«Επειδή στη ζωή υπάρχει και η ανάπαυση, και σ’ αυτή περιλαμβάνεται το να περνάμε το χρόνο μας με ευχάριστο τρόπο, φαίνεται να υπάρχει και εδώ η κατάλληλη συναναστροφή (ὁμιλία τις ἐμμελής), να λέμε λοιπόν αυτά που πρέπει, όπως πρέπει και το ίδιο αφορά και όσα ακούμε. Έχει σημασία το σε ποιους λέμε όσα λέμε και ποιους ακούμε. Είναι φανερό λοιπόν ότι και σε αυτά υπάρχει η υπερβολή και η έλλειψη του μέσου». Αριστοτέλης, Ἠθικὰ Νικομάχεια 1127b35-1128a9
Το πώς θα περάσουμε τον ελεύθερό μας χρόνο είναι μέρος της συμπεριφοράς μας η οποία είναι αποτέλεσμα του χαρακτήρα που έχουμε οικοδομήσει. Ο προσεκτικός παρατηρητής της ανθρώπινης συμπεριφοράς, Αριστοτέλης, δεν έχει μόνο μία στέρεη θεωρία ευδαιμονίας για όλους, προσαρμοσμένη στο μέτρο του καθενός, αλλά και μία πρακτική, βασισμένη στον ορθό λόγο και στην εμπειρία. Ο ευδαίμων άνθρωπος αποφεύγει την έλλειψη και την υπερβολή των ηθικών αρετών και χτίζει μία συμπεριφορά μέσω της συνήθειας. Τίποτε δεν μπορεί να ξεφύγει από τη διεισδυτική ματιά του Σταγειρίτη φιλοσόφου. Ακόμη και τα πράγματα με τα οποία γελάμε.
Όπως είναι αναμενόμενο, ακόμη μια φορά θα διαφωνήσει με τον δάσκαλό του, Πλάτωνα. Το γέλιο, για τον βιολόγο Αριστοτέλη, ανήκει στη φύση του ανθρώπου. Γι’ αυτό σε καμία περίπτωση δεν μπορεί να είναι κακό. Ως εκ τούτου, ο Αριστοτέλης θα τοποθετήσει σε πλαίσιο το γέλιο και την Κωμωδία. Έχουν κι αυτά τους κανόνες τους, ώστε να είναι ευχάριστα και να μην βλάπτουν. Πώς γίνεται αυτό; Μπορεί να μην έχει σωθεί το Β΄ βιβλίο της Ποιητικής του Αριστοτέλη όπου ερευνούσε την Κωμωδία, αλλά έχουμε τη θεωρία της μεσότητας του γέλιου στα Ηθικά Νικομάχεια. Με άλλα λόγια, η ορθή συμπεριφορά του γέλιου αποτελεί ηθική αρετή. Είναι μέρος του χαρακτήρα μας, τον οποίο μπορούμε με προσωπική προσπάθεια να βελτιώσουμε, ώστε να έρθουμε ένα βήμα πιο κοντά στην ευδαιμονία.
Στα Ηθικά Νικομάχεια θα κατανοήσουμε την έννοια της «εὐτραπελίας» που εμφανίστηκε και στη Ρητορική ως ανθρώπινο χαρακτηριστικό. Η ευτραπελία λοιπόν περιλαμβάνεται στις αριστοτελικές αρετές ως το μέσον, η ιδανική συμπεριφορά απέναντι στους άλλους. Είναι η μεσότητα του «ακούειν και του λέγειν» και αφορά το πώς πρέπει να συμπεριφερόμαστε στην καθημερινότητά μας. Ο Αριστοτέλης την ονομάζει «αρμόζουσα συναναστροφή» και είναι η αρετή που μας υποδεικνύει τι αρμόζει να λέγεται και να ακούγεται. Σκοπός είναι να γίνουμε άνθρωποι με εκλεπτυσμένο χιούμορ, «πνευματώδεις», αυτή η συμπεριφορά είναι η ορθή μεσότητα.
«Αυτοί λοιπόν που υπερβάλλουν στην προσπάθειά τους να προκαλέσουν το γέλιο θεωρούνται πρόστυχοι (βωμολόχοι) και ενοχλητικοί (φορτικοί), καθώς αγωνίζονται μόνο για να προκαλέσουν γέλιο, και περισσότερο σκέφτονται πώς θα κάνουν τους άλλους να γελάσουν, παρά να μιλήσουν με ευπρέπεια και να μη λυπήσουν αυτούς τους οποίους χλευάζουν. Εκείνοι πάλι που δεν λένε ποτέ κάποιο αστείο και επιπλέον δείχνουν δυσαρέσκεια με όσους το κάνουν, θεωρούνται «χωριάτες» και στρυφνοί άνθρωποι. Εκείνους όμως που γνωρίζουν πώς να συμπεριφερθούν στις καθημερινές τους συναναστροφές τους ονομάζουμε πνευματώδεις (εὐτράπελοι) και εύστροφους (εὔτροποι)». Αριστοτέλης, Ἠθικὰ Νικομάχεια 1127b35-1128a9
Ο Αριστοτέλης λοιπόν θα μας δείξει πώς μπορούμε να γίνουμε πιο ευχάριστοι απέναντι στους άλλους. Τα χοντροκομμένα αστεία δεν είναι αγαπητά στους πεπαιδευμένους ανθρώπους. Οι λέξεις που χρησιμοποιεί ο φιλόσοφος είναι «ἐλευθέριος», «ἐπιεικής», «χαρίεις». Όλα δηλώνουν τον άνθρωπο που έχει λάβει την αγωγή της ορθής ηδονής και λύπης και την έχει κάνει πράξη, που επιλέγει την ευδαιμονία του με γνώμονα την αρετή. Ο «ἐλευθέριος» άνθρωπος θέτει μόνος του τα όρια, σαν να αποτελεί ο ίδιος νόμο για τον εαυτό του (οἷον νόμος ὢν ἑαυτῷ).
Ο συγγραφέας για να ενισχύσει την άποψή του αναφέρει τη διάκριση -που σίγουρα τον απασχόλησε στην Ποιητική του- μεταξύ παλιάς και νέας Κωμωδίας. Η πρώτη επέφερε το γέλιο με «αἰσχρολογία», ενώ η δεύτερη με «ὑπόνοια». Ο «ἐλευθέριος» δεν θα προσβάλλει τους άλλους για να προκαλέσει το γέλιο με χυδαιότητες, αλλά ούτε θα αισθάνεται ευχάριστα ακούγοντας τέτοιου είδους γελοιότητες και προσβολές. Αν η παιδεία μας έχει το παραμικρό αποτύπωμα πάνω μας δεν μας το επιτρέπει. Για να απολαύσουμε τις καλύτερες δυνατές σχέσεις με τους γύρω μας οφείλουμε να δείχνουμε τον ανάλογο σεβασμό, τον οποίο επιζητούμε και οι ίδιοι. Ο συγγραφέας προτού κλείσει το κεφάλαιο που είναι αφιερωμένο στην «ευτραπελία» θα επανέλθει την αρχική του παρατήρηση: «φαίνεται ότι η ανάπαυση και η διασκέδαση είναι αναγκαίες στη ζωή». Και πράγματι είναι.
*Η δρ. Έλσα Νικολαΐδου είναι συγγραφέας του βιβλίου Φιλοσοφία για όλους (Γιατί να διαβάζουμε τους αρχαίους φιλοσόφους;) Μεταίχμιο, 2022
philosophy.elsanicolaidou@gmail.com
https://prezi.com/view/VxNRfkIRy7v4xIFSdBLd/
