«Θα γράψω, λοιπόν, κάτι που μπορεί να ωφελήσει και τους δυο μας. Και τι άλλο μπορεί να είναι αυτό, αν όχι το να σε προτρέπω να έχεις έναν γαλήνιο νου; Ρωτάς τι αποτελεί το θεμέλιό του; Το να μη χαίρεσαι με μάταια πράγματα (Ne gaudeas vanis). Είπα ότι αυτό είναι το θεμέλιο· αλλά, είναι η κορυφή» Σενέκας, Επιστολές 23.1
Η επιστολική φιλοσοφία του Σενέκα είναι πρωτίστως συμβουλευτική. Ο συντάκτης των επιστολών συνομιλεί με τον αναγνώστη και ταυτόχρονα ερευνά τον ίδιο του τον εαυτό. Το δεύτερο ενικό πρόσωπο, το εσύ, με το οποίο συχνά απευθύνεται στον αποδέκτη των επιστολών, αβίαστα μετατρέπεται στο πρώτο πρόσωπο του πληθυντικού αριθμού, ένα «οικείο εμείς» το οποίο ωστόσο δεν περιλαμβάνει αποκλειστικά Στωικές απόψεις. Ο Σενέκας συμβουλεύει πρώτα τον εαυτό του και έπειτα τους άλλους. Η φιλοσοφία είναι άσκηση και καθημερινή φροντίδα. Την εποχή του Νέρωνα, εύκολα κάποιος μπορεί να παρασυρθεί από επιπόλαιες ελπίδες που θα οδηγήσουν σε μάταιες επιθυμίες:
«Έχει φτάσει στην κορυφή αυτός που γνωρίζει τι είναι αυτό που του δίνει χαρά και δεν έχει εναποθέσει την ευτυχία του (felicitatem) σε δυνάμεις πέρα από αυτόν. Ο άνθρωπος που ωθείται από την ελπίδα για οτιδήποτε, ακόμα κι αν αυτό είναι εφικτό, ακόμα κι αν είναι στο χέρι του, και ακόμα κι αν οι ελπίδες του δεν τον έχουν ποτέ απογοητεύσει, είναι ταραγμένος και αβέβαιος για τον εαυτό του. Πάνω απ’ όλα, αγαπητέ Λουκίλιε, κάνε αυτό: μάθε να νιώθεις χαρά (disce gaudere)» Σενέκας, Επιστολές 23.1
Ο Σενέκας θα εισάγει την έννοια της χαράς, προκειμένου να αποφύγει την «ηδονή», που δεσπόζει στην επικούρεια φιλοσοφία. «Πίστεψέ με, η αληθινή χαρά είναι πολύ σοβαρή υπόθεση» θα αποφανθεί στην προσπάθειά του να πείσει τον Λουκίλιο να στερηθεί τις απολαύσεις για να κερδίσει τη χαρά. Δεν είναι χαρούμενος αυτός που γελάει. Η «χαρά» του Σενέκα απέχει πολύ από τη χαρούμενη διάθεση∙ ωστόσο ο συγγραφέας υπόσχεται τη μεγαλύτερη ανταμοιβή.
«Γι’ αυτό, σε παρακαλώ, πολυαγαπημένε μου Λουκίλιε, κάνε το μόνο πράγμα που μπορεί να σε κάνει πραγματικά ευτυχισμένο: άφησε κατά μέρος και ποδοπάτησε όλα αυτά που λάμπουν εξωτερικά και σου προσφέρονται από κάποιον άλλο ή που μπορείς να αποκτήσεις από κάποιον άλλο. Κοίταξε το αληθινό αγαθό (verum bonum) και να χαίρεσαι με τα δικά σου (de tuo gaude). Και τι εννοώ με «τα δικά σου»; Εννοώ με εσένα τον ίδιο και το καλύτερο μέρος του εαυτού σου» Σενέκας, Επιστολές 23.6
Κατά τη συνήθη του μέθοδο, ο Σενέκας θα προλάβει τις ενδεχόμενες ερωτήσεις του Λουκίλιου, προβαίνοντας σε εξηγήσεις. Η καλή συνείδηση, οι ειλικρινείς συμβουλές, οι ορθές πράξεις και οπωσδήποτε η περιφρόνηση της τύχης οδηγούν σε έναν ήρεμο βίο που δεν διαταράσσεται από περιττές επιθυμίες. Διότι υπάρχει ένας σκοπός -που δεν μεταβάλλεται. Αντιθέτως, εκείνος που παρασύρεται από την καθημερινότητα και τις διακυμάνσεις της τύχης, σκοπεύοντας διαρκώς σε διαφορετικά νέα πράγματα, γίνεται ασταθής με χειρότερη συνέπεια να μην έχει τον έλεγχο του εαυτού του. Ο Σενέκας θα χρησιμοποιήσει την προσφιλή εικόνα του ποταμού των Στωικών. Οι περισσότεροι άνθρωποι δεν ελέγχουν τον εαυτό τους και «παρασύρονται, σαν αντικείμενα που επιπλέουν σε ένα ποτάμι», χτυπάνε σε βίαια ρεύματα και τελικά πέφτουν με ορμή στη θάλασσα. Για τον Σενέκα, η «καλή ροή του βίου» -ο σκοπός της ζωής σύμφωνα με τους Στωικούς- εξαρτάται από εμάς, όχι από το ποτάμι.
Αν και Στωικός, ο Σενέκας δεν παραλείπει να επισκεφτεί και το «αντίπαλο στρατόπεδο» για να παραθέσει ένα ρητό του «φίλου του Λουκίλιου», του Επίκουρου: «Είναι πάντα δύσκολο να ξεκινάς τη ζωή σου από την αρχή (Molestum est semper vitam incohare)» ή «όσοι πάντα ξεκινούν να ζουν από την αρχή, ζουν άσχημα» (Male vivunt, qui semper vivere incipiunt). Οι άνθρωποι ξεχνούν να ζήσουν στο παρόν και όταν το συνειδητοποιήσουν είναι πλέον αργά. Η επιστολή τελειώνει δραματικά. Ο Σενέκας δεν θα συμβουλεύσει άλλο. Θα κλείσει την επιστολή αφήνοντας την επιλογή στον Λουκίλιο:
«Μερικοί άνθρωποι, πράγματι, αρχίζουν να ζουν μόνο όταν θα έπρεπε να σταματήσουν. Και αν αυτό το βρίσκεις εκπληκτικό, θα προσθέσω κάτι που θα σε εκπλήξει ακόμα περισσότερο: Μερικοί άνθρωποι έχουν σταματήσει να ζουν πριν καν αρχίσουν. Αντίο» Σενέκας, Επιστολές 23.10
- Η Δρ Έλσα Νικολαΐδου είναι συγγραφέας των βιβλίων:
Η Φιλοσοφία της ευτυχίας: Ζήσε καλύτερα διαβάζοντας τους αρχαίους φιλοσόφους, Μεταίχμιο, 2025
Φιλοσοφία για όλους: Γιατί να διαβάζουμε τους αρχαίους φιλοσόφους, Μεταίχμιο, 2022
philosophy.elsanicolaidou@gmail.com
