Περισσότερη και αμεσότερη δημοκρατία σημαίνει περισσότερη ικανότητα να διαχειριζόμαστε τις διαφωνίες μας. Η τεχνολογία πρέπει να μας βοηθήσει να ζήσουμε με αυτές.

Στα στερνά του, ο φιλόσοφος και εισηγητής της θεωρίας της δημόσιας σφαίρας Γιούργκεν Χάμπερμας (έφυγε πλήρης ημερών τον περασμένο Μάρτιο) πρέπει να το φυσούσε και να μη κρύωνε βλέποντας την Google DeepMind να εισάγει το 2024 τη λεγόμενη «Μηχανή Χάμπερμας». Είναι ένα πειραματικό σύστημα τεχνητής νοημοσύνης που σχεδιάστηκε για να βοηθά ομάδες πολιτών να καταλήγουν σε κοινές διατυπώσεις και σημεία συναίνεσης μετά από συζήτηση πάνω σε πολιτικά ή κοινωνικά ζητήματα.

Μια μηχανή ψηφιακής διαβούλευσης, δηλαδή, που «λειαίνει» τις αιχμές των πολιτικών διαφωνιών, μια πρακτική εφαρμογή μεγάλων γλωσσικών μοντέλων (LLMs) μεταξύ ανθρώπων με αντικρουόμενες πολιτικές απόψεις.

Η παρεξήγηση με τον Χάμπερμας είναι ότι υποστήριζε μια ανοιχτή επικοινωνιακή ορθολογικότητα με στόχο την επίτευξη αμοιβαίας κατανόησης, τη στιγμή που στοχαστές όπως λ.χ. ο Ζακ Ρανσιέρ αντέτειναν ότι η δημοκρατική πρακτική καθορίζεται από τη δημόσια διαφωνία, που δεν «καπακώνει» αλλά αποκαλύπτει τις ανισότητες.

Άλλο όμως αυτό κι άλλο ένα γλωσσικό μοντέλο τύπου AI chatbot που αποφεύγει την πολωτική γλώσσα, αναζητεί κοινό έδαφος και διατυπώνει συμβιβαστικές προτάσεις. Πέραν του γεγονότος ότι μια μη εξαιρετέα γιγάντια ιδιωτική τεχνολογική εταιρεία έχει τη δυνατότητα να σχεδιάζει και τα κριτήρια με τα οποία ορίζεται η «καλή» δημόσια συζήτηση, το ίδιο το πνεύμα της μηχανής αυτής μάλλον άπτεται της τεχνοκρατικής λογικής που ο ίδιος ο Χάμπερμας συχνά επέκρινε και κάθε άλλο παρά αποτελεί πιστή υλοποίηση της θεωρίας του.

Η πιο ενδιαφέρουσα πτυχή του πειράματος ήταν ότι οι συμμετέχοντες συχνότατα προτιμούσαν τα κείμενα συναίνεσης που παρήγαγε η τεχνητή νοημοσύνη από εκείνα που έγραφαν ανθρώπινοι συντονιστές, θεωρώντας τα πιο δίκαια, σαφή και ισορροπημένα. Αν αυτό δεν είναι ένα απτό παράδειγμα υποχώρησης της κριτικής σκέψης, τότε τι είναι;

Πού οδεύουμε, θα διερωτάστε. Μάλλον προς τα εκεί που φοβόμαστε όλοι. Η λογική ότι η τεχνητή νοημοσύνη θα έχει τη δυνατότητα να μάς κάνει τον «διαιτητή», επεξεργαζόμενη ακούραστα χιλιάδες απόψεις για να αναδείξει σημεία σύγκλισης, σε ένα πολύ επιφανειακό επίπεδο ίσως να ακούγεται έως και θετική. Η αντίληψη, όμως, ότι το ιδανικό αποτέλεσμα για μια δημοκρατία- κοινωνία είναι η συναίνεση δεν είναι τόσο ακίνδυνη όσο ακούγεται. Καταρχάς, κάθε άλλο παρά εκλείπουν οι βαθιές συγκρούσεις συμφερόντων και αξιών, ενώ μειοψηφικές φωνές «στρογγυλεύονται» με το στανιό για χάρη της ομοφωνίας. Το κυριότερο πρόβλημα, όμως, είναι ότι η δημοκρατία, εκτός από τη σύνθεση, προϋποθέτει και την αντιπαράθεση.

Φανταστείτε να πετάμε μέσα σε ένα μίξερ όλες τις απόψεις και να πατάμε το κουμπί. Το αποτέλεσμα δεν θα είναι ένα δημοκρατικό μείγμα, αλλά ένας αχταρμάς. Η προοπτική μιας οριστικής επίλυσης πλουραλιστικών πολιτικών αντιθέσεων καθόλου δημοκρατική δεν ακούγεται. Μάλλον το αντίθετο. Η επίτευξη μιας ομογενοποιημένης συναίνεσης μέσω αλγορίθμων αποτελεί πολιτική πράξη υψίστης θερμοκρασίας και επικινδυνότητας.

Οι τριβές και οι συγκρούσεις είναι στη φύση της δημοκρατίας, δεδομένου ότι υπάρχουν ανθρώπινες αξίες ασυμβίβαστες μεταξύ τους. Το ενδεχόμενο επίτευξης μιας τεχνητής αρμονίας θα έπρεπε να μάς τρομάζει.

Η χρήση της τεχνολογίας και ειδικότερα της ΤΝ στις σύγχρονες δημοκρατικές διαδικασίες δεν είναι εξ ορισμού απειλητική. Κάθε άλλο. Αρκεί να μην υπονομεύει τη φύση της πολιτικής αντιπαράθεσης και να μην περιορίζει (ή καθορίζει) την πολιτική ατζέντα. Αν μπορεί να ρίξει φως στις δομές και τη φύση της διαφωνίας, χωρίς να υποκαθιστά την ανθρώπινη διαδικασία λήψης αποφάσεων και χωρίς να αποθαρρύνει την κριτική συμμετοχή, τότε το συζητάμε.

Στη Χώρα του Ανατέλλοντος Ηλίου, έχει εσχάτως ανατείλει το άστρο του -γεννημένου το 1990- Τακαχίρο Άνο. Ίσως με αφορμή νεοφανή πολιτικά φαινόμενα στην Κύπρο το μάτι σας να πήρε κάπου και την περίπτωση του κόμματος Team Mirai (Ομάδα Μέλλον) που χρησιμοποίησε chatbot για να επεξεργαστεί χιλιάδες ερωτήσεις και προτάσεις ψηφοφόρων, βοηθώντας στην ανάδειξη ζητημάτων που η παραδοσιακή πολιτική αγνοούσε.

Το μάλλον ουρανοκατέβατο κόμμα σημείωσε αξιοπρόσεκτες επιδόσεις στις δύο τελευταίες εκλογικές αναμετρήσεις, το 2024 και το 2025 για την κυβέρνηση και τη Γερουσία, προτείνοντας ένα νέο μοντέλο «ψηφιακής δημοκρατίας» και με την καμπάνια του να στηρίζεται σ’ ένα άβαταρ ΤΝ του ίδιου του Άνο, που απαντούσε επί 24ώρου βάσεως σε ερωτήσεις πολιτών.

Για να προλάβω παντελώς ανόμοιες συγκρίσεις, ο Άνο δεν είναι ένας λαϊκιστής YouTuber, αλλά μηχανικός ΤΝ, απόφοιτος της ξακουστής Σχολής Μηχανικών του Πανεπιστημίου του Τόκιο και καταξιωμένος συγγραφέας βιβλίων επιστημονικής φαντασίας. Η περίπτωσή του, όμως, μπορεί με λίγη… επιστημονική φαντασία να δημιουργήσει ένα θεωρητικό πλαίσιο για να θέσει κανείς την κυπριακή συζήτηση περί τεχνολογικά υποβοηθούμενης «άμεσης δημοκρατίας».

Στην Κύπρο η βασική, σαφώς απλοϊκή υπόθεση είναι ότι αν ακούσουμε απευθείας τον λαό, θα βρούμε ευκολότερα τη λύση. Δηλαδή, τίθεται ως προϋπόθεση πως οι πολίτες ξέρουν τι θέλουν, κόμματα και θεσμοί απλά παρεμβάλλονται και η λαϊκή βούληση θα εκφραστεί καθαρότερα και αποτελεσματικότερα αν οι μεσάζοντες μάς αδειάσουν τη γωνιά.

Από εκεί και πέρα, πολίτες με πραγματικά αντικρουόμενα συμφέροντα, αξίες και οράματα (στο Κυπριακό, το Μεταναστευτικό, το Περιβάλλον, την Ανάπτυξη, τη Φορολογία, τα Ανθρώπινα Δικαιώματα, τις Σχέσεις Εκκλησίας και κράτους κ.ο.κ.) θα βρουν τη… μαγική φόρμουλα μέσω μιας κυπριακής εκδοχής της Μηχανής του Χάμπερμας που θα τα λύσει όλα. Εκ των πραγμάτων, αυτό σημαίνει ότι θα χρειαστεί να παρακαμφθούν και μηχανισμοί που προστατεύουν τη διαφωνία και προσφέρουν οργανωμένη φωνή σε διαφορετικές κοινωνικές ομάδες.

Ας πάρουμε το Κυπριακό ως παράδειγμα. Αν αύριο διεξαχθεί ένα δημοψήφισμα, δεν θα ληφθεί απαραίτητα η πιο σοφή ετυμηγορία. Διότι δεν υπάρχει. Μια επίπονη και τόσο πολύπλοκη ιστορική και πολιτική σύγκρουση μετατρέπεται σε δυαδική απάντηση και όπως έδειξε η τραυματική και διχαστική εμπειρία του 2004 -ανεξάρτητα από τις απόψεις του καθενός- δεν υπήρχε σωστή και λάθος απάντηση, αλλά κάθε απάντηση ψηφίστηκε για τους σωστούς και τους λάθος λόγους.

Θέλω να καταλήξω στο ότι μπορεί η καινοφανής συζήτηση περί άμεσης δημοκρατίας στην Κύπρο να εμφανίζεται ως «αντισυστημική», περικλείει όμως μια αντίφαση. Πέρα από τις πολυπλοκότητες των φασμάτων της κοινωνίας και των διαφορετικών απόψεων, η άμεση δημοκρατία υπόσχεται να παρακάμψει «μεσάζοντες», αλλά στην πράξη χρειάζεται νέους μεσάζοντες: πλατφόρμες, αλγόριθμους, influencers, μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Καλή τύχη, δηλαδή.

Η βούληση του λαού δεν είναι ενιαία, ούτε καν δυαδική. Αν ήταν, δεν θα χρειαζόμασταν καν τη δημοκρατία.

Ελεύθερα, 14.6.2026