Με μεγάλη μου λύπη έχω διαπιστώσει διαχρονικά ότι στην κυπριακή κοινωνία υπάρχει τεράστια παρανόηση για τον όρο ελευθερία έκφρασης και πως η χρήση πολύ σκληρής γλώσσας, που προσβάλλει, ακόμη και σοκάρει, είναι ΜΟΝΟ αυτή που στρέφεται κατά αυτών που ασκούν εξουσία, είτε θεσμικά είτε ουσιαστικά μέσω του χρήματος και αυτή η ελευθερία δεν επιτρέπει τη ρητορική μίσους, η οποία να προτρέπει σε διωγμό ομάδων ανθρώπων που συνήθως είναι οι πιο ευάλωτες σε μια κοινωνία. 

 

Ο «ηλίθιος»

Τον Μάρτιο του 2011, ο Πορτογάλος Antunes Emídio, τότε δημοσιογράφος, έγραψε ένα άρθρο  με τίτλο «μόνο τα κοτόπουλα έμειναν», όπου επέκρινε γενικά την πορτογαλική πολιτική τάξη. Συγκεκριμένα, ανέφερε ότι ο R.B., υφυπουργός Γεωργίας, Δασών και Περιφερειακής Ανάπτυξης, ήταν ο πιο «ηλίθιος πολιτικός που γνωρίζω».

Το ΕΔΑΔ κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η χρήση της λέξης «ηλίθιος» δεν ήταν προσωπική επίθεση στον R.B. αλλά αυτή η φράση θα έπρεπε μάλλον να διαβαστεί και να ιδωθεί στο πλαίσιο της πολιτικής κατάστασης, καθότι η δημοσιογραφική ελευθερία καλύπτει και τη χρήση προκλητικών εκφράσεων.

Στη Lopes Gomes da Sira v. Πορτογαλίας 28/9/2000, το ΕΔΑΔ έκρινε ότι η καταδίκη δημοσιογράφου για άρθρο του όπου περιγραφόταν ένας πολιτικός ως “παλιάτσος” και “γελοίος” παραβίαζε την ελευθερία έκφρασης, επισημαίνοντας ότι η πολιτική ύβρις συχνά εγχέεται στην προσωπική σφαίρα και τέτοιος είναι ο κίνδυνος της πολιτικής και της ελευθερίας συζήτησης ιδεών, εγγυητών της δημοκρατικής κοινωνίας.

Επίσης, στην πολύ πρόσφατη απόφαση του ΕΔΑΔ Dickinson κατά Τουρκίας της 02.02.2021, όπου ο προσφεύγων εξέθεσε σε δημόσια εκδήλωση ένα έργο του κολάζ που παρίστανε τον Τούρκο Πρωθυπουργό Ερντογάν ως σκυλάκι του Μπους, θέλοντας να κατακρίνει την πολιτική της Τουρκίας σε σχέση με το Ιράκ, αποφάνθηκε ότι ενέπιπτε στο δικαίωμα ελευθερίας της έκφρασης, στο πλαίσιο της δημόσιας συζήτησης στην οποία πραγματοποιήθηκε και ότι η δίωξη του ήταν παράνομη.

Η απόφαση του ΕΔΑΔ Fuchsmann v. Γερμανίας 19/10/2017, ασχολήθηκε με άρθρο των New York Times, όπου περιέγραφε έναν επιχειρηματία ως απατεώνα, του οποίου η εταιρία ανάμεσα σε άλλα εμπλέκεται σε ρωσικό δίκτυο οργανωμένου εγκλήματος.

Το ΕΔΑΔ κατέληξε ότι υπήρξε επαρκής βάση για το δημοσίευμα και ότι συνέβαλε σε μια συζήτηση δημόσιου ενδιαφέροντος σε μια δημοκρατική κοινωνία αφού προφανώς ενδιαφέρει το κοινό αν ένα δημόσιο πρόσωπο εμπλέκεται στο οργανωμένο έγκλημα.

Το ΕΔΑΔ έχει επίσης πλειστάκις αποφανθεί επί του ζητήματος της ρητορικής μίσους και πως αυτή δεν αποτελεί ελευθερία έκφρασης.

Στην απόφαση  Erbakan vs Turkey 6/7/2006 το ΕΔΑΔ αποφάνθηκε ότι «(η) ανεκτικότητα και ο σεβασμός της ίσης αξιοπρέπειας όλων των ανθρώπων αποτελούν το θεμέλιο μιας δημοκρατικής και πλουραλιστικής κοινωνίας. Επομένως, μπορεί καταρχήν να θεωρηθεί αναγκαία στις δημοκρατικές κοινωνίες η τιμωρία ή ακόμη και η πρόληψη όλων των μορφών έκφρασης, οι οποίες διαδίδουν, υποκινούν, προάγουν ή δικαιολογούν το μίσος που βασίζεται στην μισαλλοδοξία…“. 

Το ΕΔΑΔ στην απόφασή του 9/2/2012 Vejdeland κ.α vs Σουηδίας ασχολήθηκε με την περίπτωση διανομής φυλλαδίων σε λύκειο, με δηλώσεις που παρουσίαζαν την ομοφυλοφιλία ως αποκλίνουσα σεξουαλική ροπή που έχει καταστροφικές συνέπειες για την ηθική της κοινωνίας και αποφάνθηκε ότι ακόμη και αν δεν υπήρχε άμεση υποκίνηση σε πράξεις μίσους, αυτές οι δηλώσεις συνιστούσαν σοβαρούς και επιβλαβείς ισχυρισμούς και ότι εύλογα τα σουηδικά δικαστήρια καταδίκασαν τους προσφεύγοντες, αποτρέποντάς τους να προβαίνουν σε τέτοιες δηλώσεις, ως αναγκαιότητα για την προστασία των δικαιωμάτων των άλλων.

 

Ρητορική μίσους στην Κύπρο

Είναι ως εκ τούτου κατανοητό ότι τον καιρό της πανεύκολης πρόσβασης σε πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης, όπου ο κάθε ένας μπορεί να γράψει ό,τι θέλει, όποτε θέλει, η κατανόηση και η αντίληψη σε τι συνίσταται η ελευθερία έκφρασης και τι ρητορική μίσους αποτελεί βασικότατο πυλώνα για την εύρυθμη λειτουργία μιας κοινωνίας, η οποία να μπορεί να λειτουργεί και να κινείται σε ράγες που προάγουν τον ανθρωπισμό και την κοινωνική αλληλεγγύη και να μην εκτρέπεται και να εκτροχιάζεται σε βαλτόνερα μίσους, όπως τα ζήσαμε πέρσι στην Κύπρο.

Είναι γνωστά τα επεισόδια που έλαβαν χώρα τον Ιούλιο του 2021, όταν κοπάδια φανατικών μπούκαραν στις εγκαταστάσεις του «Σίγμα», προκαλώντας καταστροφές, απειλώντας ανθρώπους τους οποίους θεωρούν «εχθρούς» του Θεού, του έθνους, ή οτιδήποτε έχει ο καθένας στο ευρισκόμενο εν τρικυμία μυαλό του.

Με φρίκη επίσης είδαμε τον Δεκέμβρη του 2021 να εκρήγνυνται εκρηκτικοί μηχανισμοί σε δημοτικά σχολεία και να καίγονται δημόσιες εγκαταστάσεις.

Είναι επίσης γνωστό το επεισόδιο που έλαβε χώρα στο ΡΙΚ τον Φεβρουάριο του 2021, το οποίο καταγράφηκε σε βίντεο από δημοσιογράφο, που δείχνει έναν αλλόφρονα να αλαλάζει και να απειλεί εργαζομένους, κραυγάζοντας για άθεους μασόνους και σατανιστές, απλά και μόνο επειδή διαφωνούσε με το τραγούδι της Κύπρου στη… Eurovision.

Τα πιο πάνω τραγικά γεγονότα συνδέονται μεταξύ τους με όλα όσα προηγούνταν αυτών, δηλαδή μπαράζ διαδικτυακών κραυγών από φανατικούς, σε ένα τεράστιο echo chamber που αναπαρήγαγε άναρθρες κραυγές με απειλές και ρητορική μίσους.  

Στις 15/6/2022 διάφορα δημοσιογραφικά portal δημοσίευσαν σε πλατφόρμες κοινωνικών δικτύων την τραγική είδηση ενός νεαρού ανθρώπου αφρικανικής καταγωγής, ο οποίος απειλούσε να αυτοπυρποληθεί έξω από το Τμήμα Αλλοδαπών και Μετανάστευσης. 

Εμβρόντητος, σε ένα συγκεκριμένο μεγάλο δημοσιογραφικό portal που μάλιστα είχε γίνει στόχος από φανατικούς, κάτω από αυτή την είδηση διάβασα εκατοντάδες σχόλια που εν ολίγοις αποτελούν ρατσιστικό αντικοινωνικό οχετό μίσους και αποτελούν την επιτομή της ρητορικής μίσους, που προάγουν σταδιακά μια κοινωνία να προβεί σε πογκρόμ και διωγμό ανθρώπων.

 

Ανάληψη ευθυνών

Το ίδιο φαινόμενο συναντάμε δυστυχώς καθημερινά σε πάρα πολλά κυπριακά portals και οι υπεύθυνοι διαχείρισης τους, καθώς επίσης και η Επίτροπος Διοικήσεως και Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων και όσοι θεσμικά υπέχουν ευθύνη ελέγχου, θα πρέπει να αναλάβουν επιτέλους τις ευθύνες που έχουν  για την πρόληψη της μαζικής διασποράς ρητορικής μίσους μέσω της δημιουργίας echo chambers, με σχόλια κάτω από portal που αποτελούν σημείο έλξης μαζικού σχολιασμού, κυρίως από αλλόφρονες φανατικούς, ιδίως μετά και σχετικά πρόσφατη απόφαση του ΕΔΑΔ που καθιστά νομικά  υπεύθυνους τόσο τους ίδιους όσο και τους διαχειριστές του portal για αυτά. 

Στις 16/6/2015 το ΕΔΑΔ, στην απόφαση του DELFI AS v. ESTONIA, η οποία αφορά τους παροχείς ειδήσεων διαδικτυακά, καθώς και όλους εμάς τους χρήστες που μπορούμε να σχολιάσουμε δημοσιεύοντας τις απόψεις μας κάτω από μια είδηση, αποφάνθηκε ότι ένα διαδικτυακό portal ειδήσεων είναι νομικά υπεύθυνο για σχόλια των αναγνωστών του, έστω και αν υπάρχει ειδοποίηση ότι δεν ευθύνεται για αυτά, αν δεν προβούν οι διαχειριστές του στα απαραίτητα διαβήματα να προστατεύσουν τρίτους όταν τα σχόλια αυτά εκφεύγουν της ελευθερίας έκφρασης.