«Ω! Εκεί συνάντησα εκείνες τις λίγες συμπαθητικές υπηρέτριες,
Που η αγάπη τις ζέσταινε, στις φιλοσοφικές σκιές·
Υπάρχει ακόμη η Λεόντιον, στο στήθος του σοφού της,
Βρήκε γνώση και αγάπη, διδάχτηκε και χαϊδεύτηκε·
Και εκεί η αγκάλη των τρυφερών χεριών της Πυθίας,
Ανταπέδωσε τον ζήλο που θεοποίησε τη γοητεία της.
Ο Αττικός δάσκαλος, στα μάτια της Ασπασίας,
Ξέχασε τον ζυγό των λιγότερο αγαπητών δεσμών,
Ενώ η δίκαιη Θεανώ, αθώα δίκαιη,
Στεφάνωνε παιχνιδιάρικα τα πεταχτά μαλλιά του Σάμιού της,
Του οποίου η ψυχή σταθερή τώρα, οι μετεμψυχώσεις παρήλθαν,
Βρήκε σ’ αυτά τα χέρια, επιτέλους ένα μέρος να αναπαυτεί»
Thomas Moore, The Grecian Girl’s Dream of the Blessed Islands
Πού βρίσκονται οι γυναίκες φιλόσοφοι στην αρχαία φιλοσοφική παράδοση; Είναι μαθήτριες, ερωμένες, θεραπαινίδες αλλά στη σκιά των μεγάλων φιλοσόφων. Απουσιάζουν από τα συμπόσια και τις πολιτικές αποφάσεις, από τις φιλοσοφικές σχολές και τα γυμναστήρια, καθώς έργο τους είναι η ανατροφή των παιδιών και η διαχείριση του οίκου. Θα μπορούσαν οι γυναίκες να ανταποκριθούν με επιτυχία στις προκλήσεις του πνεύματος; Όπως φαίνεται ναι, αρκεί να τους δινόταν η ευκαιρία. Η εμπλοκή των γυναικών στη φιλοσοφία συνέβη στις περιπτώσεις όπου η οικογένειά τους -χάρη στο κλίμα της ελευθερίας και παιδείας που τους παρείχε- ανέδειξε τις ικανότητές τους στον φιλοσοφικό, ανδροκρατούμενο χώρο. Πράγματι, οι γυναίκες φιλόσοφοι διδάχτηκαν και δίδαξαν· κατ’ αρχάς το άμεσο οικογενειακό τους περιβάλλον και στη συνέχεια σε σχολές.
Ο Πλάτωνας όχι μόνο τις τοποθετεί πρωταγωνίστριες των έργων του, αλλά συζητά το θέμα των γυναικών και της εκπαίδευσής τους με κάθε ευκαιρία. Έτσι, στην πλατωνική «Πολιτεία» ο Σωκράτης (ο οποίος στο «Συμπόσιον» παραδέχεται ότι διδάχτηκε από μία γυναίκα, τη Διοτίμα) είναι αυτός που θα προτείνει μία ισότιμη εκπαίδευση για τα δύο φύλα προσπαθώντας να πείσει τον Γλαύκωνα για την αμελητέα για τον ίδιο βιολογική διαφορά. Γνωρίζοντας ότι θα συναντήσει αντίσταση, ο Πλάτωνας επιχειρεί να νομοθετήσει την ισότητα των γυναικών, εγκαθιστώντας τη δικαιοσύνη στην «Πολιτεία» του. Ο Αριστοτέλης, από την άλλη, δεν λαμβάνει ακόμη θέση υπέρ των γυναικών. Αν και μαθητής του Πλάτωνα, απομακρύνεται από τον δάσκαλό του -που όσον αφορά τις γυναίκες καινοτομεί.
Από τον Σωκράτη και μετά οι γυναίκες μπορούν πλέον να βρίσκουν καταφύγιο στη φιλοσοφία. Η θέση τους δεν είναι ισότιμη με εκείνη των αντρών στην κοινωνία, αλλά στις φιλοσοφικές σχολές τα πράγματα είναι διαφορετικά. Ο σύγχρονος του Σωκράτη Αρίστιππος ίδρυσε την Ηδονιστική σχολή στην Κυρήνη, την ηγεσία της οποίας μετά τον θάνατό του ανέλαβε η κόρη του Αρήτη. Ιδού μία γυναίκα που ηγείτο φιλοσοφικής σχολής (όχι όμως στην Αθήνα) που δίδαξε δεκάδες φιλοσόφους και υπήρξε συγγραφέας 40 έργων (τα οποία φυσικά δεν επέζησαν).
Και η αντίθετη σχολή όμως, ο Κυνισμός, δεν θα μπορούσε να αποκλείσει τις γυναίκες από την ασκητική φιλοσοφία του. Η Ιππαρχία η Κυνική (3ος π.Χ. αι.) είναι η μόνη γυναίκα στην οποία ο Διογένης Λαέρτιος αφιερώνει ολόκληρο κεφάλαιο. Και δικαίως. Η Ιππαρχία παράτησε τη σίγουρη και εύρωστη ζωή της για να παντρευτεί τον Κράτη (δάσκαλο του Ζήνωνος Κιτιέως) και ασπαστεί την Κυνική φιλοσοφία.
Ο Επίκουρος καλοδέχεται στον κήπο του δούλους και εταίρες, οι οποίες ήταν βέβαια σε ισότιμη θέση με τους άντρες ακόμη και στην προεδρία της Σχολής. Η γνωστή Επικούρεια (Λεόντιον) μάλιστα, απάντησε στο σύγγραμμα του διακεκριμένου μαθητή του Αριστοτέλη, Θεόφραστου, «Περί γάμου» με την πραγματεία (που δεν σώζεται) «Κατά Θεοφράστου».
Οι Στωικοί δεν θα μπορούσαν να έχουν διαφορετική αντίληψη. Ο Ζήνων ο Κιτιεύς στην ιδανική του Πολιτεία (Διογένης Λαέρτιος, Βίοι 7.33) προτείνει οι γυναίκες και οι άντρες να φορούν το ίδιο ένδυμα σε μια προσπάθεια να απαλλάξει τις γυναίκες από την επιμέλεια της εξωτερικής τους εμφάνισης και να τις προτρέψει σε σημαντικότερες αναζητήσεις. Τα φύλα δεν έχουν διαφορές στην αρετή, οι άνθρωποι έχουν.
Έχοντας συμμετάσχει σε όλες τις φιλοσοφικές σχολές της αρχαιότητας, οι γυναίκες έχουν αποδείξει ότι δεν υπολείπονται των αντρών ούτε σε αρετή ούτε σε σοφία. Οι γυναίκες από την αρχαιότητα διδάσκουν και διδάσκονται (Θεανώ), διοικούν σχολές (Αρήτη) και απαντούν με σθένος στην αντρική καθεστηκυία τάξη (Ιππαρχία, Λεόντιον). Οι φιλόσοφοι δεν έκαναν λάθος. Οι γυναίκες είναι ισότιμες. Το πρώτο ρήγμα στους κοινωνικούς ρόλους συνέβη. Πριν από χιλιάδες χρόνια. Χάρη στη φιλοσοφία.
- Η Δρ Έλσα Νικολαΐδου είναι συγγραφέας των βιβλίων:
Η Φιλοσοφία της ευτυχίας: Ζήσε καλύτερα διαβάζοντας τους αρχαίους φιλοσόφους, Μεταίχμιο, 2025
Φιλοσοφία για όλους: Γιατί να διαβάζουμε τους αρχαίους φιλοσόφους, Μεταίχμιο, 2022 philosophy.elsanicolaidou@gmail.com
