«Για την ύπαρξη των θεών οι μεν λένε ότι δεν υπάρχει το θείο. Άλλοι ότι υπάρχει, αλλά είναι αδρανές και αδιάφορο και δεν προνοεί για τίποτε. Όσοι ανήκουν στην τρίτη κατηγορία λένε ότι υπάρχει και προνοεί αλλά μόνο για σημαντικά και ουράνια θέματα και όχι για τα επίγεια. Στην τέταρτη λένε ότι προνοεί και για τα επίγεια και για τα ανθρώπινα, αλλά κοινά και όχι ξεχωριστά για το καθένα. Στην πέμπτη κατηγορία, όπου ανήκουν ο Οδυσσέας και ο Σωκράτης, είναι αυτοί που λένε ότι ‘δεν μπορώ να σου κρυφτώ όσο κι αν κινηθώ’» Επίκτητος, Διατριβαί Ι. 12.2-3
Ο Επίκτητος ανήκει στη Νέα Στοά. Με τον ρήτορα Λεύκιο Ανναίο Σενέκα και τον αυτοκράτορα Μάρκο Αυρήλιο συνθέτουν τη χρυσή τριανδρία που διέδωσε τη φιλοσοφία του Ζήνωνα Κιτιέα, τον Στωικισμό, στη Ρώμη την περίοδο της ακμής της. Τέσσερις αιώνες μετά την πρώτη διδασκαλία του Ζήνωνα, ο δούλος Επίκτητος αφιερώνει τη ζωή του στη διδασκαλία του Στωικισμού. Ο ίδιος, ως δεύτερος Σωκράτης, δεν καταγράφει τίποτε. Αυτό θα το κάνει ο μαθητής του, ο ιστορικός Φλάβιος Αρριανός, που θα μας κληροδοτήσει (με ύφος άμεσου προφορικού λόγου) τα μαθήματα που παρέδιδε ο δάσκαλός του. Πρόκειται για τα τρία βιβλία των «Διατριβών» και για το «Εγχειρίδιον» (τη σύνοψή τους).
Η διαχρονική φιλοσοφία του Στωικισμού αποτελεί μοναδικό φαινόμενο αρχαίας φιλοσοφικής σχολής η οποία -ήδη από την αφετηρία της- άφησε χώρο για αλλαγές και προσθήκες στην αρχική της θεωρία. Μάλιστα, αυτό συνέβη με την συγκατάθεση των κύριων εκπροσώπων της. Χωρίς προστριβές και διαμάχες. Ο Επίκτητος λοιπόν θα μεταφέρει τις απόψεις του Ζήνωνα, με την προσθήκη των προσωπικών του αντιλήψεων. Επιπλέον, με το παράδειγμα της ζωής του (όπως ακριβώς ο Σωκράτης που αποτελεί το πρότυπό του) θα επιχειρήσει να οδηγήσει τους ανθρώπους στην αρετή. Το κατ’ αρετήν ζην βασίζεται στη συμφωνία με τη φύση. Ο άνθρωπος ως λογικό ον θα ακολουθήσει τη φύση του, τον Λόγο. Στον Στωικισμό Φύσις, Λόγος, Θεός ταυτίζονται. Και αυτό οδηγεί σε ένα μόνο συμπέρασμα: «Αν είναι αλήθεια αυτά που λένε οι φιλόσοφοι για τη συγγένεια μεταξύ θεού και ανθρώπων, τι άλλο απομένει στον άνθρωπο παρά αυτό που είπε ο Σωκράτης, δηλαδή να μην πεις ποτέ σε όποιον σε ρωτήσει από πού κατάγεσαι ότι είσαι Αθηναίος ή Κορίνθιος, αλλά ότι είσαι πολίτης του κόσμου; Για ποιον λόγο χαρακτηρίζεις τον εαυτό σου Αθηναίο, και δεν λες ότι κατάγεσαι από εκείνη μόνο τη γωνιά του σύμπαντος, όπου ρίχτηκε το ποταπό σου σωματάκι όταν γεννήθηκε;». Διατριβαί Ι. 9.1
Η επίδραση του Σωκράτη είναι εμφανής στην ερμηνεία του Επίκτητου. Ο θεός δεν είναι έξω από τον άνθρωπο. Βρίσκεται μέσα του. Τον καθοδηγεί και τον συμβουλεύει ως «δαίμονάς του». Ο άνθρωπος αποτελεί μέρος του σύμπαντός, είναι συνδεδεμένος με τη Φύση, τον Θεό, τον Λόγο. Εφόσον ο άνθρωπος ενέχει το θείο στοιχείο, συγγενεύει με αυτό, επομένως οφείλει να το φροντίζει, δηλαδή να μεριμνά για τον εαυτό του. Η επιμέλεια του εαυτού δηλώνει την υπακοή μας στον Θεό: «Σ’ αυτόν τον θεό θα έπρεπε να δίνατε τον όρκο, όπως οι στρατιώτες στον Καίσαρα. […] Και τι θα ορκιστείτε; Να μην δείξετε ποτέ ανυπακοή, ούτε να κατηγορήσετε σε καμία περίπτωση, ούτε να παραπονεθείτε ποτέ γι’ αυτά που σας έδωσε ο θεός και να μην κάνετε κάτι ή να υποστείτε κάτι αναγκαστικά, χωρίς τη θέληση σας. Μοιάζει αυτός ο όρκος με τον άλλο; Εκείνοι ορκίζονται να μη βάλουν τίποτε πάνω από τον Καίσαρα, εδώ εμείς ορκιζόμαστε να βάλουμε τους εαυτούς μας πάνω από όλα». Διατριβαί Ι. 14.15
Ο θεός έχει δώσει τα πάντα στον άνθρωπο. Αυτό καθιστά τον άνθρωπο υπεύθυνο διαχειριστή του εαυτού του, καθώς έχει όλα εκείνα που του χρειάζονται και εξαρτώνται από τον ίδιο. Ο θεός του Επίκτητου απελευθερώνει τον άνθρωπο από όλους τους επίγειους φόβους, καθώς έχει μοιραστεί τις αρετές μέσω του Λόγου. Τίποτε δεν φοβίζει τον Στωικό: «Τώρα δεν μπορεί να μου συμβεί κανένα κακό. Δεν υπάρχει ληστής, ούτε σεισμός, όλα είναι γεμάτα ειρήνη και αταραξία. […] Δεν υπάρχει Άδης, ούτε Αχέρων, ούτε Κωκυτός ούτε Πυριφλεγέθων, αλλά όλα είναι γεμάτα θεούς και δαίμονες. Όποιος μπορεί να τα σκέφτεται αυτά, να βλέπει τον ήλιο, τη σελήνη και τα άστρα και να απολαμβάνει τη γη και τη θάλασσα δεν είναι ούτε μόνος και πολύ περισσότερο αβοήθητος». Διατριβαί ΙΙΙ. 13.12-17
*Η δρ. Έλσα Νικολαΐδου είναι καθηγήτρια Φιλοσοφίας – Συγγραφέας του βιβλίου Φιλοσοφία για όλους: Γιατί να διαβάζουμε τους αρχαίους φιλοσόφους, Μεταίχμιο, 2022
