Για να κατανοήσει κανείς το πολύπλοκο και αντιφατικό διακύβευμα που παίζεται επί του σπαράγματος της Συρίας, οφείλει αφενός να διακρίνει τα μεγάλα από τα μικρά συμφέροντα και αφετέρου να ιχνηλατήσει τις κύριες από τις δευτερεύουσες δυνάμεις που συνωστίζονται στο πεδίο. Οφείλει επίσης να διερευνήσει τις συμμαχίες και τις αντιπαλότητες καθώς και τους συγγενείς ή μη πολιτιστικούς δεσμούς που συνέχουν ή και χωρίζουν τις διάφορες δυνάμεις. Παρόλο που οι δυνάμεις στο πεδίο είναι πολλές και ανισόρροπα κατανεμημένες με εντελώς διαφορετικά συμφέροντα, ο κύβος έχει έξι πλευρές.

Την πρώτη σχηματίζει η τουρκική ισλαμοφασιστική έπαρση, η οποία εδώ και ένα αιώνα αποκαλύπτει το ιμπεριαλιστικό και επεκτατικό της πρόσωπο.

Στην δεύτερη απεικονίζεται ο εβραϊκός φόβος και η ανασφάλεια του κράτους του Ισραήλ το οποίο μάχεται για την ύπαρξη του καθώς είναι περικυκλωμένο από εκατομμύρια ισλαμιστές, ορκισμένους να το αφανίσουν.

Στην τρίτη πλευρά αναπαρίσταται το ιρανικό θεοκρατικό καθεστώς, το οποίο με νύχια και με δόντια επιχειρεί την εξαγωγή του μοντέλου των μουλάδων σε ολόκληρο τον μουσουλμανικό κόσμο.

Στην τέταρτη φιγουράρει το χαλασμένο θαλάσσιο πρόσωπο της Ρωσίας της οποίας το κύρος έχει βαριά τρωθεί στην περιοχή και όχι μόνο.

Στο πέμπτο τετράγωνο του κύβου στέκει το αμερικανικό ιμπέρουμ, πλαισιωμένο με το μεγάλο ερωτηματικό που διαγράφει η αμφιλεγόμενη και αντιφατική πολιτική σκέψη του νέου αμερικανικού προέδρου.

Στην έκτη και τελευταία παρειά κείται η κουρδική υπόθεση καθώς και οι υπόλοιπες λαότητες της Συρίας που τόσα χρόνια στέναζαν κάτω από την τυραννία Άσαντ.

Δεδομένης της αποξήλωσης και της φυγής των πληρεξουσίων στρατών του Ιράν από την περιοχή, καθώς και του αβέβαιου καθεστώτος των ναυτικών βάσεων της Ρωσίας στις μεσογειακές ακτές της Συρίας, αλλά και των δηλώσεων Τραμπ πως δεν τον ενδιαφέρει η Συρία, οι ισχυροί τοπικοί δρώντες που θα διαδραματίσουν σημαντικό ρόλο στον γεωστρατηγικό μετασχηματισμό της Εγγύς Ανατολής, είναι η Τουρκία και το Ισραήλ. Τουρκία και Ισραήλ, ενώ κατέχουν ήδη εδάφη της Συρίας, επιδίδονται σε νέες κατοχές. Μια τρίτη δύναμη μη κρατική, αλλά εξόχως δυναμική, οι Κούρδοι, κατέχουν επίσης ένα μεγάλο μέρος της Συρίας. Ωστόσο υπάρχει και το θολό τοπίο των ποικίλων δυνάμεων που εσπευσμένα έχουν βαπτισθεί από όλους ως «αντιπολίτευση». Άγνωστη είναι ακόμα τόσο η δύναμη όσο και οι προθέσεις του συρφετού αυτού των τζιχατιστών, που έχοντας ως μπροστινό τον επικηρυγμένο Αλ Γκολάνι, κατέλαβαν αμαχητί την Δαμασκό και μικρό (ως φαίνεται) μέρος της χώρας. Εκ των δηλώσεων του φερόμενου ως αρχηγού φανερώνεται όχι μόνο μεγάλη στρατιωτική αδυναμία αλλά και έλλειψη συνοχής και σκοπού. Για τούτο και όλοι ποντάρουν, μυστικώς και στο παρασκήνιο, πάνω του. Ακόμα και στο Ισραήλ, δημοσίως, ακούγονται φωνές αναγνώρισης του.

Με ποια όμως εργαλεία θα παίξει η Τουρκία και με ποια το Ισραήλ; Ποιοι είναι οι στόχοι του ενός και ποιοι του άλλου; Ως που φθάνει το χέρι του Ισραήλ και μέχρι που της Τουρκίας;

Η ανάλυση αυτή δεν μπορεί να είναι ολοκληρωμένη εάν δεν γίνει κατανοητό -πρωτίστως- το γενικό πολιτικό πλαίσιο εντός του οποίου οι πολεμικές και διπλωματικές επιχειρήσεις λαμβάνουν χώρα. Ισχύει εδώ, η γενική αρχή, επί της οποίας ο Κλαούζεβιτς ορίζει την έννοια του πολέμου «ως την συνέχεια της πολιτικής με άλλα μέσα». Η αντίθεση του πολέμου και της ειρήνης κυριαρχεί ως βάση για την σωστή ανάλυση. Η ειρήνη δεν μπορεί να επιτευχθεί παρά μόνο στο πεδίο της μάχης, όταν δηλαδή ο πόλεμος εξαντλήσει κάθε περιθώριο επιβολής της πολιτικής βούλησης του ισχυρού. Την ειρήνη είθισται να επιβάλλει ο νικητής και όχι ο ηττημένος. Θα κερδίσει όποιος έχει όραμα, ισχυρή βούληση, όπλα, και πόρους, όποιος διαθέτει ζωτικές δυνάμεις. Κατά κανόνα στέφεται με την νίκη όποιος διακαώς την επιθυμεί. Όποιος φοβάται και δεν θέλει τον πόλεμο απλώς θα σπάσει τα αυγά πάνω στα οποία μακαρίως κάθεται.

Ο τρέχον πόλεμος είναι παγκόσμιος έστω κι αν μερικώς, και μόνο μερικώς, είναι ελεγχόμενος. Το πεδίο του εκτείνεται από την Βαλτική μέχρι την Αραβική θάλασσα, έως και τον περσικό κόλπο, έστω κι αν η φωτιά κατακαίει μόνο τα εδάφη της Ουκρανίας, της εγγύς Ανατολής, και του Ιράν. Σε αυτόν πολεμούν, με το χέρι στην σκανδάλη, Ρώσοι, Τσετσένοι, Βορειοκορεάτες, Ουκρανοί, Ισραηλίτες, Παλαιστίνιοι, Πέρσες, Σύριοι, Τούρκοι, Κούρδοι, καθώς και χιλιάδες άλλοι μισθοφόροι από την Ε.Ε., το Η.Β., τις ΗΠΑ και από όλο τον ισλαμικό κόσμο. Συνδράμουν σε αυτόν ολόκληρο το πολεμικό σύμπλοκο του ΝΑΤΟ, το Ιράν καθώς και η Κίνα. Αν αυτά δεν είναι αρκετά να καταδείξουν την παγκοσμιότητα αυτής της φρίκης, δεν ξέρω τι άλλο πρέπει να προστεθεί για να ξυπνήσουν οι λαοί (της Ευρώπης πρωτίστως) από την νιρβάνα. Η επιμονή στον ορισμό έχει τη σημασία της. Διότι χωρίς αυτόν (τον ορισμό) το κίνητρο για μια δυναμική αντίδραση προς το σκοπό της ειρήνης θα είναι μάταιο.

Ποιο είναι το διακύβευμα λοιπόν στο παγκοσμιοποιημένο σκηνικό της σύγκρουσης; Το πρώτο συνθετικό του είναι η ενέργεια. Ο έλεγχος των ενεργειακών κοιτασμάτων, καθώς και των αγωγών και των εξαρτήσεων που αυτοί συνεπάγονται. Στην ενέργεια σήμερα δεν περιλαμβάνονται μόνο τα πετρελαιοειδή και οι υδρογονάνθρακες αλλά και οι σπάνιες γαίες. Το δεύτερο συνθετικό είναι το εμπόριο, κυρίως οι θαλάσσιες και χερσαίες διαδρομές. Ως τρίτο συστατικό του διακυβεύματος πρέπει να θεωρείται το φαινόμενο των μεταναστευτικών ροών το οποίο, εν παρόδω, σε συνδυασμό με την κλιματική αλλαγή και την κοινωνική αστάθεια χωρών τόσο στην Ευρώπη όσο και στο αφρο-ασιατκό τόξο, συνιστά έναν αποσταθεροποιητικό παράγοντα υψίστης γεωπολιτικής σημασίας. Ως τέταρτο συνθετικό, με πρωτεύοντα όμως ρόλο, πρέπει να θεωρούμε πάντοτε το ηγεμονικό σύνδρομο πάνω στο οποίο είναι αγκιστρωμένες οι εξουσίες και τα ιμπέρουμ, μεγάλα και μικρά. Το σύνδρομο αυτό πριμοδοτείται πολλαπλώς από διάφορα άλλα ιδεοληπτικά και αφηγηματικά πρότυπα, θρησκευτικά, εθνικά και ενίοτε μεγαλοϊδεατικά.

Γεωπολιτικός στόχος των ΗΠΑ είναι πρωτίστως η ανάσχεση της Κίνας. Ο ασιατικός γίγαντας αποτελεί τον μόνο υπολογίσιμο αντίπαλο του αμερικανικού ιμπέρουμ. Αυτό που ενδιαφέρει σήμερα τις ΗΠΑ είναι να περιορίσει όσο μπορεί την επιρροή της Κίνας, κυρίως δε να την στερήσει από δυνητικές εμπορικές επεκτάσεις προς την Ευρώπη. Ο επεκτατισμός αυτός έχει όνομα: δρόμος του μεταξιού. Πρόκειται για τον θαλάσσιο διάδρομο που κτίζει η ασιατική υπερδύναμη κατά μήκος των ανατολικών ακτών της Αφρικής (όπου ήδη έχει αγοράσει πλείστα τόσα λιμάνια). Μέγα ανάχωμα που την εμποδίζει είναι η Ινδία. Οι ΗΠΑ προκειμένου να της χαλάσουν τον δρόμο συνέστησαν ένα εναλλακτικό παράλληλο από την Ινδία μέχρι την Ευρώπη δια μέσου της Σαουδικής Αραβίας, του Ισραήλ, της Κύπρου και της Ελλάδος.

Τον διάδρομο αυτό θέλησε να εξασφαλίσει με τις συμφωνίες του Αβραάμ ο Τραμπ, στην πρώτη του θητεία. Με την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία και το μακελειό που προκάλεσε η Χαμάς στο Ισραήλ, οι πιο πάνω σχεδιασμοί διαταράχτηκαν και οι ισορροπίες ξηλώθηκαν. Το Ισραήλ επιλέγοντας τον δρόμο της εκδίκησης αλλά και καθοδηγούμενο από το βαθύ αίσθημα ανασφάλειας που του προκαλούσε η περικύκλωση από τους πέντε στρατούς του Σουλεϊμανί, θέληση να διαλύσει αποφασιστικά τον ασφυκτικό κλοιό. Η επιτυχία του θα ήταν αδύνατη εάν το Ισραήλ περιοριζόταν μόνο στην Γάζα και στην Χαμάς. Ο μεγαλύτερος κίνδυνος ήταν προφανώς η Χεζμπολλάχ και οι υπόλοιποι στρατοί του Ιράν στην Συρία. Ο ταχύτατος και αποτελεσματικότατος τρόπος με τον οποίο συνέτριψε τις τρομοκρατικές δυνάμεις του ισλαμοφασισμού σε όλα τα μέτωπα, του επιτρέπει σήμερα να αισθάνεται όχι μόνο νικητής αλλά και ρυθμιστής. Σε αυτό του τον αγώνα, το Ισραήλ, είχε πραγματικό σύμμαχο μόνο τις ΗΠΑ. Η Ευρώπη στάθηκε περισσότερο εχθρική παρά φιλική. Περισσότερο στάθηκαν δίπλα στο Ισραήλ οι Άραβες γείτονες του. Τα σχέδια του Ισραήλ είναι σαφή. Πρέπει να θεωρείται αδύνατο ότι θα απδεχθεί νέες συνθήκες περικύκλωσης. Ως εκ τούτου λογικό είναι να κάνει ότι περνά από το χέρι του ώστε να μην επιτρέψει στην Τουρκία να χτίσει στην Συρία ένα νέο καθεστώς τρόμου κατά της ασφάλειας του.

Το ερώτημα που τίθεται είναι απλό. Έχει η Τουρκία τις δυνάμεις να πραγματοποιήσει το αναθεωρητικό της όραμα; Και πως θα το πετύχει δεδομένης της αρνήσεως του Ισραήλ; Μια μετωπική ολιστική σύγκρουση Ισραήλ-Τουρκίας πρέπει να θεωρείται απίθανη τουλάχιστο με τα σημερινά δεδομένα. Τούτου λεχθέντος τι μένει; Με ποια μέσα Τουρκία και Ισραήλ θα επιχειρήσουν να επιβάλουν την ισχύ τους;

Δεν χρειάζεται να μαντέψει κανείς τα σχέδια των Τούρκων. Είναι πολλάκις διατυπωμένα και εκφρασμένα, μέσα και έξω από το σαράϊ. Κεντρική ιδέα η επανακατάκτηση γειτονικών εδαφών και η επανένταξη των λαών τους σε ένα νέο αυτοκρατορικό πλαίσιο του οποίου απώτερος σκοπός είναι η νεκρανάσταση του σουνιτικού οθωμανικού χαλιφάτου. Τα σχέδια αυτά η Τουρκία προωθεί με κάθε τρόπο, με κάθε μέσο, με πλήρη ανάπτυξη όλων των δυνάμεων της, με προγραμματισμό και πείσμα.

Τις πολυπληθείς οργανώσεις που συνθέτουν οι ένοπλοι που ασκούνται στην κατεδάφιση αγαλμάτων και τους αποκεφαλισμούς ελέγχουν οι μυστικές υπηρεσίες της ΜΙΤ και ο ίδιος ο υπουργός εξωτερικών της Τουρκίας Φιντάν, ο οποίος οργάνωσε, εξόπλισε και  συνένωσε όλο αυτό το μωσαϊκό πολεμιστών που περιφέρεται αλαλάζοντας στις συριακές πόλεις. Οι αρχηγοί των ομάδων αυτών -είναι απολύτως βέβαιο- θα σχηματίσουν αύριο το νέο καθεστώς που θέλει ο σουλτάνος. Το μοντέλο έχει δοκιμαστεί ήδη στη Λιβύη, με επιτυχία.

Το καθεστώς του Ερτογάν ενώ στερείται διεθνούς εγκυρότητας διαθέτει χιλιάδες αναλώσιμους φανατικούς ισλαμιστές μαχητές όπως και την εξωφρενική ανοχή της Ευρώπης και της Αμερικής. Θα φανεί σε πιο βαθμό η Ρωσία θα θελήσει να ξεπλύνει την ντροπή. Η Τουρκία βγαίνει ενισχυμένη από την κρίση. Γιατί έχει όραμα, έχει σχέδιο, έχει πείσμα και εμμονή και τακτικές δοκιμασμένες. Έχει επίσης τόλμη και δυναμική πρωτοβουλία, στοιχεία απαραίτητα για την επιβολή της πολιτικής. Ξέρει να ελίσσεται, να δημιουργεί γεγονότα, να προλαβαίνει γεγονότα, να προβλέπει.

Η Τουρκία φαίνεται να έχει ρίξει όλα της τα χαρτιά στο τραπέζι. Συμμαχικές δυνάμεις στην περιοχή εκτός από τα μπουλούκια των μισθοφόρων φανατικών που χρηματοδοτεί δεν έχει. Ας σημειωθεί δε σχετικώς, πως ανάμεσα στις τρομοκρατικές αυτές οργανώσεις δεν υπάρχει μια ενοποιητική πολιτική συγγένεια αλλά πολυάριθμες διαφορές και αντιπαλότητες. Η Ρωσία είναι ήδη μια πικραμένη και προδομένη σύμμαχος. Είναι σίγουρο πως θα αντιδράσει. Ουδείς θα εκπλαγεί αν σύντομα ο Πούτιν ενεργήσει τιμωρητικά, δεδομένου ότι τεράστια είναι τα οικονομικά, ενεργειακά και στρατηγικά συμφέροντα που δεσμεύουν τους δύο δικτάτορες.

Πολλά βέβαια θα εξαρτηθούν απο την στάση του Τραμπ, η οποία είναι απρόβλεπτη. Το μόνο βέβαιο είναι πως τα σύνορα στην περιοχή αλλάζουν για ακόμα μια φορά. Η Συρία θα τριχοτομηθεί τουλάχιστο. Είναι πολύ πιθανό η Ουάσιγκτον να μη επιτρέψει μια ευθεία σύγκρουση ανάμεσα στο Ισραήλ και την Τουρκία, την οποία, παρά την εχθρική της συμπεριφορά, εξακολουθεί να θεωρεί ακόμα σύμμαχο. Με την προοπτική μάλιστα μια ρίξης ανάμεσα σε Ρωσία-Τουρκία είναι πολύ πιθανόν ο Τραμπ να της επιβεβαιώσει τον ρόλο του  χωροφύλακα, κοντά και όχι απέναντι, στον αστυφύλακα Ισραήλ.

Το ισραηλινό κράτος, χάρη στην μεγάλη αποφασιστικότητα που το χαρακτηρίζει και στην σκληρή επιθετικότητα του εξέρχεται ή και εισέρχεται (στην νέα φάση) ως ο μεγάλος κερδισμένος. Εξοντώνοντας την Χαμάς, εξαρθρώνοντας την Χεζμπολλάχ και επιφέροντας βαριά κτυπήματα εντός του ίδιου του Ιράν δημιούργησε τις συνθήκες μηδενικής πλέον παρουσίας των μουλάδων εντός και εκτός των συνόρων του. Είναι βέβαιο πως βασική του επιδίωξη τώρα θα είναι να περιορίσει τον ρόλο της Τουρκίας. Δεν έχει περιθώρια να παρακολουθήσει την σταδιακή περικύκλωση του από τον τουρκικό επεκτατισμό. Αυτό δεν μπορεί να το κάνει μόνο του το Ισραήλ όση ισχύ και βούληση κι αν διαθέτει. Νέες συμμαχίες του είναι αναγκαίες. Η μόνη του προοπτική, καθώς τα πράγματα δείχνουν, είναι να ενισχύσει την σφήνα που χάλκευσαν οι Κούρδοι στο υπογάστριο της Τουρκίας. Για να έχει αίσιο πέρας η εμβολή αυτή χρειάζεται και την αποφασιστικότητα των ΗΠΑ. Την έχει οη νέα διοίκηση του Πενταγώνου; Ιδού το μεγάλο ερώτημα του οποίου η απάντηση κρύβεται στο αλλοπρόσαλλο μυαλό του Τραμπ.

*Αρχιτέκτονας, συγγραφέας και γλύπτης