Σήμερα, 13 Ιανουαρίου, ο πλανήτης Γη συμπληρώνει μια πλήρη περιφορά γύρω από τον αστέρα του ηλιακού μας συστήματος απόντος του Τζίμη Πανούση. Αυτό το κείμενο θα μπορούσε να αξιοποιήσει την αφορμή αυτή για να πλέξει το εγκώμιο μιας πολυσχιδούς προσωπικότητας με κοφτερό μυαλό, που άφησε τεράστιο κενό με τον θάνατό του κι από τότε που το νεκρό του σώμα τοποθετήθηκε στο μνήμα, η σάτιρα στην Ελλάδα δυσκολεύεται αφάνταστα να σηκώσει κεφάλι. Άλλος ένας αναντικατάστατος σε νεκροταφείο. Θα μπορούσε επίσης να είναι μια καλή συγκυρία, στρογγυλή και στρογγυλεμένη, για να αναλογιστούμε το έργο του, την πορεία του, να αποτιμήσουμε το χνάρι του, όσα πολύτιμα κληροδότησε στην ανθρωπότητα άμα τη αναχωρήσει του.
Στο πλαίσιο αυτό άλλωστε γίνεται απόψε (13/1/2019) η βραδιά- αφιέρωμα που διοργανώνουν οι φίλοι του αντί μνημοσύνου στο σινεμά Ααβόρα. Εκεί, ανάμεσα σε θρηνητικά τροπάρια, όλοι θα εστιάσουν στο βαρύνον έργο του, θα θυμηθούν τις άπειρες στιγμές γέλιου που χάρισε, θα επισημάνουν το ολόλαμπρο στίγμα του, θα επαινέσουν, θα εξυψώσουν, θα δοξάσουν, θα διακοσμήσουν με κάμποσες φιοριτούρες την υστεροφημία του, σε μια ικανή απόσταση από την πραγματικότητα. Αν ζούσε ο ίδιος ο οπλαρχηγός Τζιμάρας, βέβαια, και τύχαινε να βρεθεί σ’ ένα τέτοιο χάπενινγκ θα σατίριζε ανελέητα και καυστικά τόσο τους παριστάμενους όσο και τον ίδιο τον μακαρίτη. Όποιος κι αν ήταν αυτός, καθώς πίστευε ακράδαντα ότι ουδείς αποθανών δεδικαίωται.
Το 2019 θα έχουμε επίσης την ευκαιρία να μνημονεύσουμε τα 40χρονα από την απονομή του Νόμπελ στον Ελύτη, τα 100 χρόνια από τη γέννηση του Μανόλη Ανδρόνικου, του Ανδρέα Παπανδρέου και του Γλαύκου Κληρίδη, τα 50 χρόνια από το Γούντστοκ, τα 30 από την εξέγερση στην Πλατεία Τιανανμέν. Και τα 500 από τον θάνατο του Λεονάρντο Ντα Βίντσι στην περίπτωση του οποίου η παρέλευση μισής χιλιετίας έχει προσδώσει στην ιδιοφυία του μυθικές διαστάσεις.
Είναι αξιοσημείωτο πώς όταν εστιάζεις σε πεπερασμένα, γεγονότα ή όντα, γίνεσαι επιρρεπής στο να μοιράζεις φωτοστέφανα. Και είναι επίσης αξιοσημείωτη η εμμονή και η προσκόλληση του ανθρώπου σε επετείους για να ταξινομήσει τα θραύσματα της μνήμης του, αγνοώντας μάλλον ότι αυτή η διαδικασία μνημειοποίησης σχεδόν αναπόφευκτα περιέχει τον σπόρο της ωραιοποίησης και καταλήγει σε μια υποκειμενική αναπαράσταση. Πολύ περισσότερο φυσικά, όταν μιλάμε για τη συλλογική μνήμη που είναι προϊόν κοσκινίσματος, επεξεργασίας και ερμηνείας των γεγονότων και σχεδόν πάντα γίνεται αντικείμενο ιδεολογικής και πολιτικής εκμετάλλευσης. Είναι μια ανθρώπινη κατασκευή, που μετατρέπει τη μνήμη από φυσική λειτουργία συγκράτησης πληροφοριών του νευρικού συστήματος σε δύναμη που διαμορφώνει την πολιτισμική μας ταυτότητα.
Η κατάχρηση της μνήμης μέσα από αναμνηστικές τελετές, παγκόσμιες μέρες, τελετουργικά δρώμενα και σε ατομικό επίπεδο σε επετείους γεννήσεως, θανάτου, γάμου κ.ο.κ. προσφέρεται μεν ως αντίδοτο στη λήθη, εντούτοις από ανθρώπινη λειτουργία μετατρέπεται σε τεχνητό αντανακλαστικό και μετατοπίζεται στην περιοχή της φαντασίας. Μια ανάλογη τεχνική επιβάλλεται φυσικά και για τη διαχείριση της συλλογικής μνήμης και την καταγραφή της Ιστορίας, που ευνοεί σκανδαλωδώς την παρελθοντολαγνεία.
Στις 13 Ιανουαρίου συμπληρώνονται επτά χρόνια από τον θάνατο του Ραούφ Ντενκτάς, ενός ανθρώπου του οποίου η πολιτική διαδρομή καθόρισε τη σύγχρονη ιστορία της Κύπρου. Η επέτειος αυτή θα αποτελέσει αφορμή για μια νέα αποτίμηση της διαδρομής αυτής, αναλόγως ολοένα και πιο ωραιοποιημένης (για τους δε) ή δαιμονοποιημένης (για τους μεν). Οι εθνικές επέτειοι είναι επίσης μια αφορμή για ένα λαό να αυτολιβανίζεται ή να αναστοχάζεται σε σχέση με την ιστορία του, αδιαφορώντας αν η λαμπρή σελίδα του ενός είναι συνήθως η μελανή του άλλου και τούμπαλιν. Μην πάτε μακριά, δείτε απλώς τι γίνεται τον Ιούλιο στην Κύπρο.
Είναι δεδομένο ότι η μονόπλευρη και στρογγυλεμένη προσέγγιση πάνω στα γεγονότα αμβλύνει τη μνήμη, συλλογική ή ατομική, και συνιστά παραχάραξη. Κι αυτό δεν μπορεί παρά να έχει οδυνηρές συνέπειες για τον καθένα ξεχωριστά, αλλά και όλους μαζί.
savvinides@phileleftheros.com
