«Λέγεται μερικές φορές ότι η φαντασία γαργαλιέται από μια γελοία ιδέα. Και αυτό το λεγόμενο γαργάλημα του νου είναι περιέργως ανάλογο με εκείνο του σώματος». Κάρολος Δαρβίνος, «Η έκφραση των συναισθημάτων στον άνθρωπο και τα ζώα», 1872, σ. 201
Η θεωρία ότι το γέλιο είναι η αντίδραση στο γαργαλητό έχει την αφετηρία της στον Αριστοτέλη και στη φράση που το συνοδεύει στο Περί ζώων μορίων ότι «ο άνθρωπος είναι το μόνο ζώο που γελά» (τὸ μόνον γελᾶν τῶν ζῴων ἄνθρωπον). Η βιολογική αυτή παρατήρηση σύντομα συνέδεσε το γέλιο με τον ανθρώπινο λόγο, ώστε να υποστηριχθεί ότι η φύση του γέλιου έχει την αιτία της στον νου. Ο βιολόγος Δαρβίνος αιώνες μετά τον Αριστοτέλη θα συνδυάσει το γέλιο με την έλλειψη λόγου στον άνθρωπο. Τα παραδείγματά του θα είναι τα παιδιά και οι ανόητοι.
«Η χαρά, όταν είναι έντονη, οδηγεί σε διάφορες άσκοπες κινήσεις – στον χορό, στο χτύπημα των χεριών, και στο δυνατό γέλιο. Το γέλιο φαίνεται να είναι κυρίως μία έκφραση απλής χαράς ή ευτυχίας. Αυτό το βλέπουμε εμφανώς στα παιδιά που παίζουν, τα οποία γελούν σχεδόν ασταμάτητα. […] Οι ηλίθιοι και τα ανόητα άτομα παρέχουν επίσης καλές αποδείξεις ότι το γέλιο ή το χαμόγελο εκφράζει πρωτίστως απλή ευτυχία ή χαρά». Κάρολος Δαρβίνος, «Η έκφραση των συναισθημάτων στον άνθρωπο και τα ζώα», 1872, σ. 199
Ο Αριστοτέλης, αν και πρωτίστως επιστήμονας, δεν είναι τόσο αυστηρός όσο ο Δαρβίνος. Μπορεί να αντιμετωπίζει το γέλιο (και το γαργαλητό) ως βιολογικό φαινόμενο, αλλά αξίζει σίγουρα περισσότερο την προσοχή του. Έτσι, είναι ο πρώτος στον κόσμο που θα αφιερώσει μια ολόκληρη πραγματεία σε αυτό που προκαλεί το γέλιο: Την Κωμωδία. Το βιβλίο -που αποτελούσε τον δεύτερο τόμο της Ποιητικής του- είναι γνωστό ότι έχει χαθεί. Τι μπορεί να περιείχε; Πολύ πιθανόν κάτι ανάλογο με την αριστουργηματική λογοτεχνική κριτική της Τραγωδίας του Α΄ μέρους της Ποιητικής: Δηλαδή, τον ορισμό της Κωμωδίας (κατά το τραγικό πρότυπο), παραδείγματα και αποσπάσματα έργων, κριτική των κωμωδιών, διαφορές παλαιάς και νέας κωμωδίας, και βέβαια την ερμηνεία της καθάρσεως. Ωστόσο, αυτά είναι εικασίες.
Αλλά, αν θέλουμε να αναζητήσουμε τις απόψεις του για το γέλιο και την κωμωδία, ο Αριστοτέλης δεν θα μας απογοητεύσει. Η δομή των έργων και η συνοχή της φιλοσοφίας του μας επιτρέπουν να μελετήσουμε το γέλιο ως ίδιον της ανθρώπινης συμπεριφοράς. Στη Ρητορική (όπου εγκύπτει στον ανθρώπινο χαρακτήρα) ο συγγραφέας παραθέτει έναν ολόκληρο κατάλογο των πραγμάτων που είναι ευχάριστα στους ανθρώπους. Στο τέλος, αναφέρεται στο γέλιο, χωρίς να το αναλύσει ιδιαίτερα. Ο ίδιος παραπέμπει στην Ποιητική, ωστόσο, φαίνεται ότι η θέση του δεν θα είναι επικριτική. Το γέλιο είναι αντίδραση σε κάτι ευχάριστο:
«Κατά τον ίδιο τρόπο, επειδή το παιχνίδι και η χαλάρωση είναι από τα πιο ευχάριστα πράγματα, και επειδή το γέλιο ανήκει στα ευχάριστα (καὶ ὁ γέλως τῶν ἡδέων), είναι αναγκαίο να είναι ευχάριστα και όσα προξενούν γέλιο (ἀνάγκη καὶ τὰ γελοῖα ἡδέα εἶναι), δηλαδή άνθρωποι, λόγια και πράξεις. Αλλά με αυτά που προκαλούν το γέλιο ασχοληθήκαμε ιδιαίτερα στην Ποιητική». Αριστοτέλης, Ρητορική 1371b35-1372a2
Στο Β΄ βιβλίο της Ρητορικής (1389b) θα αναφερθεί και πάλι στο γέλιο, όταν αναλύει τη συμπεριφορά των νέων. Τους χαρακτηρίζει «φιλογέλωτες» (αγαπούν το γέλιο) και «φιλευτράπελους» (αγαπούν τα αστεία) και τον αστεϊσμό ως την εκλεπτυσμένη προσβολή (ἡ γὰρ εὐτραπελία πεπαιδευμένη ὕβρις ἐστίν). Είναι αλήθεια ότι ο Αριστοτέλης απομακρύνεται από τις πλατωνικές απόψεις -που έχουν καταδικάσει όλα σχεδόν τα είδη της ποίησης ως βλαβερά. Ο ίδιος στην Ποιητική του μιλάει με τόση αγάπη για την τραγωδία αλλά και για τον Όμηρο, τον οποίο ο δάσκαλός του, Πλάτωνας, είχε εξορίσει από την ιδανική (αμέμπτου ηθικής) πολιτεία του.
Για τον Αριστοτέλη όμως το γέλιο ανήκει στην ανθρώπινη φύση και ως τέτοιο θα αντιμετωπιστεί. Η φύση (που για τον Αριστοτέλη δεν κάνει τίποτε μάταια) δεν μπορεί να κάνει λάθος. Επομένως, το γέλιο πρέπει να διερευνηθεί, προκειμένου να τεθούν οι κανόνες του. Ο παρατηρητής της ανθρώπινης συμπεριφοράς, Αριστοτέλης, κατατάσσει τη μεσότητα του να γνωρίζουμε πώς και με τι να γελάμε στις αρετές ενός ανθρώπου. Η ορθή παιδεία κατά τον φιλόσοφο έχει έναν σκοπό: να μάθουν οι νέοι να χαίρονται και να λυπούνται ορθά. Και αυτό περιλαμβάνει και το να έχουμε χιούμορ.
*Η δρ. Έλσα Νικολαΐδου είναι συγγραφέας του βιβλίου Φιλοσοφία για όλους (Γιατί να διαβάζουμε τους αρχαίους φιλοσόφους;) Μεταίχμιο, 2022
philosophy.elsanicolaidou@gmail.com
