Μέσα από μια περιπατητική διαδρομή στην Λευκωσία, η Κυριακή Κώστα στρέφει την προσοχή μας σε σημεία του δημόσιου χώρου που συχνά περνούν απαρατήρητα, θέτοντας ζητήματα που αφορούν τα στοιχεία της πόλης, της πολιτιστικής κληρονομιάς και της αειφορίας.
Τρίτη απόγευμα, με αφετηρία το Δημοτικό Κέντρο Τεχνών στη Λευκωσία, μια ομάδα πολιτών μαζί με την εικαστικό Κυριακή Κώστα ξεκινήσαμε μια ενδιαφέρουσα περιπατητική διαδρομή στην εντός και εκτός των τειχών πόλη. Μας προσκάλεσε σ’ αυτή τη συμμετοχική ξενάγηση στο πλαίσιο του πρότζεκτ της, Head and Hand – Foun[d]ain. Το έργο αυτό δημιουργήθηκε στο πλαίσιο του Προγράμματος Φιλοξενίας για Παραστατικές και Ζωντανές Τέχνες στο Θέατρο Πόλης ΟΠΑΠ του NiMAC [Δημοτικό Κέντρο Τεχνών Λευκωσίας, Συνεργασία: Ίδρυμα Πιερίδη], και εντάσσεται στο φεστιβάλ του Νέου Ευρωπαϊκού Μπάουχαους (New European Bauhaus).
Στον διάλογο με τους πολίτες κατά τη διάρκεια της διαδρομής, ιδιαίτερα σημαντική ήταν η συμβολή των συντονιστών της συζήτησης: Του Νίκου Ακριτίδη (Επιμελητή Γεωγράφου), της δρος Χριστίνας Λάμπρου (Ιστορικού Τέχνης), της Μαρίας Ευσταθίου (εικαστικού) της Αντιγόνης Μιχαήλ (Αρχαιολόγου και ειδικής σε θέματα Πολιτιστικής Κληρονομιάς), της Σταυρούλας Μιχάηλ (Υποψήφιας Διδάκτορος Ιστορίας-Θεωρίας Αρχιτεκτονικής, Πανεπιστήμιο Κύπρου) και της Μελίνας Φιλίππου (Αρχιτέκτονος Πολεοδόμου, Διευθύντριας Προγράμματος στο Future Heritage Lab του ΜΙΤ).
Το πρότζεκτ Head and Hand – Foun[d]ain της Κυριακής Κώστα έχει παρουσιαστεί με διάφορες μορφές στην Κύπρο και στην Τήνο. Στη δουλειά της συνηθίζει να επιλέγει μια συμμετοχική πρακτική, η οποία προτείνει το περπάτημα ως τρόπο προσέγγισης του τόπου, σε συνδυασμό με την αφήγηση ως συλλογική πολυφωνική βάση για τη σύμπραξη και τη φροντίδα των κοινών.
Από το Δημοτικό Κέντρο Τεχνών, λοιπόν, κατευθυνθήκαμε προς την Πλατεία Δημαρχίας, κάναμε μια στάση μπροστά από το υπό ανακατασκευή κτήριο της Παλιάς Δημοτικής Αγοράς, το οποίο θα φιλοξενήσει λειτουργίες του Κέντρου Αριστείας στην Έρευνα και στην Καινοτομία CYENS (πρώην RISE). Στη συνέχεια πορευτήκαμε προς την πλατεία μπροστά από την εκκλησία της Φανερωμένης, έπειτα συνεχίσαμε προς τη Λήδρας και σταματήσαμε σ’ ένα από τα αδιέξοδα της Πράσινης Γραμμής. Επόμενος σταθμός η Πύλη Πάφου και το Σπιτ Φάϊαρ, με τελικό προορισμό τη δεξαμενή νερού απέναντι από τα Επαρχιακά Δικαστήρια, μια κατασκευή των Άγγλων αποικιοκρατών από το 1943.
Δυο από τους συντονιστές της συζήτησης με το κοινό, ο Νίκος Ακριτίδης και η Αντιγόνη Μιχάηλ, σημειώνουν για την εξέλιξη του έργου μέσα στην πόλη: «Κατά τη διάρκεια της πορείας το κοινό είχε πρωταγωνιστικό ρόλο, σταματώντας σε σημεία κλειδιά της πόλης και ανταλλάσσοντας απόψεις για τα στοιχεία της πόλης, της πολιτιστικής κληρονομιάς και της αειφορίας. Στον τελικό σταθμό του έργου που ήταν η δεξαμενή, οι καλεσμένοι, η καλλιτέχνης Κυριακή Κώστα και οι συντονιστές συζήτησαν για τη διάδραση της τέχνης με τα θέματα του πράσινου μετασχηματισμού και της πολιτιστικής κληρονομιάς της Λευκωσίας. Στον χώρο υπήρχαν 4 εγκαταστάσεις: Η φροντισμένη δεξαμενή που γέμισε με νερό μετά από 70 χρόνια, ένα υφασμάτινο σκιάχτρο που στεκόταν ψηλά από πάνω της, δύο έργα – κεντήματα που επέπλεαν στο νερό και μια εγκατάσταση φωτισμού σε έναν μεγάλο ευκάλυπτο. Η πορεία, ο συμμετοχικός διάλογος και οι καλλιτεχνικές εγκαταστάσεις αποτέλεσαν έναν μικρό πρόλογο για το πώς θα μπορούσε να μετατραπεί η Λευκωσία του μέλλοντος, παίρνοντας υπόψη όλες τις αξίες του Νέο-ευρωπαικού Μπάουχαους και της τοπικής κοινωνίας».
Μιλώντας για το σκεπτικό της δουλειάς της, η Κυριακή Κώστα εξηγεί ότι το έργο Head and Hand είναι μια σειρά από δράσεις που έχουν ξεκινήσει από το 2013. «Πρόκειται για ένα έργο που ασχολείται με την αποκατάσταση μικρών λεπτομερειών στο αστικό περιβάλλον. Το Head and Hand υλοποιείται με διάφορες μεθόδους όπως η ανακύκλωση και η επισκευή μικρών λεπτομερειών σε διάφορα αστικά σημεία, αλλά κάποτε λειτουργεί με τις αισθήσεις και με σχεδόν αόρατο τρόπο, έχοντας πάντα σκοπό τη δημιουργία μιας διακριτικής τοπογραφικής φροντίδας. Με αυτόν τον τρόπο, το ζήτημα των ‘’κοινών’’ τίθεται μέσα από μια αισθητική προσέγγιση της σχέσης μεταξύ των ανθρώπων και του τόπου τους».
Ακολουθώντας το καλλιτεχνικό της ένστικτο, η εικαστικός ξεκίνησε πριν από 9 χρόνια να ασχολείται με το στοιχείο του νερού, εντάσσοντάς το στην πρακτική της. Μέσα από εικαστικές δράσεις εστιάζει στην ξηρασία στην αρχιτεκτονική, στους μάστορες, στην πολεοδομία και τη ροή. Τη ρωτήσαμε αν πιστεύει ότι μπορεί να ενεργοποιηθούν ξανά τα σημεία με νερό στην πόλη. «Πιστεύω πως ναι, μπορούν να συντηρηθούν όσα έχουν μείνει, αλλά να δημιουργηθούν και άλλες, νέες εστίες νερού, που να παρέχουν δωρεάν πόσιμο νερό και να μας δροσίζουν. Από τα πρώτα βήματα της ανθρώπινης ιστορίας, ο άνθρωπος διαπίστωσε πως το νερό αποτελεί αναπόσπαστο στοιχείο της ζωής. Αντιλήφθηκε τις αξίες του, το αντιμετώπισε με σεβασμό, το συνέδεσε στενά με τις μεταφυσικές του ανησυχίες και το ενέταξε στην καθημερινότητά του, κτίζοντας με μαστοριά κρήνες, βρύσες και συντριβάνια. Παρατηρούμε σήμερα στην υδροπολιτική μια έντονη αντιπαράθεση με τη φιλοσοφία των κοινών και της φροντίδας. Μεγάλο κομμάτι της φθοράς του περιβάλλοντος προκαλείται από τις μη βιώσιμες χρήσεις του νερού, τις περιβαλλοντικές αλλαγές από τη μια πλευρά και την απληστία του ανθρώπου από την άλλη, τους γρήγορους και λανθασμένους τρόπους χρήσης της “επιστήμης”, της “προόδου” και της ανάπτυξης, με αρνητικό αντίκτυπο στα ανθρώπινα δικαιώματα».
ΤΕΧΝΗ ΚΑΙ ΔΗΜΟΣΙΟΣ ΧΩΡΟΣ
Η ιστορικός τέχνης Χριστίνα Λάμπρου σχολιάζει το πώς ένας καλλιτέχνης στρέφει την προσοχή μας σε σημεία του δημόσιου χώρου τα οποία συχνά δεν παρατηρούμε. «Ένα από τα σημαντικά στοιχεία του έργου αυτού, που αρθρώθηκε μέσα από μια συμμετοχική διαδρομή μέσα στην πόλη, έχει να κάνει με την ορατότητα: Με τους τρόπους με τους οποίους η καλλιτέχνης μάς ζητά να προσέξουμε κάτι – είτε ζωγραφίζοντάς το είτε φέρνοντάς το στο οπτικό μας πεδίο με άλλους τρόπους. Μέσα από τη διαδρομή μέσα στην πόλη και τους σταθμούς για συζήτηση, το “κάδρο” του έργου, το πλαίσιο δηλαδή που ορίζει η Κώστα για το έργο της, κατεύθυνε και την προσοχή σε σημεία του δημόσιου χώρου που συχνά περνούν απαρατήρητα. Η δεξαμενή που βρίσκεται σήμερα στον χώρο στάθμευσης στην περιοχή των δικαστηρίων, είναι ένα τέτοιο παράδειγμα. Ξεκινώντας από το Δημοτικό Κέντρο Τεχνών, η διαδρομή της “συμμετοχικής ξενάγησης” ακολούθησε την πορεία του νερού από την εντός στην εκτός των τειχών Λευκωσία και κατέληξε στον χώρο όπου βρίσκεται η δεξαμενή του 1943, η οποία για το έργο καθαρίστηκε και ξαναγέμισε με νερό».
Η Λάμπρου επισημαίνει επίσης ότι η φροντίδα στο έργο αυτό, μια πρακτική που διατρέχει όλη τη σειρά Head and Hand της Κώστα, γίνεται ανατρεπτική χειρονομία «ενόχλησης» μέσα στον πατριαρχικά δομημένο δημόσιο χώρο. «Με μια αυτοσχέδια και ταυτόχρονα συνειδητή μεθοδολογία, η εικαστικός “φωτίζει” τα σημεία νερού μέσα στον δημόσιο χώρο, φανερώνοντας αλλά και σχολιάζοντας την ίδια τη θέση και τη λειτουργία τους. Φέρνοντας μαζί τα έργα αυτά μέσα στην πόλη, τους τεχνικούς, τους ερευνητές και το κοινό, αλλά και με τους φορείς και τις Αρχές, η φροντίδα που ενορχηστρώνει η Κώστα φωτίζει αλλά και μετατρέπει τα θέματά της –σε αυτή την περίπτωση τη δεξαμενή της αποικιοκρατικής εποχής, μόνο επιζών στοιχείο από το κατεδαφισμένο κτηριακό σύμπλεγμα– σε μια διαδικασία στην οποία ο γλυπτικός όγκος γίνεται η σχέση μας με τον δημόσιο χώρο».
Η ΛΕΥΚΩΣΙΑ ΣΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΤΗΣ ΚΛΙΜΑΤΙΚΗΣ ΑΛΛΑΓΗΣ
Ο Νίκος Ακριτίδης και η Αντιγόνη Μιχάηλ σημειώνουν ότι η παρουσίαση του έργου Head and Hand – Foun[d]ain ήταν η τελική εκδήλωση της πρωτοβουλίας «Τοποφιλία II» που στεγάστηκε στο Πολιτιστικό Κέντρο Φανερωμένης 70, με αφορμή το πρώτο φεστιβάλ του New European Bauhaus. Αυτό το καινούργιο πρόγραμμα της Ευρωπαϊκής Επιτροπής έχει κεντρικό σκοπό να υποστηρίξει τον πράσινο μετασχηματισμό της Ευρώπης, συνδέοντας δράσεις σε όλη την ήπειρο με κύριους άξονες την αισθητική, τη βιωσιμότητα και τη συμμετοχικότητα.
Η συνεργασία ανάμεσα στην Κυριακή Κώστα και τους επιμελητές Αντιγόνη Μιχαήλ και Νικόλαο Ακριτίδη ξεκίνησε με ένα ερώτημα: Πώς θα διαμορφωθεί το μέλλον της Λευκωσίας στην εποχή της κλιματικής αλλαγής; Η απάντηση ήταν η οργάνωση μιας σειράς δράσεων από τις 9 ως τις 11 Ιουνίου με κεντρικό σκοπό τη συμμετοχή του κοινού, φέρνοντας μια διεπιστημονική προσέγγιση στο θέμα ώστε να φανταστούμε μαζί το μέλλον της πόλης. Η σειρά των δρώμενων, όπως εξηγούν Ακριτίδης και Μιχαήλ, επικεντρώθηκε στο πώς θα μπορούσε ο ιστορικός ιστός της Λευκωσίας και η πολιτιστική κληρονομιά της να μας βοηθήσει να κοιτάξουμε μπροστά, παρατηρώντας τη σύγχρονη συνύπαρξη ανθρώπων, φυτών και ζώων. «Η 21η Ιουνίου αποτέλεσε το αποκορύφωμα με την παρουσίαση του έργου Head and Hand – Foun(d)ain, το οποίο εστίασε την προσοχή στο στοιχείο του νερού ως βάση της ζωής, με μια πλούσια ιστορία στη Λευκωσία την οποία ερευνάει εδώ και χρόνια η Κυριακή Κώστα», σχολιάζουν.
Το έργο Head and Hand – Foun[d]ain παρουσιάστηκε ως τώρα στους πιο κάτω χώρους: 2014 – Circular Fountain, Δημόσια τέχνη, Lady’s Mile. 2015 – Το νερό της: Κρήνες και πηγές της Λευκωσίας, Point art center, Λευκωσία. 2018 – Art-chaeology, Ίχνος, Hand and Hand Series, NIMAC. 2019 – Καινοτόμες λύσεις ροής, Head and Hand series. Ατομική έκθεση στο Φυτώριο και παρουσίαση βιβλίου υπό την αιγίδα του Συλλόγου Εικαστικών Καλλιτεχνών και Θεωρητικών Τέχνης. 2019 – Hand and Head walking (You are welcome to bring your own dog along too). Σύλλογος Εικαστικών Καλλιτεχνών και Θεωρητικών Τέχνης. 2020 – Temporal Inconsistencies, 2020. Kunst Raum Goethe Institut. 2021 – Head & Hand / Καιρός 2021, Ίδρυμα Τηνιακού Πολιτισμού.
Ελεύθερα, 26.6.2022.
