλος, κανναβούρι για τα ζυμώματά της. Η Μαριέττα περιγράφεται από τις σύγχρονες πηγές ως ωραία και συνετή γυναίκα και οι Κύπριοι χρονικογράφοι διηγούνται ότι από φοβερή ζηλοτυπία η βασίλισσα Ελένη Παλαιολόγου, όταν έμαθε ότι η Μαριέττα ήταν έγκυος από τον βασιλιά, την άρπαξε από τα μαλλιά και με ορμή της δάγκωσε και της απέκοψε τη μύτη, ώστε από τότε την αποκαλούσαν κομμομούτταινα, δηλαδή κουτσομύτα. 

Στις 5 Δεκεμβρίου του έτους 1476, ο Βενετός Γενικός καπιτάνος θαλάσσης Αντώνιος Loredan, επί της γαλέρας καθ’ οδόν προς την Πάρο, είχε συντάξει μία επιστολή προς τον δόγη, στην οποία περιέγραφε την επικρατούσα κατάσταση στην Κύπρο μετά από τον αιφνίδιο θάνατο του βασιλιά και του διαδόχου και την ανάληψη της εξουσίας από τη χήρα βασίλισσα. Υπήρχαν οι αντιφρονούντες με ισχυρά αντιβενετικά αισθήματα, αλλά φοβερός κίνδυνος ήταν και τα τρία νόθα, που είχε αποκτήσει ο βασιλιάς με τρεις διαφορετικές ερωμένες του, γιατί στη διαθήκη τα όριζε ως υποψηφίους κληρονόμους του στέμματος της Κύπρου. Η μητέρα του Ιακώβου, η Μαριέττα από την Πάτρα, χαρακτηρίζεται από τον Βενετό αξιωματούχο έξυπνη και οξυδερκής, ενώ τα τρία νόθα παιδιά του βασιλιά, όπως πληροφορεί τον δόγη, ήταν ευπαρουσίαστα και προικισμένα με χαρίσματα, ιδιαίτερα μάλιστα ο μεγάλος γιος του. Τόσο τα τρία παιδιά Ευγένιος, Ιωάννης και Κάρλα όσο και η μητέρα του Ιακώβου, έπρεπε με μεγάλη σπουδή να μεταφερθούν μακριά από την Κύπρο, σύμφωνα με την εισήγηση του Αντωνίου Loredan, η οποία τελικά πραγματοποιήθηκε το 1476.

Η απώλεια της Καρόλας σε ηλικία 12 χρόνων

Το 1476 η γιαγιά Μαριέττα από την Πάτρα ή Κομμομούτταινα εξορίστηκε με τα τρία εγγόνια της πρώτα στη Βενετία και πολύ σύντομα η Δημοκρατία της Βενετίας την εγκατέστησε με τα παιδιά στην Πάδοβα. Εκεί, βρίσκονταν μονίμως κάτω από το άγρυπνο βλέμμα των φρουρών. Η νόθος θυγατέρα του βασιλιά, Καρόλα, τέσσερα χρόνια μετά αφότου εξορίστηκε με τη γιαγιά και τους αδελφούς της στην Πάδοβα, πέθανε στις 24 Ιουλίου 1480, κτυπημένη από πανώλη και ετάφη στην ίδια πόλη στην εκκλησία του Αγίου Αυγουστίνου. Ήταν μόλις 12 ετών και τριών μηνών. Παρεμπιπτόντως, αναφέρουμε ότι οι Βενετοί, που έτρεμαν στην σκέψη μήπως απολέσουν την πολύτιμη κτήση που τους προσπόριζε πλούτη, θέλησαν ακόμη να εξαλείψουν και τη διακόσμηση στον τάφο της μικρής Καρόλας. Το Συμβούλιο των Δέκα έδωσε εντολή να αφαιρεθεί το βασιλικό στέμμα από το κεφάλι του κοριτσιού που είχε χαρακτεί στην επιτύμβια πλάκα και να αντικατασταθεί με ένα στεφάνι από λουλούδια.

Δολοφονήθηκε ή πνίγηκε ο Ευγένιος…

 Ο γιος του βασιλιά Ευγένιος αναφέρεται ότι δοκίμασε να μεταβεί στην Αίγυπτο και με τη βοήθεια του Μαμελούκου σουλτάνου να επανακτήσει το στέμμα της Κύπρου. Έζησε στην Κωνσταντινούπολη, στη Βιέννη και στη Βενετία. Σε κάποιες πηγές αναφέρεται ότι δολοφονήθηκε το 1525 κάπου στην οθωμανική αυτοκρατορία, γιατί θεωρήθηκε επικίνδυνος διεκδικητής του στέμματος της Κύπρου, αλλά το γεγονός αυτό δεν ευσταθεί, αφού έως το 1536 τεκμηριώνεται από αρχειακή πηγή ότι εισέπραττε 600 δουκάτα, ετήσιο εισόδημα από τα φέουδα της γιαγιάς του. Επιπρόσθετα, το 1531 είχε εξασφαλίσει έγκριση από το Συμβούλιο των Δέκα μετά τον θάνατό του και επί δέκα χρόνια να εισπράττει το ετήσιο εισόδημά του η Λουδοβίκα Ροσσέα, χωρίς να γίνεται γνωστό ποια ήταν η σχέση του με την εν λόγω γυναίκα. Σε άλλη πηγή αναφέρεται ότι ο Ευγένιος πνίγηκε καθώς κολυμπούσε σ’ ένα κανάλι της Βενετίας, αλλά η είδηση αυτή μέχρι σήμερα δεν έχει επιβεβαιωθεί από καμία αρχειακή μαρτυρία. Δεν γνωρίζουμε πότε ακριβώς πέθανε, αλλά σε έγγραφο του 1538 αναφέρεται ως αοίδιμος, γεγονός που μαρτυρεί ότι ο θάνατός του είχε επισυμβεί μεταξύ των ετών 1536-538. 

Το 1545 ο Ιωάννης ζήτησε με νέο αίτημα στις βενετικές Αρχές αύξηση του επιδόματος που του κατέβαλλε η Γαληνοτάτη από τα φέουδα της γιαγιάς του, γιατί είχε εγκατασταθεί στο Κονελιάνο, μια μικρή πόλη βόρεια της Βενετίας και αγόρασε μία παλαιά κατοικία που χρειαζόταν επισκευή. Η εγκατάστασή του εκεί οφειλόταν στο γεγονός ότι στην πόλη αυτή το περιβάλλον ήταν πιο κατάλληλο για την υγεία του. Η ανακάλυψη των πιο πάνω στοιχείων ήταν για μένα μια υπόθεση συναρπαστική και έσπευσα σε αυτή τη μικρή πόλη αναζητώντας την κατοικία του νόθου γιου του τελευταίου Φράγκου βασιλιά της Κύπρου. Η ύπαρξη της κατοικίας αυτής επιβεβαιωνόταν για πρώτη φορά γραπτώς και επισήμως μέσα από το σχετικό έγγραφο που ανακάλυψα. Οι κάτοικοι στο Κονελιάνο αποκαλούν μέχρι σήμερα την κατοικία αυτή οικία του βασιλιά της Κύπρου, χωρίς να γνωρίζουν ότι οι βασιλείς της Κύπρου εξέλιπαν ήδη από το 1489.

 Δύο χρόνια αργότερα, το 1547, ο Ιωάννης Lusignan, μόνιμος κάτοικος του Κονελιάνο και με ιδιόκτητη κατοικία, ενημέρωνε τις βενετικές Αρχές για τον ξαφνικό και πρόωρο θάνατο του μοναχογιού του, χωρίς να έχει παρουσιάσει σημάδια ασθενείας. Στο έγγραφο αυτό αποκαλύπτεται και το όνομα του μικρού αγοριού, το οποίο ονομαζόταν Ιάκωβος όπως και ο αείμνηστος παππούς του. Ο μικρός Ιάκωβος πρέπει τότε να ήταν μόλις δώδεκα ετών. Ο θάνατος του γιου του ανάγκασε τον Ιωάννη να ζητήσει και πάλι από τη Δημοκρατία, σε περίπτωση που τον προλάβαινε ο θάνατος πριν από τη σύζυγό του, γενικός κληρονόμος του να είναι η ίδια για να έχει τα μέσα να ζήσει. Ποιος ξέρει από ποιο επιδέξιο και αόρατο χέρι έφυγε πρόωρα από τη ζωή ο μικρός Ιάκωβος. Αυτό το «αφήγημα» το έχουμε δει ξανά στην Ιστορία της Κύπρου όταν ο βασιλιάς, αν και νέος και εύρωστος, είχε πεθάνει και, επίσης, το ίδιο συνέβη και με τον διάδοχό του Ιάκωβο Γ´ Lusignan, που πέθανε βρέφος. Ο εγγονός του βασιλιά Μπερναρδίνος καταδικάστηκε σε φυλάκιση και αυτοχειριάστηκε πέφτοντας στον ποταμό της Βερόνας, ενώ ο δωδεκάχρονος Ιάκωβος πέθανε ξαφνικά στο Κονελιάνο. 

 Ερωτηματικά προκαλεί η είδηση ότι το 1595 η Lusignana Lusignano είχε καρεί μοναχή στην Αγία Αικατερίνη της Σιέννας και, σύμφωνα με την εν λόγω μαρτυρία, ήταν θυγατέρα ενός Χριστόφορου Lusignan, δισεγγονού του βασιλιά της Κύπρου, δηλαδή του Ιακώβου Β΄ Lusignan. Άραγε, ο νόθος Μπερναρδίνος να είχε αποκτήσει παιδιά; Ποιος, αλήθεια, γνωρίζει πόσες άλλες εκπλήξεις μας επιφυλάσσει η έρευνα. Προσώρας σκέφτομαι τη μυθική νεράιδα Μελουζίνη, η οποία κατά τους γαλλικούς μύθους ήταν η γενάρχης των Lusignan και σύμφωνα με τους θρύλους εμφανιζόταν ή ακουγόταν η κραυγή της όταν κινδύνευε κάποιος από τους απογόνους της. Ίσως ν’ ακούστηκε η κραυγή της όταν ο Μπερναρδίνος βυθιζόταν στα νερά του ποταμού της Βερόνας ή όταν ο μικρός Ιάκωβος άφηνε την τελευταία του πνοή… 

Επικίνδυνος θεωρείτο ο Μπερναρδίνος

Τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία, όπως σημειώθηκε πιο πάνω, είναι όσα έχω ανακαλύψει για τον Ιωάννη. Σύμφωνα με τις πηγές, ο Ιωάννης είχε αποκτήσει ένα νόθο γιο με το όνομα Μπερναρδίνος. Σε τέσσερα ανέκδοτα έγγραφα μαρτυρείται η τραγική μοίρα του απογόνου του τελευταίου Φράγκου βασιλιά της Κύπρου. Απόλυτο σκοτάδι καλύπτει τι ακριβώς είχε διαπράξει ο απόγονος των Lusignan, ώστε να φυλακιστεί στη Βενετία αρχικά και να υποβληθεί σε βασανιστήρια και, τέλος, να μεταφερθεί στις ισχυρές φυλακές του Αγίου Ευτυχίου, στο φρούριο της Βερόνας. Oι βενετικές Αρχές έδιναν αυστηρότατες εντολές ότι ο επικίνδυνος Μπερναρδίνος Lusignan έπρεπε να είναι στη φυλακή εντελώς απομονωμένος, να μην έχει επαφή με κανένα και προειδοποιούσαν τους εκεί ρέκτορες πόσο αισχρό και φοβερό υποκείμενο ήταν. Στο ίδιο έγγραφο της καταδίκης, στο κάτω μέρος, υπάρχει σημείωση ότι, ενώ ο Μπερναρδίνος μεταφερόταν στη Βερόνα, έπεσε από μόνος του στον ποταμό και αργότερα βρήκαν το πτώμα του… Αυτό ήταν το τέλος του εγγονού του βασιλιά και τα στοιχεία αυτά έχουν αποκαλυφθεί για πρώτη φορά βασισμένα σε αρχειακή έρευνα.

Μία δέσμη εγγράφων με αιτήματα του Ιωάννη Lusignan προς το Συμβούλιο των Δέκα με τις σχετικές απαντήσεις παρέχουν περισσότερα στοιχεία για τον ίδιο, για τον γάμο που τέλεσε και για τον θάνατο του νόμιμου μικρού γιου του. Μεταξύ άλλων αποκαλύπτονται τα χωριά τα οποία είχε κληρονομήσει από τη γιαγιά του Μαριέττα, σύμφωνα με τη διαθήκη της, δηλαδή οι Πάνω και Κάτω Κέδαρες της Πάφου. Γίνεται, επίσης, αναφορά για τον γάμο του με την Βιργινία Cosazza, εγγονή δούκα από οικογένεια της Ερζεγοβίνης. Το 1541, όταν υπέβαλε ένα αίτημα, είχε ήδη αποκτήσει ένα αγοράκι που ήταν έξι ετών και ο ίδιος ήταν εβδομήντα δύο ετών. Τα στοιχεία αυτά μας επιτρέπουν να υπολογίσουμε πότε ακριβώς είχε γεννηθεί ο Ιωάννης και φαίνεται να είχε έρθει στη ζωή το 1469. Με το αίτημά του ζητούσε όπως εγκρίνει η Δημοκρατία ως κληρονόμο της περιουσίας και των επιδομάτων του τον γιο που απέκτησε με νόμιμο γάμο.  

*Ιστορικός-ερευνήτρια.