Με τις τιμές των καυσίμων και της ηλεκτρικής ενέργειας να έχουν φθάσει σε ύψη ρεκόρ και τις προβλέψεις να είναι δυσοίωνες, έχουν ακουστεί το τελευταίο διάστημα πολλά ως προς το ποιος φταίει, πόσο και σε τι και κατά πόσο αυτός ο εισαγόμενος πληθωρισμός θα μπορούσε να αντιμετωπιστεί με ένα καλύτερο και αποδοτικότερο τρόπο.
Θα ήταν φυσικά αφελές να υποστηρίξει κανείς ότι η Κύπρος θα μπορούσε να μείνει ανεπηρέαστη από την κούρσα, διεθνώς, των τιμών του πετρελαίου – παραγώγων του και του φυσικού αερίου. Η χώρα μας είναι μέρος της παγκόσμιας οικονομίας, μια ανοικτή αγορά και προς το παρόν χωρίς δικούς της σημαντικούς ενεργειακούς πόρους.
Πέραν, όμως, από την πιο πάνω γενική εισαγωγή, στην Κύπρο έχουν καταγραφεί από την ίδρυση της Δημοκρατίας και κυρίως μετά το 1974, τραγικά λάθη που έχουν φέρει τη χώρα να είναι σήμερα εγκλωβισμένη σε ένα ενεργειακό λαβύρινθο, από τον οποίο προσωπικά δεν βλέπω σύντομα διέξοδο. Περισσότερο νέα αδιέξοδα διαβλέπω.
Το ζήτημα ενεργειακό
Στο ενεργειακό-ζήτημα θα ενέτασσα τέσσερις παράγοντες, οι οποίοι ευθύνονται για την κατάσταση στην οποία βρισκόμαστε σήμερα. Όλοι μάλιστα έχουν ένα κοινό παρονομαστή: από τη μια την απουσία πλάνου ανάπτυξης και μεσομακροπρόθεσμου σχεδιασμού και από την άλλη την εξυπηρέτηση ιδιωτικών και ιδιότυπων συμφερόντων, σε βάρος του δημόσιου συμφέροντος. Στα ιδιότυπα συμφέροντα θα έβαζα, μεταξύ άλλων, τα κομματικά, τα συνδικαλιστικά και τα τοπικά, ενώ στους σχετικούς παράπλευρους παράγοντες και τις ιδεοληψίες. Οι τέσσερις παράγοντες – ενότητες που ευθύνονται και σχετίζονται με τον ενεργειακό μας εγκλωβισμό είναι, κατά την άποψή μου, οι εξής:
● Πολεοδομικός αναρχισμός. Η ανάπτυξη γης και ακινήτων έγινε και δυστυχώς συνεχίζει να γίνεται και σήμερα χωρίς γενικό και ειδικό πολεοδομικό σχεδιασμό. Τελευταίο τρανό παράδειγμα είναι οι πύργοι που φύτρωσαν ως μανιτάρια σε όλες τις πόλεις, χωρίς να έχει προηγηθεί η αναγκαία μελέτη για τις επιπτώσεις. Και μπορεί να έφεραν έσοδα και να ενίσχυσαν την κυπριακή οικονομία σε μια δύσκολη εποχή, πολύ φοβούμαι όμως πως, όταν έρθει η ώρα να αντιμετωπίσουμε τις επιπτώσεις, το κόστος θα είναι στο τέλος υψηλότερο από το όφελος. Γενικότερα, η χώρα μας αναπτύχθηκε άναρχα διότι, πρώτιστα αυτό που μετρούσε και εξακολουθεί να μετρά και σήμερα σε σημαντικό βαθμό ήταν η ικανοποίηση των ιδιωτικών και ιδιότυπων συμφερόντων (ιδιαίτερα μετά την τουρκική εισβολή το 1974), με αποτέλεσμα να προκύπτουν δύο σημαντικά προβλήματα:
Πρώτον, είναι σχεδόν αδύνατο να λειτουργήσουν σε ικανοποιητικό βαθμό οι δημόσιες συγκοινωνίες, καθότι η πλήρης κάλυψη των ελεύθερων περιοχών με τρόπο που να προσφέρεται μια αξιοπρεπής υπηρεσία δημοσίων συγκοινωνιών είναι αδύνατη και ασφαλώς ασύμφορη. Η οικοδομική ανάπτυξη γινόταν κυρίως σε πλάτος, πολλές φορές μεμονωμένα και χωρίς να ακολουθείται ένα πλάνο που θα λάμβανε υπόψη όλους τους σχετικούς παράγοντες, μεταξύ των οποίων και η δυνατότητα ανάπτυξης βιώσιμων δημόσιων συγκοινωνιών. Ακόμα και το ίδιο το κράτος δεν ικανοποίησε τις στεγαστικές του ανάγκες στη βάση ενός ανάλογου σχεδιασμού. Καμία αποκέντρωση ή και στην αντίθετη περίπτωση, καμία συγκέντρωση βασικών υπηρεσιών στον ίδιο χώρο, που θα είναι εύκολα προσβάσιμος μέσω δημόσιων συγκοινωνιών.
Δεύτερον, από τη σύσταση της Δημοκρατίας ποτέ δεν υπήρχε ένας σχεδιασμός ούτως ώστε η ανέγερση κατοικιών, εμπορικών και βιομηχανικών κτιρίων, να είναι προσαρμοσμένη στις κλιματολογικές συνθήκες της Κύπρου. Και το πιο τρανό – τραγικό παράδειγμα αποτελούν τα κτίρια του κράτους. Δείτε για παράδειγμα τα κτίρια των Υπουργείων Εξωτερικών και Οικονομικών, τα πλείστα δημοτικά κτίρια και τη μεγάλη πλειοψηφία των σχολικών κτιρίων. Κάμετε μόνο μία απλή σύγκριση ως προς το πώς και με ποια υλικά έκτισαν αρκετά δημόσια κτίρια οι Άγγλοι επί αγγλοκρατίας, συμπεριλαμβανομένων δημοσίων κτιρίων και σχολείων.
● Αυτοκίνητα, το αλαλούμ. Εδώ κι αν απέτυχε το κράτος παταγωδώς. Στην Κύπρο, έχουμε εισαγάγει κάθε λογής και διαλογής αυτοκίνητα χωρίς το κράτος να έχει σχεδιάσει ένα πλάνο προκειμένου να υπάρχουν στόχοι που να υπηρετούνται από αυτό το σχεδιασμό. Στην απουσία πολιτικής (κυρίως λόγω σκοπιμοτήτων που πολλές φορές αφορούσαν την εξυπηρέτηση ιδιωτικών συμφερόντων) η Κύπρος είναι σήμερα μία χώρα στην οποία κυκλοφορούν ίσως τα πιο ενεργοβόρα αυτοκίνητα στην Ευρώπη κατ’ αναλογία στόλου. Είναι μια χώρα ίσως με τα περισσότερα αγροτικά αυτοκίνητα (διπλοκάμπινα), που στην ουσία χρησιμοποιούνται ως επιβατικά (σαλούν) και μία χώρα οι δρόμοι της οποίας έχουν κατακλυστεί με αυτοκίνητα που εισήχθησαν μεταχειρισμένα από το εξωτερικό. Με αποτέλεσμα, τα τελευταία χρόνια, ενώ η Ευρώπη ακολουθεί ένα πλάνο μείωσης των πετρελαιοκίνητων οχημάτων, η Κύπρος να έχει κατακλυστεί με δεκάδες χιλιάδες μεταχειρισμένα πετρελαιοκίνητα αυτοκίνητα.
Το κράτος όλα αυτά τα χρόνια ποτέ δε σχεδίασε μια ολοκληρωμένη πολιτική, προκειμένου στη χώρα να κυκλοφορούν όσο γίνεται λιγότερο ενεργοβόρα αυτοκίνητα και να υπάρχει ένα στόλος σχετικά νέος ηλικιακά.
● Το χάος των καυσίμων. Η άλλη μεγάλη πληγή αυτής της χώρας είναι τα καύσιμα. Εδώ κι αν πράγματα φωνάζουν. Στον τομέα των καυσίμων, κατά την άποψη μου, έχουν καταγραφεί τα εξής:
– Πρώτον, η σωστή απόφαση της Κυβέρνησης Μακαρίου να ιδρύσει στην Κύπρο, σε συνεργασία με τις εταιρείες πετρελαιοειδών, το Κυπριακό Διυλιστήριο. Αυτό έγινε το 1965, όμως αυτό που δεν έγινε στη συνέχεια, δηλαδή μερικά χρόνια αργότερα, ήταν η τροποποίηση της αρχικής συμφωνίας που κατοχύρωνε καθαρό κέρδος 10% στις εταιρείες. Ακολουθήθηκε η ίδια φόρμουλα, μέχρι το κλείσιμο του διυλιστηρίου.
– Δεύτερον, ο τερματισμός της λειτουργίας του διυλιστηρίου το 2004 έγινε χωρίς να ληφθούν τα μέτρα εκείνα που θα διασφάλιζαν εισαγωγές διυλισμένων προϊόντων σε τιμές ανάλογες αυτών του διυλιστηρίου. Κατά τη λειτουργία του διυλιστηρίου εισαγόταν πετρέλαιο προς διύλιση, σε μεγάλες ποσότητες, με αποτέλεσμα να εξασφαλίζονται καλύτερες τιμές και χαμηλότερα ναύλα. Σήμερα, κάθε εταιρεία εισάγει τα δικά της διυλισμένα προϊόντα, σε πολύ μικρές ποσότητες, με μικρά πλοία και με υψηλότερα κόστα, τόσο για τα προϊόντα όσο και για τα ναύλα. Στα αυξημένα κόστα συντείνουν και οι εγκαταστάσεις αποθήκευσης, που και εκεί δεν ακολουθήθηκε ένας κεντρικός σχεδιασμός, με αποτέλεσμα να επενδυθούν περισσότερα κεφάλαια από όσα απαιτούνταν με το κόστος αυτό να περνά στις τελικές τιμές των καυσίμων.
– Τρίτον, η απόφαση της Κυπριακής Δημοκρατίας να μην επιδιώξει την εξασφάλιση από την Ευρωπαϊκή Ένωση ένα ειδικό φορολογικό καθεστώς για τα καύσιμα στην Κύπρο για ένα χρονικό ορίζοντα τουλάχιστον 25 – 30 ετών μέσα στο οποίο θα εφάρμοζε ένα μεσοπρόθεσμο σχεδιασμό για ανανέωση του κυπριακού στόλου αυτοκινήτων και ένα πιο ολοκληρωμένο σχέδιο δημοσίων συγκοινωνιών, ο οποίος θα αφορούσε και πολεοδομικό ανασχεδιασμό, όπως για παράδειγμα την καθ’ ύψος οικιστική ανάπτυξη προκειμένου πολεοδομικά να γίνει πιο εφικτή η εισαγωγή ενός αξιοπρεπούς συστήματος δημόσιων συγκοινωνιών. Στο πλαίσιο αυτό θα ενέτασσα και την ψηφιοποίηση αρκετών υπηρεσιών του δημόσιου τομέα προκειμένου να μην χρειάζεται ο πολίτης να επισκέπτεται για τα αυτονόητα τα κυβερνητικά γραφεία.
● Ηλεκτρισμός – ηλεκτροσόκ. Στα παραπάνω προσθέστε και το γεγονός ότι, παρά τους όποιους κατά καιρούς σχεδιασμούς, δεν επιτράπηκε και δεν δόθηκε η ευκαιρία στην Αρχή Ηλεκτρισμού Κύπρου (ΑΗΚ) να παράγει ηλεκτρική ενέργεια με τη χρησιμοποίηση άλλων μορφών καυσίμων, πλην του πετρελαίου. Σημειώστε επίσης πως οι κυβερνήσεις υπόσχονταν πως το αργότερο το 2014 (η ημερομηνία είναι σωστή) η Κύπρος θα εισήγαγε φυσικό αέριο, το οποίο θα αξιοποιούσε η ΑΗΚ για την παραγωγή φθηνότερης και καθαρότερης ηλεκτρικής ενέργειας…
Ανικανότητα πολιτικών ηγεσιών και δημόσιας υπηρεσίας
Παρόλο που θα μπορούσαν να καταγραφούν αρκετά ακόμα στοιχεία που να καταδεικνύουν γιατί σήμερα ο πολίτης πληρώνει ακριβά την ενέργεια στην Κύπρο, το τραγικό, κατά την άποψή μου, είναι ότι φθάσαμε στο σήμερα, δηλαδή να είμαστε εξαρτημένοι του ιδιωτικού αυτοκινήτου, να διαθέτουμε ενεργοβόρα κτήρια και να παράγουμε ενέργεια με το υψηλότερο κόστος, λόγω της ανικανότητας των εκάστοτε πολιτικών ηγεσιών και κυβερνήσεων, της ανικανότητας της ευρύτερης δημόσιας υπηρεσίας να καθοδηγεί ως έχει καθήκον τις πολιτικές ηγεσίες και προπαντός της διαχρονικής εξυπηρέτησης ιδιωτικών και ιδιότυπων συμφερόντων.
Οι αριθμοί λένε πάντα την αλήθεια
Στη συνέχεια παραθέτω μερικούς αριθμούς, προκειμένου να γίνουν κατανοητές οι επιπτώσεις της απουσίας ολοκληρωμένης πολιτικής στον τομέα της ενέργειας.
Αυτοκίνητα
Η Κύπρος είναι η τρίτη χώρα στην Ευρώπη σε ό,τι αφορά την αναλογία επιβατικών οχημάτων ανά κατοίκους. Σύμφωνα με στοιχεία της Eurostat, με αναφορά το 2019, για κάθε 1000 κατοίκους αναλογούσαν στην Κύπρο 645 επιβατικά αυτοκίνητα. Στην πρώτη θέση είναι το Λουξεμβούργο με 681 και ακολουθεί η Ιταλία με 663.
Στην Κύπρο, το 2019 μόλις το 4,7% των επιβατικών αυτοκινήτων είχαν ηλικία μικρότερη των δύο ετών, σε σχέση με 28,8% στην Ιρλανδία, 23,7% στο Λουξεμβούργο και 22,9% Βέλγιο.
Τα αδειούχα οχήματα στην Κύπρο το 2020 ανέρχονταν σε 759.268, από τα οποία τα 555.271 ήταν ιδιωτικά σαλούν.
Σύμφωνα με πρόσφατη δήλωση εκπροσώπου της Αστυνομίας, στις δύο κύριες εισόδους της Λευκωσίας και της Λεμεσού διακινούνται καθημερινά 80 χιλ. αυτοκίνητα!
Καύσιμα
Οι τιμές των καυσίμων, με βάση τον δείκτη τιμών καταναλωτή, αυξήθηκαν τον Δεκέμβριο του 2021 σε σύγκριση με τον Δεκέμβριο του 2020 κατά 27,53%, ενώ τον Μάιο του 2022 σε σύγκριση με τον αντίστοιχο μήνα του 2021 η αύξηση ανήλθε στο 37%. Το τετράμηνο Ιανουάριος – Απρίλιος 2022 διατέθηκαν από πρατήρια 101.678 τόνοι αμόλυβδης βενζίνης και 22.928 τόνοι πετρελαίου κίνησης. Για ολόκληρο το 2021 διατέθηκαν από πρατήρια 300.817 τόνοι αμόλυβδης βενζίνης και 276.579 τόνοι πετρελαίου κίνησης.
Με βάση την τελευταία απογραφή, ο πληθυσμός στις ελεγχόμενες από το κράτος περιοχές της Κύπρου κατά την 1η Οκτωβρίου 2021 ανήλθε στις 918.100, από τις οποίες οι 193.300 αφορούσαν μη Κύπριους. Το ποσοστό ατόμων 15-64 ετών ανερχόταν στο 67,4% (618.800). Δηλαδή για το 2021, περίπου αναλογούσε κατανάλωση ενός τόνου καυσίμων κίνησης ανά κάτοικο 15-64 ετών.
Υπενθυμίζω ότι σήμερα ο καταναλωτής καταβάλλει για κάθε λίτρο βενζίνης και πετρελαίου κίνησης 35,9 σεντ συν 19% ΦΠΑ, δηλαδή συνολικά 42,71 σεντ, καθότι εφαρμόζεται ειδική μείωση στο φόρο κατανάλωσης 7 σεντ το λίτρο, σύνολο 8,3 σεντ μαζί με ΦΠΑ.
Σύμφωνα με στοιχεία που κατέθεσε το Υπουργείο Οικονομικών στη Βουλή, το 2021 το κράτος εισέπραξε από την επιβολή ΦΠΑ στα καύσιμα €212,8 εκατ.
Σύμφωνα με έκθεση της Ελληνικής Εταιρείας Ενεργειακής Οικονομίας, με έτος αναφοράς το 2018, τα έσοδα από τους ειδικούς φόρους κατανάλωσης σε βενζίνη, πετρέλαιο, φυσικό αέριο και ρεύμα ανέρχονταν στην Κύπρο στο 2,2%, ως ποσοστό του ΑΕΠ, σε σχέση με 1,9% μέσο όρο στην ΕΕ.
Ηλεκτρικό ρεύμα
Με τις τιμές του ηλεκτρικού ρεύματος να έχουν αυξηθεί γύρω στο 40% (προς το παρόν) και να καίνε τους καταναλωτές, ακόμα οι επιπτώσεις από τα αυξημένα κόστα της ενέργειας δεν έχουν διαφανεί στο σύνολό τους.
Η παραγωγή στην Κύπρο βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στην ηλεκτρική ενέργεια, γι’ αυτό και αναμένεται ότι τα αυξημένα κόστα θα μεταφερθούν στα παραγόμενα προϊόντα και τις προσφερόμενες υπηρεσίες. Σύμφωνα με επίσημα στοιχεία, η συνολική κατανάλωση ηλεκτρικού ρεύματος το 2018 αντιστοιχούσε σε 4.572.478 χιλ. kWh, από την οποία οι 1.622.544 χιλ. kWh αφορούσε οικιακή κατανάλωση, οι 1.816.134 χιλ. kWh εμπορική, οι 883.962 χιλ. kWh βιομηχανική και οι 154,878 χιλ. kWh αγροτική. Δηλαδή γύρω στο 65% της κατανάλωσης αφορούσε την παραγωγική διαδικασία.
Προσθέστε στα λάθη που έχουν γίνει και δεν επέτρεψαν στην ΑΗΚ τη χρησιμοποίηση άλλης καύσιμης ύλης εκτός από το πετρέλαιο, την αγορά ρύπων, στην οποία είναι υποχρεωμένη να προβαίνει η Αρχή για να καλύψει το πρόβλημα που δημιουργεί η χρήση περισσότερο ρυπογόνου καυσίμου. Σύμφωνα με τα στοιχεία, η ΑΗΚ κατέβαλε για την αγορά δικαιωμάτων εκπομπής θερμοκηπιακών αερίων €74,7 εκατ. το 2020, €72,9 εκατ. το 2021 και έχει προϋπολογίσει ένα ποσό ύψους €183,3 εκατ. για το 2022.
* Δημοσιογράφος
(panicoscharal.j@gmail.com)
