Τα Πολιτικά του Αριστοτέλη είναι στενά συνδεδεμένα με την υπόλοιπη φιλοσοφία του. Για τον Αριστοτέλη κάθε πόλη υπάρχει εκ φύσεως (διὸ πᾶσα πόλις φύσει ἔστιν) με την έννοια ότι έχει συσταθεί για να εξασφαλίζονται τα αναγκαία και να ζουν οι άνθρωποι σε ευδαιμονία. Οι ανθρώπινες κοινωνίες διαφέρουν από τις αγελαίες μορφές κοινωνιών των άλλων ζωών: «Μόνο ο άνθρωπος από όλα τα ζώα έχει λόγο -σε αντίθεση με τις άναρθρες φωνές των ζώων που μπορούν να αποφανθούν μόνο για το δυσάρεστο και το ευχάριστο». Ο άνθρωπος χάρη στον λόγο διακρίνει το ωφέλιμο από το βλαβερό, το δίκαιο από το άδικο και εν τέλει αντιλαμβάνεται το καλό και το κακό. Ωστόσο, ο άνθρωπος πολλές φορές επιλέγει το κακό, λόγω της απληστίας του:
«Γιατί οι άνθρωποι θεωρούν αρκετή για τους ίδιους την κατοχή οποιασδήποτε ποσότητας αρετής, αλλά όσον αφορά τον πλούτο, τα χρήματα, την εξουσία, τη δόξα και όλα τα συναφή επιδιώκουν μια υπερβολή που φτάνει στο άπειρο. Εμείς όμως θα τους πούμε ότι είναι εύκολο για τα θέματα αυτά να βρουν πειστικές αποδείξεις από τα γεγονότα, βλέποντας ότι οι άνθρωποι δεν αποκτούν και διαφυλάσσουν τις αρετές μέσω των εξωτερικών πραγμάτων, αλλά τα τελευταία μέσω των πρώτων, και ότι η ευτυχισμένη ζωή, είτε αυτή βρίσκεται από τους ανθρώπους στην απόλαυση είτε στην αρετή είτε και στα δύο, ανήκει σε μεγαλύτερο βαθμό σε εκείνους που κατέχουν διάνοια και ήθος και είναι μετριοπαθείς όσον αφορά την απόκτηση εξωτερικών αγαθών, παρά σε εκείνους που έχουν αποκτήσει περισσότερα από όσα χρειάζονται, αλλά υστερούν σε ήθος» Αριστοτέλης, Πολιτικά 1323a34-b6
Ο Αριστοτέλης δέχεται ότι η ευδαιμονία του ανθρώπου και της πόλης είναι ίδια. Ως εκ τούτου, οι πολίτες που θεωρούν ότι η ευδαιμονία βρίσκεται στον πλούτο θεωρούν ευτυχή την πλούσια πόλη και εκείνοι που προτιμούν τον τυραννικό βίο θεωρούν ευτυχέστερη την πολιτεία που εξαπλώνει την κυριαρχία της ολοένα και περισσότερο. Το τελευταίο ζήτημα εύλογα θα απασχολήσει την αριστοτελική σκέψη, καθώς δεν είναι λίγοι εκείνοι που προτιμούν τον τυραννικό τρόπο ζωής και διακυβέρνησης προκειμένου να ικανοποιήσουν την πλεονεξία τους.
Ο πόλεμος και η επεκτατική πολιτική, παρατηρεί ο Αριστοτέλης, προκύπτει από τα ήθη των πολεμικών λαών που επαινούν την πολεμική αρετή και διαιωνίζουν τον πολεμικό βίο. Αυτό όμως είναι έργο του πολιτικού και του νομοθέτη, ο οποίος μέσω του πολιτεύματος διαπλάθει το ήθος των πολιτών. Το να αποφασίζει όμως να επιβάλλει την κυριαρχία της πόλης του στις γειτονικές δεν βρίσκει σύμφωνο τον φιλόσοφο. Η επιχειρηματολογία του βασίζεται στην κοινή λογική, που θεωρεί παράλογο να αποτελεί έργο του πολιτικού η κυριαρχία σε άλλους λαούς, είτε το θέλουν είτε όχι (δεσπόζῃ τῶν πλησίον, καὶ βουλομένων καὶ μὴ βουλομένων):
«Πώς θα μπορούσε αυτό, που δεν είναι καν νόμιμο, να είναι έργο νομοθετικό ή πολιτικό; Γιατί δεν είναι νόμιμο το να κυβερνάς με αδικία και χωρίς δικαιοσύνη και η κυριαρχία μπορεί να γίνει άδικα. Αλλά ούτε στις άλλες επιστήμες το βλέπουμε αυτό. Διότι δεν είναι έργο ούτε του γιατρού ούτε του κυβερνήτη του πλοίου να χρησιμοποιεί πειθώ και βία στους ασθενείς ή στα μέλη του πληρώματος του. Οι περισσότεροι άνθρωποι όμως φαίνεται να πιστεύουν ότι η γνώση της κυριαρχίας στους άλλους είναι η πολιτική και αυτό που δεν θεωρούν οι ίδιοι ότι είναι δίκαιο ή συμφέρον δεν ντρέπονται να το εφαρμόζουν στους άλλους» Αριστοτέλης, Πολιτικά 1324b25-34
Ο Αριστοτέλης οραματίζεται την άριστη πολιτεία, η οποία αναμφισβήτητα δεν περιλαμβάνει την επιβολή σε άλλους, αλλά στοχεύει στην αυτάρκεια, στην αρετή και στη δικαιοσύνη. Σκοπός είναι η ευδαιμονία:
«Και θα μπορούσε μια πόλη να είναι ευδαίμων από μόνη της, μια πόλη που σαφώς κυβερνάται ωραία, ακόμη κι αν η πόλη που χρησιμοποιεί σπουδαίους νόμους εγκατασταθεί κάπου από μόνη της, και η οργάνωσή της να μην είναι προσανατολισμένη προς τον πόλεμο ή προς την κυριαρχία των εχθρών, γιατί δεν είναι αυτός ο σκοπός» Αριστοτέλης, Πολιτικά 1324b34- 1325a5
Ο πόλεμος δεν ήταν ποτέ ο σκοπός ούτε δικαιολογείται από την ακόρεστη πλεονεξία των ανθρώπων. Ο φιλόσοφος θα προχωρήσει στη σύσταση της δικής του άριστης πολιτείας. Η παιδεία θα διαμορφώσει πολίτες έτοιμους να ευδαιμονήσουν χωρίς την επιβολή στους άλλους.
Η Δρ Έλσα Νικολαΐδου είναι συγγραφέας των βιβλίων:
Η Φιλοσοφία της ευτυχίας: Ζήσε καλύτερα διαβάζοντας τους αρχαίους φιλοσόφους, Μεταίχμιο, 2025
Φιλοσοφία για όλους: Γιατί να διαβάζουμε τους αρχαίους φιλοσόφους, Μεταίχμιο, 2022
philosophy.elsanicolaidou@gmail.com
