Δες περισσότερα άρθρα του philenews όταν αναζητάς ειδήσεις στην Google

Add philenews.com on Google

«Αν μπορεί να πεθάνει κανείς το ίδιο ήσυχος όπως όταν γεννιέται, κατέχει τη σοφία» Σενέκας, Ηθικές επιστολές 22.16

Πώς μπορεί κανείς να αποδεχτεί τη (φυσική) φθορά του σώματος; Πόσο προετοιμασμένος μπορεί να είναι για να συμβιώνει με τη διάλυσή του; Ο Σενέκας δεν χάνει ευκαιρία να υπενθυμίζει στον μαθητή Λουκίλιο να ζήσει συνειδητά τη ζωή του, να μη φοβάται τον θάνατο, να θυμάται να ζει. Τα μαθήματα όμως απευθύνονται και στον ίδιο τον δάσκαλο. Μία από τις μεγαλύτερες δοκιμασίες είναι τα γηρατειά. Στην ουσία ο συγγραφέας συνδιαλέγεται με τον εαυτό του:

«Γιατί να παραπονιέται κανείς ή να ενοχλείται, αν δυνάμεις που οφείλουν να παύσουν έχουν πράγματι εξαντληθεί; ‘Μα’, λες, ‘είναι η μεγαλύτερη ταλαιπωρία να φθείρεσαι και να πεθαίνεις, ή για να το πω σωστά, να λιώνεις! Γιατί δεν μας χτύπησε κάτι ξαφνικά και καταρρέουμε· φθειρόμαστε, και η κάθε μέρα μειώνει τις δυνάμεις μας σε κάποιο βαθμό’». Σενέκας, Ηθικές επιστολές 26.4

Ο Σενέκας γνωρίζει τις δυνάμεις του. Κατανοεί τη φύση και υπομένει τη φθορά. Πρέπει να είναι συνεπής απέναντι στη διδασκαλία του. Αυτό το οφείλει στον νου του που παραμένει νέος, που δεν φθείρεται όπως το σώμα, που αποδέχεται τη φύση.

«Υπάρχει καλύτερη έξοδος από το να διαλυθεί κανείς στο τέλος από τη δύναμη της ίδιας της φύσης; Όχι επειδή υπάρχει κάτι κακό σε ένα αιφνίδιο πλήγμα και μια ξαφνική αποχώρηση από τη ζωή, αλλά επειδή αυτός είναι ένας ήπιος τρόπος να φύγει κανείς» Σενέκας, Ηθικές επιστολές 26.4

Το ζήτημα πλέον δεν είναι το σύντομο του βίου. Αυτό το έχει συζητήσει σε πολλά έργα ο συγγραφέας. Όποιος έφτασε στο γήρας έχει ήδη ζήσει μια μακρά σε χρόνο ζωή. Η τύχη τον ευνόησε. Έζησε όλα τα στάδια, εκτός από το τελευταίο∙ τη φυσική διάλυση του σώματός του, όταν ο νους παραμένει ακμαίος και μάλιστα ακόμα πιο δυνατός από ό,τι στη νεότητα. Ευθύνεται γι’ αυτό το πέρασμα του χρόνου; Η σοφία έρχεται με τα γηρατειά ή με τη φιλοσοφία, τον νηφάλιο στοχασμό;

«Ο νους συνεχίζει να ακμάζει και χαίρεται που δεν έχει και πολλά να κάνει με το σώμα. Έχει αποτινάξει μεγάλο μέρος του φορτίου του. Χαίρεται και διαφωνεί μαζί μου για τα γηρατειά. Λέει ότι αυτή είναι η ακμή του. Ας τον εμπιστευτούμε. Ας αξιοποιήσει τα αγαθά του. Με προτρέπει να αναλογιστώ και να εξετάσω τι οφείλω στη σοφία από αυτή την ηρεμία και τη σεμνότητα του χαρακτήρα μου, και τι στην ηλικία μου, και να διακρίνω προσεκτικά αυτά που δεν μπορώ να κάνω από αυτά που δεν θέλω να κάνω» Σενέκας, Ηθικές επιστολές 26.2-3

Ο Σενέκας έχει αναθρέψει άλλους -αλλά και τον εαυτό του- με τη φιλοσοφία του Στωικισμού. Ωστόσο, τίποτε δεν είναι δεδομένο. Τα γηρατειά, στα οποία όπως ισχυρίζεται έχει φτάσει, θα κρίνουν όλο του τον βίο. «Ο θάνατος θα κρίνει τι έχω επιτύχει», υπενθυμίζει στον εαυτό του, «ο θάνατος θα σε κρίνει», επαναλαμβάνει. Δίχως να παραπονιέται πλέον για την αθλιότητά του, ο Σενέκας αποδέχεται στωικά τη λειτουργία της φθοράς που ανήκει στη φύση.

Μια καλή ζωή περιλαμβάνει πολλά∙ ηδονή και πόνος αλληλοδιαδέχονται το ένα το άλλο, χωρίς να παραμένει τίποτε ίδιο. Το σώμα γερνάει πρώτο. Η φυσική φθορά είναι πλέον ορατή (στους άλλους) και αισθητή (στο άτομο). Αντίθετα, ο νους ωριμάζει, εκπαιδεύεται να αποζητά και να αποδιώχνει επιθυμίες, ανάλογα με τη σοφία που αποκτά σταδιακά. Στο τέλος, κατανοεί ότι κάθε περίοδος της ζωής έχει αξία.

Κάθε ηλικία είναι πολύτιμη, αν ξέρεις να τη ζεις. Τα γηρατειά έχουν κι αυτά το μερίδιό τους στην ηδονή. Ο Σενέκας προτείνει να τα απολαύσουμε σαν να ήταν η τελευταία γουλιά κρασί στο ποτήρι της ζωής. Και να αποχωρήσουμε μεθυσμένοι από χαρά∙ επειδή ζήσαμε.

«Ας υποδεχτούμε κι ας αγαπήσουμε τα γηρατειά· είναι γεμάτα από ηδονές αν ξέρει κάποιος πώς να τα χρησιμοποιήσει. Τα φρούτα είναι ευχάριστα όταν ωριμάζουν· η παιδικότητα πιο όμορφη στο τελείωμά της. Το κρασί που έχει μείνει στο ποτήρι προσφέρει τη μέγιστη ευχαρίστηση στον πότη, αυτό τον μεθάει, δίνει την καλύτερη ώθηση στη μέθη του» Σενέκας, Ηθικές επιστολές 12.4

Η Δρ Έλσα Νικολαΐδου είναι συγγραφέας των βιβλίων:
Η Φιλοσοφία της ευτυχίας: Ζήσε καλύτερα διαβάζοντας τους αρχαίους φιλοσόφους, Μεταίχμιο, 2025
Φιλοσοφία για όλους: Γιατί να διαβάζουμε τους αρχαίους φιλοσόφους, Μεταίχμιο, 2022

philosophy.elsanicolaidou@gmail.com