Το βαρύ πλήγμα της κυπριακής καταστροφής το 1974 δημιούργησε την ανάγκη για επούλωση του συλλογικού τραύματος. Νεκροί, αιχμάλωτοι, αγνοούμενοι, εγκλωβισμένοι, πρόσφυγες και μετανάστες συνθέτουν τον μεγάλο πόνο που επισώρευσε το προδοτικό πραξικόπημα και η βάρβαρη τουρκική εισβολή.
Η πρώτη απόκριση προήλθε από τον χώρο της ποίησης που κουβαλούσε την παράδοση του Σεφέρη με την μνήμη της μικρασιατικής καταστροφής και του εμφύλιου πολέμου. Η ποίηση με την συνοπτική έκφραση της ήταν πρακτικός τρόπος να στήσει τον θρήνο και να στάξει βάλσαμο στις πονεμένες ψυχές του κυπριακού λαού. Ο Γιάννης Ρίτσος με ελεγειακό ύφος παρουσιάζει το δράμα στο ποίημα «Ύμνος και θρήνος για την Κύπρο» που μελοποιήθηκε από τον Γιώργο Κοτσώνη. Αυτό που κρυφοπαίζει είναι η πολιτική της διχοτόμησης που συνηθίζει η Βρετανία όταν εγκαταλείπει αποικία και υπάρχουν δύο κοινότητες, η εύνοια των ΗΠΑ προς την Τουρκία και η προσπάθεια αποτροπής της σοβιετικής επιρροής από τον γεωπολιτικό χώρο της Κύπρου. Ο Κώστας Μόντης με τις συλλογές «Γράμματα στην Μητέρα», ο Παντελής Μηχανικός με την συλλογή «Κατάθεση» και ο Κυριάκος Χαραλαμπίδης με τις συλλογές «Αχαιών Ακτή» και «Θόλος» συμπάσχουν με τα ανθρωπιστικά προβλήματα που δημιούργησε η εισβολή και οι βαρβαρότητες που διέπραξαν οι Τούρκοι. Ο Μιχάλης Πασιαρδής εκφράζει έντονη απογοήτευση με την Χούντα και την Ελλάδα της μεταπολίτευσης γράφοντας τον πικρό στίχο «Δεν είν’ η πρώτη σας φορά που μας πουλήσατε» στο ποίημα «Είμαστε Έλληνες». Ο Άνθος Λυκαύγης περιγράφει θρηνητικά το κούρσεμα, τον κατατρεγμό και την πίκρα στο ποίημα «Θαλασσοφίλητη μου γη».
Στην πεζογραφία ξεχωρίζει το χρονικό της Ρήνας Κατσελλή «Πρόσφυγας στον τόπο μου» και το έργο της Λίνας Σολομωνίδου «Βιώματα-Κύπρος 1974» όπου σκιαγραφείται ο διχασμός και η σύγχυση που προκάλεσε. Ο Γιώργος Φιλίππου Πιερίδης παρουσιάζει στα διηγήματα του το δράμα των αθώων πολιτών που πλήρωσαν το βαρύ τίμημα της αδικίας. Ο Βασίλης Γκουρογιάννης στο μυθιστόρημα «Κόκκινο στην Πράσινη Γραμμή» τονίζει το γεγονός ότι ο πόλεμος του 1974 παρέμεινε αγνοημένος και οι Έλληνες στρατιώτες δεν πήραν αναγνώριση. Ακολουθεί την μέθοδο της μυθοπλασίας και αποφεύγει την ιστορική πλευρά του θέματος που περιλαμβάνει σημαντικά ανδραγαθήματα από την ΕΛΔΥΚ. Ο Γιώργος Χαριτωνίδης στην αυτοβιογραφία «Αναμνήσεις με πολλά κουκούτσια» αποτυπώνει το μαρτύριο της αιχμαλωσίας με ρεαλισμό και χιούμορ. Η Κωνσταντία Σωτηρίου με το βιβλίο της «Η Αϊσέ πάει διακοπές» ιχνηλατεί το τραύμα της εδαφικής διαίρεσης με λεξιλόγιο της κυπριακής διαλέκτου και με αναφορά στην δύσκολη ζωή σε ένα διχασμένο τόπο.
Στο θέατρο ξεχωρίζει το έργο της Ρήνας Κατσελλή «Γαλάζια Φάλαινα» και στην τηλεόραση η σειρά «Famagusta» όπου παρουσιάζεται η δύσκολη μεταπολεμική ζωή με κοινωνικές προεκτάσεις. Στον κινηματογράφο ξεχωρίζουν η ταινία του Μιχάλη Κακογιάννη «Αττίλας ’74» και το ντοκιμαντέρ του Γιώργου Φιλή «Έτσι προδόθηκε η Κύπρος». Ο Μιχάλης Γεωργιάδης αποκαλύπτει το δράμα των αιχμαλώτων στο ντοκιμαντέρ «Οι αιχμάλωτοι μιας προδοσίας». Στην μουσική συνδυάζεται ο στίχος με την σύνθεση και την τραγουδιστική ερμηνεία όπως στο «Βουνό μου Πεντδάκτυλε» του Νάσου Παναγιώτου και «Τ’ Όνειρον» του Ευαγόρα Καραγιώργη. Συνθέτες όπως ο Μιχάλης Χριστοδουλίδης, ο Μάριος Τόκας και ο Δημήτρης Λάγιος προσφέρουν έντεχνη μουσική ως μορφή μνήμης και αγώνα αλλά και παρηγοριά στον βασανισμένο λαό.
Σημαντική μελέτη αποτελεί το βραβευμένο βιβλίο της Βασιλικής Σελιώτη «Λογοτεχνία και τραύμα».
Στα 50 χρόνια μνήμης της τραγωδίας πολιτιστικοί φορείς όπως το Υφυπουργείο Πολιτισμού, το ΡΙΚ1 και το Πανεπιστήμιο Κύπρου προσφέρουν εκδηλώσεις που δυναμώνουν την εθνική αυτογνωσία, τον σεβασμό προς τα θύματα του πολέμου, την συγγραφή ιστορικών μελετών, την ανάπτυξη της λογοτεχνικής παραγωγής και την ενδυνάμωση της ενότητας του λαού.
*Φιλόλογος
