Μη-γραμμικός χρόνος, επείγουσα μνήμη.
Ένα ερευνητικό πρότζεκτ του Alessandro Cazzola, το Collecting Queer Memories from Cyprus, κάνει την πρώτη του δημόσια παρουσίαση στη Λευκωσία, στον χώρο Koraï, από τις 27 έως τις 30 Μαρτίου 2026.
Με τίτλο «Το Ταξίδι μου μέσα από τις Αναμνήσεις σου», πρόκειται για μια παρέμβαση σε ένα πεδίο που στην Κύπρο παραμένει δραματικά υπο-αρχειοθετημένο: την queer μνήμη. Το project συνομιλεί άμεσα με προηγούμενες πρωτοβουλίες, όπως η έκθεση «nono, bad timing!» (NiMAC, 2024), η οποία έθεσε για πρώτη φορά με εκθεσιακούς όρους το ερώτημα της αρχειοθέτησης queer χρόνων και χώρων στο νησί.
Μαζί, τα δύο αυτά εγχειρήματα συγκροτούν έναν διάλογο και υποδηλώνουν ότι κάτι αρχίζει να γίνεται αισθητό. Κατά την επιμέλεια της έκθεσης στο NiMAC, την οποία υπογράφω, διατύπωσα μια θεμελιώδη αντίφαση που αντιμετωπίζει οποιαδήποτε ανάλογη προσπάθεια στο νησί:
«Υπάρχει μια υπέροχη και πολυεπίπεδη ποικιλομορφία στην queer ιστορία της Κύπρου, λείπει το πλαίσιο φροντίδας για τη διαφύλαξη και το άκουσμα των ιστοριών της». Αυτή η διαπίστωση θα μπορούσε να υπογράφει εξίσου και ο Cazzola, ο οποίος στο δελτίο τύπου του πρότζεκτ επισημαίνει ότι η queer ιστορία της Κύπρου «παραμένει σε μεγάλο βαθμό ανεξερεύνητη, χωρίς να έχει θεσμοθετηθεί ή ιστορικογραφηθεί».
Ο Cazzola, Ιταλός ερευνητής και επιμελητής, ξεκίνησε την έρευνα κατά τη διάρκεια του πρώτου του χρόνου στην Κύπρο, μιας περιόδου συνεχών μετακινήσεων μεταξύ νησιού και Ιταλίας. Αφορμή υπήρξε μια προσωπική εμπειρία: η έντονη σύνδεση που ένιωσε με τον τόπο, επιλέγοντάς τον πλέον ως τόπο κατοίκησης, και η ανάγκη να κατανοήσει από πού προκύπτει.
Όπως γράφει, πρόκειται για «μια απόπειρα ενός ξένου να εισέλθει στον χώρο της queer ιστορίας και κουλτούρας στην Κύπρο». Αυτή η «εξωτερική» ματιά αποδεικνύεται κρίσιμη, γιατί πολλές φορές χρειάζεται κάποιος που έρχεται από αλλού για να εντοπίσει αυτό που οι «μέσα» έχουν μάθει να θεωρούν δεδομένο: την απουσία δομών μνήμης.
Ό,τι δεν καταγράφεται θεσμικά, δεν παύει να υπάρχει αλλά δεν γίνεται ποτέ προσβάσιμο με τους όρους της επίσημης ιστορίας. Οι πράξεις αρχείου, δηλαδή η συνάντηση, η ανταλλαγή, η αναγνώριση μεταξύ ανθρώπων, συμβαίνουν αλλού – σε σπίτια, σε σώματα, σε αντικείμενα, σε ανεπίσημες αφηγήσεις.
Εκεί ακριβώς εκκινεί το εγχείρημα του Cazzola. Αντί να αναζητήσει «δεδομένα», στράφηκε σε διαπροσωπικές συναντήσεις, όπου έθεσε ένα μόνο αίτημα σε κάθε συμμετέχοντα: μια ανάμνηση από την queer ζωή στην Κύπρο και ένα αντικείμενο που να τη φέρει μαζί του. Το αποτέλεσμα είναι ένα σύνολο από θραύσματα: κείμενα, αντικείμενα, συναισθήματα.
Τα κείμενα παραδίδονται σε οποιαδήποτε μορφή (emails, χειρόγραφα, μηνύματα WhatsApp) και εκτίθενται χωρίς επιμέλεια ή «διόρθωση». Αυτή η επιλογή έχει βαθιά πολιτικό χαρακτήρα, καθώς αρνείται να υπαγάγει τις φωνές σε οποιαδήποτε αισθητική ή θεσμική κανονικοποίηση.
Αυτή η προσέγγιση ηχεί απόλυτα συντονισμένη με όσα υποστηρίζει η Ann Cvetkovich στο An Archive of Feelings: Trauma, Sexuality, and Lesbian Public Cultures (Duke University Press, 2003). Στο βιβλίο αυτό, η Cvetkovich αναπτύσσει μια queer θεώρηση του τραύματος, επιχειρηματολογώντας ότι τα αρχεία queer και λεσβιακής ζωής διατηρούν ταυτόχρονα πληροφορία και συναίσθημα, και ότι η γνώση και η βιωμένη εμπειρία δεν μπορούν, ούτε πρέπει, να διαχωριστούν.
Κεντρικό της επιχείρημα είναι ότι οι σπουδές του τραύματος, εγκλωβισμένες στη διχοτομία δημόσιου και ιδιωτικού, έχουν παρεξηγήσει τις εμπειρίες γυναικών και queer ατόμων. Το αρχείο που προτείνει είναι ένας τόπος όπου πολιτισμικά αντικείμενα, επιτελέσεις και ιστορίες μετασχηματίζουν τα ίδια τα τραυματικά πλαίσια που τα γέννησαν.
Ο J. Jack Halberstam, στο In a Queer Time and Place: Transgender Bodies, Subcultural Lives (NYU Press, 2005), αναπτύσσει μια θεωρία της queer χρονικότητας που ξεπερνά τα όρια του κεντρικού του θέματος, το transgender σώμα στην τέχνη και τις υποκουλτούρες.
Υποστηρίζει ότι η queer εμπειρία αναπτύσσει δικές της χρονικότητες εκτός και απέναντι στους θεσμούς της οικογένειας, της αναπαραγωγής και της κανονικότητας, και ότι οι queer υποκουλτούρες παράγουν εναλλακτικές χρονολογίες απέναντι στα παραδοσιακά ορόσημα ζωής. Αν η queer ζωή δεν ακολουθεί γραμμική πορεία, είναι λογικό το αρχείο της να μην το κάνει.
Το ίδιο πνεύμα διαπερνά και τη «nono, bad timing!», όπου ο τίτλος λειτουργεί ως ανορθόδοξη θεωρητική θέση: δεν υπάρχει «σωστός χρόνος» για την queer ορατότητα, παρά μόνο μια διαρκής ασυγχρονία με την κυρίαρχη κοινωνία.
Σε αυτό το πλαίσιο, η αρχειοθέτηση αποκτά επείγοντα χαρακτήρα. Όπως σημειώνει ο ίδιος ο Cazzola, «αυτή η ιστορία κινδυνεύει να αφήσει κομμάτια πίσω, καθώς ο κόσμος και ο χρόνος προχωρούν». Η απώλεια είναι ήδη σε εξέλιξη, και δεν αφορά μόνο το παρελθόν.
Η δημόσια συζήτηση στην Κύπρο συνεχίζει να αποκαλύπτει εντάσεις γύρω από τα ζητήματα φύλου και σεξουαλικότητας, και πρόσφατες παρεμβάσεις στον δημόσιο λόγο που στοχοποιούν τη λεγόμενη «woke ατζέντα» δεν είναι απλώς ρητορικές υπερβολές. Είναι ενδείξεις ενός περιβάλλοντος όπου η queer ύπαρξη παραμένει αντικείμενο διαμάχης.
Αυτό έχει άμεσες συνέπειες για κάθε αρχειακή προσπάθεια. Η ιστορικός Regina Kunzel, στο δοκίμιό της «The Power of Queer History» (American Historical Review, 2018), έχει τονίσει ότι τα αρχεία λειτουργούν ως ενεργοί μηχανισμοί που οργανώνουν την ιστορία μέσα από λογικές συμπερίληψης και αποκλεισμού. Το ερώτημα δεν είναι μόνο τι καταγράφεται, αλλά τι μένει έξω και γιατί.
Το πρότζεκτ του Cazzola επιχειρεί να λειτουργήσει παράλληλα προς τις υπάρχουσες αρχειακές δομές, ακόμη και υπονομευτικά απέναντί τους, επιλέγοντας την υποκειμενικότητα έναντι της αντικειμενικότητας, την εγγύτητα έναντι της πληρότητας, τη ρευστότητα έναντι της σταθερότητας.
Αυτή η στάση συνδέεται άμεσα με τις πρακτικές των κοινοτικών αρχείων. Η Rebecka Taves Sheffield, στο Documenting Rebellions: A Study of Four Lesbian and Gay Archives in Queer Times (Litwin Books, 2020), παρακολουθεί τέσσερα από τα σημαντικότερα queer αρχεία της Βόρειας Αμερικής, μεταξύ τους το Lesbian Herstory Archives στη Νέα Υόρκη και το ArQuives του Τορόντο, και δείχνει ότι επέζησαν χάρη σε κοινότητες που ανέλαβαν με επιμονή τη φροντίδα της μνήμης τους, ορίζοντας τη δική τους σχέση με την αποτυχία και τη μη-αντιπροσωπευτικότητα ως μεθοδολογική αρχή.
Για την Κύπρο, όπου η θεσμική στήριξη παραμένει ανύπαρκτη, πρότζεκτ όπως του Cazzola λειτουργούν ως μορφές υποδομής.
Η δημιουργία ενός queer αρχείου προϋποθέτει εμπιστοσύνη, διαπραγμάτευση και συχνά ρίσκο. Ποιος θέλει να είναι ορατός; Ποιος προτιμά την ανωνυμία; Τι σημαίνει να εκθέτεις μια τραυματική εμπειρία σε έναν δημόσιο χώρο;
Τα αντικείμενα που παρουσιάζονται στο πρότζεκτ φέρουν ακριβώς αυτές τις εντάσεις: ένα βραχιολάκι από το πρώτο Pride, ένα κομμάτι ρούχο, ένα t-shirt αγορασμένο για να «κρύψει» τη θηλυκότητα, κομμένα μαλλιά, ακόμη και μια ακτινογραφία μετά από ομοφοβική επίθεση. Το σώμα εδώ είναι πεδίο σύγκρουσης.
Οι μνήμες που συγκεντρώνονται, από είκοσι άτομα, δεν επιδιώκουν πληρότητα ή αντιπροσωπευτικότητα. Μιλούν για απώλεια, φόβο, επιθυμία, χαρά, βία, επιμονή και κυρίως για σχέσεις: οικογενειακές, φιλικές, ερωτικές, κοινωνικές.
Μαζί, σχηματίζουν ένα αποσπασματικό αλλά ζωντανό τοπίο. Η αποσπασματικότητα αυτή είναι μεθοδολογική επιλογή, και αναγνωρίζει την ίδια την πολυπλοκότητα του εγχειρήματος: ότι η queer εμπειρία στην Κύπρο δεν είναι ενιαία, διασχίζεται από τη διαχωριστική γραμμή, από διαφορετικές γενιές που έζησαν το νησί με εντελώς διαφορετικούς όρους, και από ιστορίες που σπάνια συναντιούνται στον ίδιο χώρο.
Αυτές οι ιστορίες δεν κατασκευάζουν αφηγήσεις θριάμβου. Δείχνουν κάτι πιο άβολο: την επίμονη εγγύτητα της εμπειρίας με τις ιστορικές και κοινωνικές συνθήκες που ορίζουν τι είναι δυνατό και τι εξακολουθεί να αποσιωπάται. Εδώ το αρχείο παύει να λειτουργεί ως καταγραφή του παρελθόντος για να γίνει εργαλείο για το παρόν.
Με αυτή την έννοια, αυτού του είδους πρότζεκτ δεν περιορίζονται στην καταγραφή. Επιδιώκουν να προσφέρουν βαθύτερη κατανόηση των ιστορικών, πολιτικών και κοινωνικών συνθηκών που διαμόρφωσαν τις queer κοινότητες και τους αγώνες τους στο νησί, και να συμβάλλουν στη συνοχή τους μέσα από χώρους ανταλλαγής, ενδυνάμωσης, φροντίδας και μνήμης.
Τόσο το Collecting Queer Memories from Cyprus όσο και η nono, bad timing! αρνούνται το «κλείσιμο» και αφήνουν ανοιχτά κρίσιμα ζητήματα: μπορεί να υπάρξει ένα μόνιμο queer αρχείο στην Κύπρο; Ποιος αποφασίζει τι αξίζει να διατηρηθεί;
Ποιες φωνές συνεχίζουν να απουσιάζουν; Το πιο ειλικρινές στοιχείο αυτών των εγχειρημάτων είναι ακριβώς αυτό: δεν προσφέρουν λύσεις, προσφέρουν χώρο. Με τη στήριξη του Celadon Arts Centre, οι μνήμες που μαζεύτηκαν για το πρότζεκτ θα κρατηθούν μαζί για τουλάχιστον δύο χρόνια και θα φιλοξενηθούν εκεί, ενώ θα ακολουθήσουν και άλλες δράσεις.
Η έκθεση «Το Ταξίδι μου μέσα από τις Αναμνήσεις σου» φιλοξενείται στο Koraï Project Space, με την υποστήριξη του Celadon Centre for Arts & Ecologies. Η έρευνα χρηματοδοτείται από το ευρωπαϊκό πρόγραμμα Culture Moves Europe και το Goethe-Institut.
Ελεύθερα, 29.03.2026
