Η δρ Εσπερία Ηλιάδου- Suppiej, Μουσειολόγος, Ιστορικός Τέχνης και Αρχιτεκτονικής γράφει για την έκθεση Cipro- Crocevia delle Civilta που διοργανώθηκε στο Τορίνο της Ιταλίας.
Είμαι στο σιδηροδρομικό σταθμό στη Βενετία και ο ήλιος έχει μόλις ανατείλει. Ένα ταξίδι οχτώ ωρών με περιμένει από και προς την πόλη του Τορίνο, διασχίζοντας από ακρη σε άκρη την Ιταλική χερσόνησο. Είναι κάτι που κάνω σήμερα με μεγάλη συγκινησιακή φόρτηση σχεδόν ιερή. Ένα ταξίδι προσκύνημα στο αγαπημένο μου νησί, την Κύπρο, αφιερωμένο στη μνήμη του μεγάλου μας δασκάλου Βάσου Καραγιώργη, που έφυγε πρόσφατα και στην αγαπημένη όλων Ζακλίν Καραγιώργη- Ζιράρ.
Θα φτάσω στο Τορίνο μετά το μεσημέρι και η μικρή διδαδρομή από το σταθμό μέχρι την piazzetta Reale και το συγκρότημα των Musei Reali, των Βασιλικών Μουσείων του Τορίνου, φαίνεται να διαρκεί ώρες. Εκεί στις αίθουσες Chiablese, φιλοξενήθηκε για την περίοδο από τις 29 Ιουνίου μέχρι και τις 9 Ιανουαρίου, η έκθεση με τίτλο Cipro- Crocevia delle civiltà, Κύπρος- Σταυροδρόμι Πολιτισμών.
Η έκθεση οργανώθηκε με τη συνεργασία του πανεπιστημίου του Τορίνο και την επιμέλειά της έχουν ο Luca Bombardieri και η Elisa Panero, επιμελήτρια των αρχαιολογικών μουσειακών συλλογών της πόλης. Στον μουσειακό εκθεσιακό χώρο παρουσιάζεται μία μοναδική περιδιάβαση στο ιστορικό παρελθόν του τόπου μας μέσα από μία σειρά εξαίρετων εκθεμάτων που για πρώτη φορά παρουσιάζονται σε συνέργεια όλα μαζί.
Σε μία σειρά 12 χώρων που αποτελούν τις sale Chiablese παρουσιάζονται αρχαιολογικά ευρήματα βγαλμένα από το χώμα της Κύπρου και που τώρα βρίσκονται διασκορπισμένα σε διάφορες συλλογές και σημαντικά μουσεία του κόσμου. Πήλινα αναθεματικά ειδώλια, αγάλματα και αγγεία από το British Museum του Λονδίνου, το Metropolitan Museum της Νέας Υορκης, το Fitzwilliam Museum του Καϊμπριτζ, το Medelhavetmuseet της Στοκχόλμης, το Kunsthistorisches Museum της Βιέννης και το Αρχαιολογικό Μουσείο Κύπρου στη Λευκωσία.
Τον κύριο όμως κορμό της έκθεσης αποτελούν τα εκθέματα που προέρχονται από την αρχαιολογική κυπριακή συλλογή των μουσείων του Τορίνο. Στην παρουσίαση της έκθεσης διαβάζουμε ότι η συλλογή αυτή με περισσότερα από 1.000 καταχωρημένα ευρήματα χαρακτηρίζεται ως η μεγαλύτερη συλλογή κυπριακών αρχαιοτήτων εκτός του νησιού και αντίστοιχη αυτής του Metropolitan Museum της Νέας Υόρκης. Κάποιος εύλογα εδώ θα αναρωτηθεί, «μα γιατί και πώς αυτό;». Θα μπορούσατε να φανταστείτε το γιατί; Σκύβοντας πάνω από μία από τις εκθεσιακές βιτρίνες διαβάζουμε κάτω από την περιγραφή του αντικειμένου το όνομα Luigi Palma di Cesnola. Το ίδιο όνομα παρουσιάζεται σχεδόν κάτω από κάθε έκθεμα της έκθεσης προερχόμενο από τις συλλογές του Τορίνο ή της Νέα Υόρκης και η φωτογραφία του ιδίου, σε πραγματικές διαστάσεις, καθισμένου δίπλα από ένα υπέροχο μεγάλων διαστάσεων κυπριακό ειδώλιο, ‘κοσμεί’ την πρώτη από τις αίθουσες Chiablese. Ο Luigi Palma di Cesnola πρόξενος των ΗΠΑ στην Κύπρο (1865- 1877), με καταγωγή από το Τορίνο, διενέργησε στην Κύπρο μεγάλο αριθμό ανασκαφικών εργασιών, των οποίων τα ευρήματα κατέληξαν στο Metropolitan Museum της Νέας Υόρκης, του οποίου διετέλεσε πρώτος διευθυντής (1879- 1904) και στα Musei Reali του Τορίνο, ως δωρεά στον τότε βασιλιά της Ιταλίας και… της Κύπρου (ο βασιλικός τίτλος της Ιταλίας (1861- 1946), έχει ως εξής: King of Italy, King of Sardinia, Cyprus, Jerusalem, Armenia, Duke of Savoy).
Σαν Κύπρια ιστορικός τέχνης και μουσειολόγος, η παρουσία του στον χώρο ανάμεσα στα ιερά ειδώλια του τόπου μας με ενοχλεί. Νιώθω σαν να κάθεται εκεί και με κοιτάει περιπαικτικά κομπάζοντας για το πόσα αρχαία ιερά αντικείμενα κατάφερε να πάρει μαζί του μακριά από το ιερό νησί της Αφροδίτης. Προσπαθώ να τον παραβλέψω και γρήγορα προσπερνώ την πρώτη αίθουσα εκθεμάτων.
Από επιμελητικής πλευράς η έκθεση οργανώνεται σε 7 θεματικές ενότητες που εξελίσσονται χρονολογικά και οι οποίες παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Η πρώτη με τίτλο, η Κύπρος στο Τορίνο, αναφέρεται στη συλλογή κυπριακών αρχαιοτήτων στην πόλη και το έργο του Gesnola. Η δεύτερη Ζώντας στην Κύπρο, παρουσιάζει την ιστορία των οικισμών στο νησί μέσα από το ανασκαφικό έργο. Η επόμενη αίθουσα πιο αισθαντικά φορτισμένη, με τίτλο, Γυναίκα και Θεά, αναφέρεται στη λατρεία της γυναικείας μορφής και τη μεγάλη της θεά που θα πάρει στους αιώνες πολλά ονόματα, από θεά της μητρότητας, σε Αφροδίτη, σε Αστάρτη. Τα εκθέματα εδώ συγκινούν και έχουν έντονη αναφορά στο έργο της Ζακελίν Καραγεώργη- Ζιράρ. Εκφράσεις του Θείου, είναι η επόμενη χωρικά επιμελητική ενότητα που μας παρουσιάζει στην κύρια προθήκη μεγάλο αριθμό επιτοίχιων ειδωλίων από το αρχαίο Ιδάλιο. Ακολουθεί η Ανατολή και Δύση- Κύπρος, Λιμάνι και Γέφυρα στη Μεσόγειο, με αναφορά στο καράβι της Κερύνειας και τις εμπορικές σχέσεις της Κύπρου με την υπόλοιπη Μεσόγειο. Η προτελευταία αίθουσα εμβαθύνει στην κυπριακή γραφή και τον επηρεασμό της από τους πολιτισμούς με τους οποίους το νησί ήρθε σε επαφή, με τίτλο, Πολιτιστικές ανταλλαγές- Γλώσσα και Γραφή. Η έκθεση καταλήγει με την ενότητα Το Τορίνο στην Κύπρο- Αρχαιολογική έρευνα και επικοινωνία που αναφέρεται στη σύγχρονη αρχαιολογική δραστηριότητα της ιταλικής αποστολής στο νησί.
Επιμελητικά, η επιλογή των εκθεμάτων είναι πολύ ενδιαφέρουσα και καταφέρνει με ένα μικρό σχετικά αριθμό εκθεμάτων, μεγάλης όμως αρχαιολογικής σημαντικότητας να αποδώσει με ιστορική πληρότητα την πολιτιστική δημιουργία, γέννημα του νησιού. Σε μία έκταση που καλύπτει 12 μικρούς χώρους, οι οποίοι εμπνέουν οικειότητα και προσήνεια, μεταξύ εκθέματος και παρατηρητή/ επισκέπτη, η ιστορία της Κύπρου, των αρχαίων χρόνων παρουσιάζεται με μοναδική συνοχή και πληρότητα.
Μουσειολογικά, η εξέλιξη της ιστορικής αφήγησης γίνεται με κείμενα διδασκαλίας, των οποίων η γλώσσα λιτή και κατανοητή φέρνει τον επισκέπτη ακόμα πιο κοντά στο ιστορικό παρελθόν του νησιού μας που παρουσιάζεται μέσα από σημαντικά για την κάθε θεματική ενότητα εκθέματα. Η τελευταία αίθουσα αφιερωμένη στις ανασκαφές της ιταλικής αποστολής στην Ερήμη έχει έντονο διδακτικό χαρακτήρα και απευθύνεται στους μικρότερους ηλικιακά επισκέπτες, αναλύοντας τη διαδικασία διενέργειας μίας ανασκαφής και δίνοντας την ευκαιρία μίας διαδραστικής επαφής με αντίγραφα των εκθεμάτων.
Η όλη διαδρομή στο χώρο ντύνεται ηχητικά με το έργο Eugenio in Via di Gioia, εμπνευσμένο από τους ήχους αρχαίων οργάνων και στοιχείων του μεσογειακού φυσικού τοπίου, όπως ο ήχος πουλιών και εντόμων, σαν αυτά που θα ακούγαμε μέρα καλοκαιριού περπατώντας κάπου στην Κύπρο. Η χρωματική μουσειογραφική παλέττα των επιγραφών και των εκθεσιακών τοιχίων, φέρνει μαζί, απαλό μπλε του ουρανού και πράσινο της ελιάς, φαίνεται να αναφέρεται και αυτή στο μεσογειακό τοπίο του νησιού μας.
Οι επιμελητές ξεχωρίζουν από τα εκθέματα το μικρό κεφάλι θεάς των αρχαϊκών χρόνων από το αρχαίο Ιδάλιο, η οποία φυλάσσεται τις συλλογές του Τορίνο, το οποίο και κοσμεί την αφίσα της έκθεσης, καθώς και το άγαλμα της καθιστής θεάς που τώρα φυλάσσεται στο αρχαιολογικό μουσείο της Βιέννης. Από τη δική μου πλευρά είναι αλήθεια πολύ δύσκολο να ξεχωρίσω από όλα όσα είδα αυτό που με άγγιξε πιο πολύ. Ως Κύπρια, ως ιστορικός μουσειολόγος, όλα μα όλα φαίνεται να έχουν τη θέση τους σε αυτή την επιμελητική αφήγηση που επιχειρείται εδώ. Νομίσματα, γυάλινα δοχεία αρωμάτων, παιδικά παιχνίδια από πηλό, επιβλητικά αγάλματα θεών και μορφές ανθρώπων, κυπρίων, αιώνων πριν. Πιο αγαπημένες ίσως, οι τερακότες που απεικονίζουν σκηνές μητρότητας και οι πάντα επιβλητικές αναθηματικές μορφές που θα κοσμούσαν τους τοίχους ιερού στο αρχαίο Ιδάλιο: Κύπριοι παλιοί, δικοί μας που φαίνεται να ατενίζουν αγέρωχα μέσα από τη γυάλινη προθήκη τoν ξένο επισκέπτη (αναγνώρισαν ίσως σε εμένα κάποιον δικό τους?), χρόνια πολλά πια μακριά από την πατρική τους γη.
Στη διαδρομή της επιστροφής στη Βενετία, σκέφτομαι τα όσα κομμάτια της Κύπρου είδα σήμερα στο Τορίνο. Θυμάμαι τις επισκέψεις μου στην οικία Καραγιώργη στη Λευκωσία, δίδασκα στο πανεπιστήμιο της Πάφου τότε Ιστορία Τέχνης και Αρχιτεκτονικής. Βρισκόμουν εκεί συχνά μαζί με μέλη της γαλλικής αρχαιολογικής αποστολής. Θυμάμαι τις συζητήσεις μας για τις ανασκαφικές περιπέτειες και τα νέα ευρήματα, τα λατρευτικά ειδώλια της Πάφου και για τη μεγάλη θεά της Κύπρου. Κάποιοι άνθρωποι φεύγουν, το έργο τους όμως πάντα μένει να μας οδηγεί. Η ιστορία της Κύπρου και η ευθύνη απέναντι στην πολιτιστική μας κληρονομιά και τη διαχείρησή της απομένει δική μας ευθύνη και εξαρτάται από εμάς. Τί θα κάνουμε λοιπόν;
* Η Εσπερία Ηλιάδου- Suppiej είναι Μουσειολόγος, Ιστορικός Τέχνης και Αρχιτεκτονικής, Σύμβουλος Μουσειακού και Εκθεσιακού Σχεδιασμού (Abu Dhabi National Museums Curatorial Programme/ the Louvre, Guggenheim, Al Zayed) Λέκτορας Μουσειολογίας (European Institute of Design, Florence)
Ελεύθερα, 30.1.2022.
