«Μορφές του 1821 στην Ελλάδα του Όθωνα» από τον Βέλγο διπλωμάτη Μπενζαμέν Μαρί. Μια κοινή έκδοση του Ιδρύματος Σύλβιας Ιωάννου με την Ιστορική και Εθνολογική Εταιρεία της Ελλάδος.
Πρόκειται για έναν μικρό ιστορικό θησαυρό για την Ελληνική Επανάσταση και την προσωπογραφία των πρωταγωνιστών της, επωνύμων και λησμονηθέντων. Οφείλουμε επομένως ευγνωμοσύνη στο Ίδρυμα Σύλβιας Ιωάννου για τη γενναιοδωρία του να αποκτήσει το πρωτότυπο λεύκωμα των προσωπογραφιών του Benjamin Mary και να προχωρήσει στην από κοινού έκδοσή του με το Εθνικό Ιστορικό Μουσείο.
Όπως σημειώνει προλογίζοντας τον τόμο η κυρία Άρτεμις Σκούταρη, το Ίδρυμα Σύλβιας Ιωάννου είναι κυπρολογικό ίδρυμα. Με αυτή την ιδιότητα, και εν πολλοίς αθόρυβα, έχει ευεργετήσει ποικιλοτρόπως τις κυπριακές σπουδές εδώ και χρόνια. Ο παρών τόμος προέκυψε ακριβώς από τη φροντίδα του Ιδρύματος Σύλβιας Ιωάννου για την κυπριολογία, καθώς πέντε από τα 320 εικονιζόμενα πρόσωπα είναι Κύπριοι.
Ένας αριθμός που ακούγεται αμελητέος αλλά για τα καθ’ ημάς, την ιδιαίτερη ιστορία της Κύπρου, αποτελεί τεράστια ανακάλυψη, αφού μέχρι σήμερα γνωρίζαμε τις μορφές μόλις δύο Κυπρίων αγωνιστών της Επανάστασης. Του αρχιμανδρίτη Θεόφιλου Θησέως, ανιψιού του Αρχιεπισκόπου Κυπριανού, και του Ιωάννη Σταυριανού, από τη Λόφου της επαρχίας Λεμεσού, που απεβίωσε στην Αθήνα ως απόστρατος αξιωματικός της χωροφυλακής το 1887. Το λεύκωμα του Μαρί μάς χαρίζει αναπάντεχα άλλες τρεις προσωπογραφίες Κυπρίων αγωνιστών του 1821.
Ο πρώτος είναι ο Νικόλαος Θησεύς, από τους γνωστότερους Κύπριους του 1821. Λόγιος, δίδαξε στο ελληνικό σχολείο της Τεργέστης, και εξέδωσε στη Φλωρεντία το 1811-12 την τετράτομη Ιλιάδα του Ομήρου, από χειρόγραφα του Θεοδώρου Γαζή. Ως έμπορος στη Μασσαλία είχε σημαντικό ρόλο στο γαλλικό φιλελληνικό κίνημα, και στην επαναστατημένη Ελλάδα ανήκε στην ηγετική ομάδα των Κυπρίων, που ενεπλάκη και στην υπόθεση του «κυπριακού δανείου» για την οργάνωση εκστρατείας για απελευθέρωση της Κύπρου. Το 1833, ευρισκόμενος στην Κύπρο ηγήθηκε της πρώτης από τις τρεις εξεγέρσεις της χρονιάς στη Λάρνακα. Πέθανε στην Αθήνα το 1854.
Ο δεύτερος είναι ένας κληρικός, ο Αγαθάγγελος Μυριανθούσης, Μυριανθούσιος, όπως υπογράφει επί το λογιότερον στην προσωπογραφία του. Γεννήθηκε στο χωριό Μηλικούρι, κοντά στη Μονή του Κύκκου, όπου εκάρη μοναχός και το 1818 προχειρίσθηκε επίσκοπος Κοτυαίου, του Οικουμενικού Πατριαρχείου. Μετά την έκρηξη της Επανάστασης συνελήφθηκε και κλείστηκε στις φυλακές της Κωνσταντινούπολης. Εξελέγη μητροπολίτης Αγκύρας, το 1823, και τον Σεπτέμβριο του 1827 προβιβάστηκε στη Μητρόπολη Θηβών. Όταν όμως έφτασε στην επαναστατημένη Ελλάδα διαπίστωσε ότι ζούσε ο οικείος μητροπολίτης. Παρέμεινε σχολάζων για μεγάλο διάστημα, συνδέθηκε στενά με τον Δημήτριο Υψηλάντη, υπό τον οποίο πολέμησε, και επί Καποδίστρια τοποθετήθηκε τοποτηρητής στη Μητρόπολη Πατρών. Το 1833 τοποθετήθηκε στη Μητρόπολη Λοκρίδος, και υπήρξε συνοδικός για πολλά χρόνια, μέχρι τον θάνατό του, το 1852.
Ο τρίτος αγωνιστής είναι ο Γεώργιος Σάββας, που προσθέτει τη λέξη Κύπρος δίπλα από την υπογραφή του. Τον βρίσκουμε με αυτό το ονοματεπώνυμο και πατρίδα την Κύπρο, ως «Οδηγό στρατιωτών» στην Επανάσταση, να προτείνεται για απονομή αργυρού αριστείου, τον Μάιο του 1844. Πιθανότατα ταυτίζεται με τον χιλίαρχο Γεώργιο Κύπριο ή Τζώρτζη Κύπριο, που είχε υπό τις διαταγές του 143 στρατιώτες το καλοκαίρι του 1824 και υπό τις οδηγίες του Χατζηχρίστου Βούλγαρη υπηρέτησε «εις την εκστρατείαν Αρκαδίας και Τριπολιτζάς».
Τα τρία αυτά πορτρέτα αντιπροσωπεύουν τρεις κύριες ομάδες των Κυπρίων αγωνιστών του 1821: τους κληρικούς, την ηγετική ομάδα και τη μάζα των ανωνύμων. Σημειώνεται ότι και οι τρεις αναφερθέντες εγκαταστάθηκαν μόνιμα στην ελεύθερη Ελλάδα, όπως και η πλειοψηφία των Κυπρίων συναγωνιστών τους, θεμελιώντας και οικοδομώντας το ελληνικό κράτος.
Στο λεύκωμα του Mary και στον τόμο περιλαμβάνονται ακόμη δύο «κυπριακά» πορτρέτα· του Τούρκου καδή της Λάρνακας και ενός επισκόπου του νησιού, που φιλοτέχνησε ο Βέλγος διπλωμάτης όταν βρέθηκε για λίγες μέρες στην Κύπρο, εκτός προγράμματος, ταξιδεύοντας για την Αίγυπτο, τον Δεκέμβριο του 1844.
Για την παρουσία της Κύπρου στο λεύκωμα του Benjamin Mary γράφει στον τόμο η κυρία Δήμητρα Κουκίου, μαζί με ένα συνοπτικό σημείωμα για τη συμβολή του νησιού στην Επανάσταση. Η Κύπρος και οι Κύπριοι έδωσαν το παρόν τους στον Αγώνα της Παλιγγενεσίας με τη συμβολή στη Φιλική Εταιρεία, το βαρύ τίμημα των ιουλιανών σφαγών του 1821 και τη συμμετοχή μερικών εκατοντάδων αγωνιστών στις μάχες. Δεν μπορούσαν, εξάλλου, να λείψουν.
Η Ελληνική Επανάσταση δεν ήταν η επανάσταση του γεωγραφικού διαμερίσματος που ονομαζόταν Ελλάδα το 1821 ή της σημερινής χώρας με το ίδιο όνομα. Ήταν η επανάσταση των Ελλήνων, άρα και των Κυπρίων. Παράλληλα, πλοία από τις ναυτικές νήσους εμφανίζονταν συχνά στις ακτές της Κύπρου κατά το 1821-1830, αναστατώνοντας τα γαλήνια νερά και τους κατοίκους της. Μια ισχυρή παράδοση, που δεν τεκμηριώνεται όμως ιστορικά ακόμη, θέλει να φτάνει πρώτος στην Κύπρο ο Κωνσταντίνος Κανάρης, τον Ιούνιο του 1821, στις ακτές της Λαπήθου και του Καραβά, στην επαρχία της Κερύνειας, κατεχόμενης από το 1974. Ο γνωστός πίνακας του Κύπριου ζωγράφου Γιώργου Μαυρογένη αποτύπωσε εμβληματικά αυτή την επίσκεψη, στην αγαπημένη θάλασσα της Κερύνειας και το καταπράσινο βουνό του Πενταδακτύλου, στο πανέμορφο περιβάλλον όπου γεννήθηκε η αείμνηστη μητέρα της Σύλβιας Ιωάννου και ο ομιλών.
Η παρουσία της Κύπρου στην Επανάσταση του 1821 τεκμηριώνεται και στη συλλογή της Ιστορικής Εθνολογικής Εταιρείας και του Εθνικού Ιστορικού Μουσείου. Εδώ φυλάσσεται και εκτίθεται η σημαία και χειρόγραφα των Κυπρίων αγωνιστών του 1821, εγκύκλιοι με την υπογραφή του αρχιεπισκόπου Κυπριανού, του μάρτυρα της 9ης Ιουλίου 1821 και η προσωπογραφία του, αντίγραφο της αυθεντικής, που σώζεται στη Μονή Μαχαιρά. Το πορτρέτο του Κυπριανού κατατέθηκε σε ειδική τελετή στο Εθνολογικό Μουσείο, που στεγαζόταν τότε στο Πολυτεχνείο, στις 25 Μαρτίου του 1900, και αναρτήθηκε δίπλα από τις προσωπογραφίες του Πατριάρχη Γρηγορίου Ε΄ και του Παλαιών Πατρών Γερμανού. Για να μην λείπει και η Κύπρος.
Η ανέκδοτη φωτογραφία που βλέπετε, δείχνει το τέλος της τελετής, στην είσοδο του τότε Εθνολογικού Μουσείου. Στο κέντρο δεσπόζει η δαφνοστεφανωμένη προσωπογραφία του Αρχιεπισκόπου Κυπριανού. Ήταν το πρώτο μεγάλο κυπριακό απόκτημα του Εθνικού Ιστορικού Μουσείου και η απαρχή των στενών δεσμών της Ιστορικής Εθνολογικής Εταιρείας με την Κύπρο, που στερεώθηκαν στην περίοδο της διεύθυνσης του αείμνηστου Ιωάννη Μαζαράκη-Αινιάν, ενός μεγάλου φίλου της Κύπρου, που χάσαμε πριν από ένα περίπου χρόνο.. Δεσμοί που συνεχίζονται και με την παρούσα έκδοση.
Η έκδοση αυτή αποτελεί πολύτιμο βοήθημα για τον ιστορικό και ανοίγει ένα φωτεινό παράθυρο στην ιστορία και την εποχή της Ελληνικής Επανάστασης.
* Ο συλλογικός τόμος «Η Ιστορία έχει πρόσωπο – Μορφές του 1821 στην Ελλάδα του Όθωνα», κοινή έκδοση του Ιδρύματος Σύλβιας Ιωάννου με την Ιστορική και Εθνολογική Εταιρεία της Ελλάδος κυκλοφορεί στα βιβλιοπωλεία σε επιστημονική επιμέλεια- συντονισμό έρευνας Χαρίκλειας Γ. Δημακοπούλου (Σκληρόδετο, Τιμή: 80€, Σελίδες: 384). Έρευνα – Κείμενα: Ιφιγένεια Βογιατζή, Μαρία Γιουρούκου, Χαρίκλεια Γ. Δημακοπούλου, Δήμητρα Κουκίου, Leonora Navari, Γιώργος Τζεδόπουλος. Αναλυτικό ευρετήριο της έκδοσης (σύνταξη: Μίτση Σκ. Πικραμένου) διατίθεται δωρεάν στις ιστοσελίδες των δύο ιδρυμάτων: Ίδρυμα Σύλβιας Ιωάννου και Εθνικό Ιστορικό Μουσείο. Είναι διαθέσιμη και η αγγλική έκδοση, σε μετάφραση από τον Τζέφρι Κοξ.
* Ο Πέτρος Παπαπολυβίου είναι Αναπληρωτής Καθηγητής Σύγχρονης Ελληνικής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Κύπρου.
Ελεύθερα, 27.3.2022.
