Η σύγχρονη κομματική ζωή στην Κυπριακή Δημοκρατία εγκαινιάζεται στις βουλευτικές εκλογές του 1981, τις πρώτες χωρίς τον Μακάριο. Έκτοτε, για μια περίοδο σαράντα ετών, συγκροτείται και παγιώνεται ένα σύστημα τεσσάρων κομμάτων (ΔΗΣΥ-ΑΚΕΛ-ΔΗΚΟ-ΕΔΕΚ) με σταθερή αθροιστική επιρροή κοντά στο 90% του εκλογικού σώματος. Ένα κομματικό σύστημα «δύομιση παρατάξεων», με τον ΔΗΣΥ να ηγεμονεύει στα Δεξιά και το ΑΚΕΛ στα Αριστερά, με το ΔΗΚΟ και την ΕΔΕΚ να συγκροτούν «μισή» παράταξη στρυμωγμένη ανάμεσα στους δύο πόλους.
Από το 2011 μπαίνουμε σε μια γρήγορη διαδικασία αμφισβήτησης και μετασχηματισμού του τετρακομματικού συστήματος. Οι δύο πόλοι (ΔΗΣΥ και ΑΚΕΛ), που κάποτε άθροιζαν μαζί κοντά στο 70%, έπεσαν κάτω από το 50%. Ο «ενδιάμεσος» χώρος έχασε το μισό του εκτόπισμα και διολίσθησε κάτω από το 20% Το τετρακομμματικό σύστημα μέσα σε μια δεκαετία με τελευταίο σταθμό τις πρόσφατες εκλογές συρρικνώθηκε από το 90% στο 60%.
Το μεγαλύτερο μέρος του εκλογικού σώματος έχει εδώ και καιρό αποξενωθεί από την πολιτική και τα κόμματα. Η κρίση αντιπροσώπευσης οδηγεί σε απαξίωση της εκλογικής διαδικασίας και εκδηλώνεται με την αποχή των μισών ψηφοφόρων.
Ένα ποσοστό όσων συμμετέχουν, που κυμαίνεται μεταξύ 20% και 30%, αναζητεί τα τελευταία χρόνια επιλογές έξω από το τετρακομματικό σύστημα. Ένα κομμάτι έχει πλέον συσπειρωθεί γύρω από το ΕΛΑΜ που, αξιοποιώντας την εμπειρία του ακροδεξιού ρεύματος που σαρώνει πλέον στην Ευρώπη, κατοχυρώνεται ως μια ισχυρή πολιτική δύναμη. Δεν είναι πλέον εξαπτέρυγο του ΔΗΣΥ. Ένα άλλο μεγάλο κομμάτι είναι πολιτικά ακάλυπτο και αποδεσμευμένο από κομματικές ταυτίσεις ή διασυνδέσεις..
Το «φαινόμενο Φειδίας Παναγιώτου» βασίστηκε σε ένα απλό αφήγημα (αποδοκιμασία του κομματικού κατεστημένου) που γονιμοποιήθηκε σε ένα εύφορο έδαφος (κομματική απαξίωση). Βοήθησαν πολύ τα ατομικά χαρακτηριστικά του προσώπου (νέος, άφθαρτος, ειλικρινής, ανεπιτήδευτος, προσηνής), σε σύγκριση με τους ανταγωνιστές του (φθαρμένοι, αναξιόπιστοι, ανιαροί, ξύλινοι, υποκριτές). Οι επιθέσεις και η προσωπική απαξίωσης που επιχειρήθηκε σε βάρος του προκάλεσαν ένα κύμα συμπάθειας. Όταν μάλιστα διαφάνηκε ότι η εκλογή του ήταν εφικτή, πολλοί ένιωσαν ότι ενισχύοντας τον Φειδία η ψήφος τους αποκτούσε νόημα. Να τιμωρηθεί, επιτέλους, η αλαζονεία της κομματοκρατίας.
Το εντυπωσιακό ποσοστό που συγκέντρωσε οφείλεται στην επιτυχία του να φέρει στις κάλπες και να επωφεληθεί προσωπικά από χιλιάδες νέους ψηφοφόρους, που απείχαν σε προηγούμενες εκλογές ή ψήφιζαν για πρώτη φορά. Η δυναμική που δημιουργήθηκε τις τελευταίες μέρες πριν την ψηφοφορία προκάλεσε ένα πολύ ισχυρό ρεύμα υποστήριξης και από άτομα που συνήθως ψήφιζαν τα παραδοσιακά κόμματα.
Ο Φειδίας Παναγιώτου με 19,4% και 71,330 ψήφους είναι ο αδιαμφισβήτητος νικητής. Στους νικητές περιλαμβάνεται το ΕΛΑΜ που μετά την ΕΔΕΚ ξεπέρασε καθαρά και το ΔΗΚΟ και παγιώνεται ως τρίτη και αυτόνομη δύναμη σε ένα νέο κομματικό σύστημα. Το παλιό τετρακομματικό σύστημα είναι ο μεγάλος ηττημένος. Το επιτυχές εγχείρημα του Φειδία θα προκαλέσει περαιτέρω χαλάρωση των κομματικών ταυτίσεων και ακόμη πιο ισχυρή ρευστότητα στην εκλογική συμπεριφορά στην Κυπριακή Δημοκρατία. Εισήλθαμε σε μια νέα πολιτική πραγματικότητα.
Τα πρώτα αντανακλαστικά των ηγεσιών των κομμάτων είναι αποκαρδιωτικά. Μέχρι στιγμής ουδείς αρχηγός κόμματος παραιτήθηκε ή έθεσε εαυτόν υπό την κρίση των μελών του κόμματός του. Η αλλαγή ηγεσίας είναι συνήθως αναγκαία συνθήκη επανεκκίνησης για κόμματα που βρίσκονται σε διαρκή εκλογική πτώση.
Οι διαγώνιες συμμαχίες των κομμάτων στην τοπική αυτοδιοίκηση θόλωσαν το ήδη θαμπό πολιτικό διακύβευμα σε ό,τι αφορούσε τη διακυβέρνηση. Τα αντιπολιτευόμενα κόμματα (ΔΗΣΥ-ΑΚΕΛ) φοβήθηκαν να μετατρέψουν τις εκλογές σε ψήφο αμφισβήτησης προς την κυβέρνηση, όπως συμβαίνει στα περισσότερα ευρωπαϊκά κράτη σε κάθε εκλογική αναμέτρηση.
Η πτώση των ποσοστών των κομμάτων που στηρίζουν την κυβέρνηση (ΔΗΚΟ-ΔΗΠΑ-ΕΔΕΚ) θα μπορούσε ίσως να αποδοθεί στη φθορά από τη διακυβέρνηση, αν δεν είχαν αντίστοιχη ή και μεγαλύτερη φθορά τα κόμματα της αντιπολίτευσης.
Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας είναι μάλλον ευνοημένος από το αποτέλεσμα και τις τάσεις της εκλογικής συμπεριφοράς. Μη έχοντας ο ίδιος κόμμα, η συνολική απαξίωση και αποδυνάμωση του κομματικού συστήματος και η ανάδειξη των ατομικών χαρακτηριστικών έναντι των συλλογικών, τού επιτρέπουν ίσως να κυβερνήσει με μεγαλύτερη ελευθερία κινήσεων και επιλογών έναντι των κομμάτων.
