Άλλοτε ήταν ο φόβος και ο τρόμος στην ελληνική κοινωνία αλλά και στο ελληνικό κοινοβούλιο, σήμερα τα ηγετικά στελέχη της Χρυσής Αυγής παίρνουν το δρόμο για τη φυλακή. Η δολοφονία του Παύλου Φύσσα στάθηκε θρυαλλίδα σημαντικών εξελίξεων για τη νεοναζιστική οργάνωση, που έφτασε πριν από μερικά χρόνια στο σημείο να είναι τρίτη κοινοβουλευτική δύναμη. Πρόκειται για μια σημαντική στιγμή για τη Δημοκρατία επεσήμανε η Δάφνη Χαλικιοπούλου, καθηγήτρια Συγκριτικής Πολιτικής στο Πανεπιστήμιο Reading, η οποία μελετά περισσότερα από 15 χρόνια την άνοδο της ακροδεξιάς στην Ευρώπη. Πολλά μπορούν να ειπωθούν για την άνοδο και την πτώση της νεοναζιστικής οργάνωσης, για τις πληγές που άφησε και ακόμα αιμορραγούν στο ελληνικό πολιτικό σύστημα. Όμως, η καταδίκη ανάφερε η Ελληνίδα ειδικός είναι μόνο το πρώτο βήμα. Είναι ιδιαίτερα θετικό το γεγονός πως οι θεσμοί λειτούργησαν έστω και με καθυστέρηση και στο τέλος επέβαλαν τους όρους ενός κράτους δικαίου. Όπως αποδεικνύεται ο πιο αποτελεσματικός τρόπος θωράκισης της δημοκρατίας είναι η νομιμότητα και ο σεβασμός στους νόμους. Την ίδια στιγμή, όμως πρέπει πολλά να γίνουν προκειμένου να αποφευχθεί μια άλλη οργάνωση ή κόμμα να αναδυθεί στην θέση της Χρυσής Αυγής.
Το πλέον ανησυχητικό στοιχείο των καιρών που ζούμε, τόνισε η Δάφνη Χαλικιοπούλου είναι το γεγονός πως τα παραδοσιακά κόμματα, προκειμένου να κερδίσουν τους ψηφοφόρους της ακροδεξιάς υιοθετούν την ιδεολογία της και τις απόψεις της. Αυτή η συγκαλυμμένη ακροδεξιά είναι πιο επικίνδυνη και ανακτά συνεχώς όλο και περισσότερο έδαφος στην Ευρώπη, και βλέπουμε ότι αρκετά ακραία κόμματα έφτασαν ακόμη και στο σημείο να συμμετέχουν σε κυβερνήσεις συνασπισμού.
Σε ότι αφορά εθνικισμό στην ελληνική κοινωνία η Ελληνίδα ειδικός εκτιμά ότι βρίσκεται βαθιά ριζωμένος, έχοντας σφυρηλατηθεί από την εποχή της δημιουργίας εθνικής ταυτότητας. Τα όρια είναι θολά και είναι για αυτό το λόγο που βλέπουμε πως στην Ευρώπη τα κόμματα που προσέγγισαν της ιδέες της ακροδεξιάς βλέπουν την εκλογική τους δύναμη συνεχώς να αυξάνεται. Ο μόνος αποτελεσματικός τρόπος για να αντιμετωπιστούν πιστεύει η Δάφνη Χαλικιοπούλου είναι τα αφήσουμε να υποστούν φθορά. Αντιμέτωπα με την αδυναμία τους να εκπληρώσουν τις προεκλογικές τους δεσμεύσεις και χωρίς πρόγραμμα και όραμα, ειδικά σε περιόδους κρίσης, χάνουν έδαφος και ψηφοφόρους με την ίδια ευκολία που τους απέκτησαν.
-Η καταδίκη της Χρυσής Αυγής χαρακτηρίστηκε ως ένα βήμα θετικό για τη δημοκρατία. Πως όμως η Ελλάδα έφτασε στο σημείο μια νεοναζιστική οργάνωση να γίνεται τρίτη δύναμη στο κοινοβούλιο;
-Θα συμφωνήσω ότι είναι ένα θετικό βήμα γιατί πέρα από το νομικό πλαίσιο ότι η Ελλάδα αποδεικνύει πως είναι ένα κράτος στο οποίο λειτουργεί η δικαιοσύνη και ότι η εγκληματικότητα τιμωρείται, υπάρχει και το συμβολικό-πολιτικό στοιχείο. Στέλνεται το μήνυμα πως οι θεσμοί είναι ανεξάρτητοι και πως λειτουργούν σωστά. Την ίδια στιγμή, πρέπει να αναρωτηθούμε πως απέκτησε τόση δύναμη η Χρυσή Αυγή. Προφανώς η άνοδός της σχετίζεται με την οικονομική κρίση, όμως αν το δούμε συγκριτικά δεν είμαι σίγουρη κατά πόσο πείθει αυτή η εξήγηση. Και άλλες χώρες ανάμεσα τους και η Κύπρος, η Ισπανία βίωσαν έντονα την κρίση, όμως δεν έστειλαν νεοναζιστικά κόμματα στη Βουλή. Αυτό που διαφοροποιεί την Ελλάδα, θεωρώ είναι ότι η κρίση πήρε πολιτικές διαστάσεις και αμφισβήτησης της Δημοκρατίας. Συγκλονίστηκε ολόκληρο το σύστημα. Από τη Μεταπολίτευση η άνοδος της μεσαίας τάξης στηρίχθηκε στη διαφθορά και τις πελατειακές σχέσεις. Όταν αυτό κατάρρευσε οι ψηφοφόροι της μεσαίας τάξης βρέθηκαν αποξενωμένοι και αρκετοί από αυτούς στράφηκαν προς την Χρυσή Αυγή.
-Τι σημαίνει η καταδίκη της Χρυσής Αυγής για το ελληνικό πολιτικό σύστημα και τη Δημοκρατία;
-Το πιο σημαντικό είναι πως στέλνει σαφές μήνυμα πως οι θεσμοί είναι ανεξάρτητοι και πως τέτοιες πράξεις δεν μένουν πλέον ατιμώρητες. Η καταδίκη είναι κάτι πολύ σημαντικό για τη Δημοκρατία, αλλά αποτελεί μόνο το πρώτο βήμα. Αν υπάρχουν παράθυρα τα οποία επιτρέπουν στις ίδιες ιδέες ξανά να πολιτικοποιηθούν κάτω ίσως από ένα άλλο κόμμα με διαφορετικό όνομα, τότε η καταδίκη χάνει από τη σημασία της. Επομένως, γίνεται κατανοητό πως πρέπει να γίνουν και άλλα βήματα θωράκισης της δημοκρατίας.
-Χτίστηκε όντως γύρω από την Χρυσή Αυγή ένα δίχτυ προστασίας από πολιτικά κόμματα, την αστυνομία όπως συχνά λέγεται;
-Είναι μια άποψη που έχει ακουστεί αρκετά και πιστεύω πως υπάρχει κάποια βάση στο ότι κάποια μέλη της αστυνομίας υποστήριξαν την οργάνωση. Και αυτό είναι κάτι που η ίδια η ΕΛ.ΑΣ να ερευνήσει και να βάλει σε τάξη τα του οίκου της. Την ίδια στιγμή, εξίσου προβληματικό αποδείχτηκε και το γεγονός πως τα πολιτικά κόμματα άφησαν στην ουσία ανενόχλητη την Χρυσή Αυγή και έκαναν τα στραβά μάτια στα εγκλήματά της. Δεν είναι κάτι καινούριο ότι ήταν μια εγκληματική οργάνωση, που δεν δρούσε στη σκιά αλλά βιαοπραγούσε εναντίον ανθρώπων μέρα μεσημέρι. Η δολοφονία του Παύλου Φύσσα ήταν καταλύτης για τη δίκη, όμως η Χρυσή Αυγή εγκληματούσε πολλά χρόνια πριν. Η Ελλάδα άργησε να ασχοληθεί με την οργάνωση, προφανώς γιατί υπήρχε μια ανεκτικότητα απέναντί της.
-Η καταδίκη της νεοναζιστικής οργάνωσης δεν σηματοδοτεί το τέλος της ακροδεξιάς. Πιστεύετε πως θα αποκτήσουν παρόμοια δύναμη, και ειδικά κοινοβουλευτική παρουσία άλλες ακροδεξιές οργανώσεις ή κόμματα στην Ελλάδα;
-Είναι δύσκολο να προβλέψω αν ένα κόμμα καταφέρει στο μέλλον να ακολουθήσει τα χνάρια της Χρυσής Αυγής. Αυτό που μπορώ να πω βλέποντας και την πορεία παρόμοιων κομμάτων στην Ευρώπη, που είναι εμφανώς φασιστικά και νεοναζιστικά όπως η Χρυσή Αυγή είναι ότι δεν έχουν πάντα τα καλύτερα εκλογικά αποτελέσματα. Είναι πιθανόν πως η ακροδεξιά στην Ελλάδα θα το γυρίσει αλά Λεπέν, φορώντας δηλαδή ένα μανδύα ωριμότητας και θα παρουσίασε ένα πρόσωπο που είναι πιο συμπαθές σε ευρύτερες κοινωνικές ομάδες, ώστε να τις κερδίσει. Η μοντέρνα ακροδεξιά, μιλά δηλαδή εναντίον των ξένων, των μεταναστών, αλλά το κάνει με ένα τρόπο που δεν προκαλεί και που δεν στιγματίζει τον ψηφοφόρο της ως φασίστα. Αυτό δεν σημαίνει πως αυτού του είδους η συγκαλυμμένη ακροδεξιά δεν είναι επικίνδυνη. Στην Ελλάδα, κανένα κόμμα δεν συνεργάστηκε με την Χρυσή Αυγή και κανένας δεν αντέγραψε τις πολιτικές της. Αντίθετα, τα πιο «ήπια» ακροδεξιά κόμματα στην Ευρώπη συμμετέχουν ακόμη και σε κυβερνήσεις. Στην Ελλάδα έχουμε τάσεις που μπορούν να πολιτικοποιηθούν από την ακροδεξιά και να οδηγήσουν σε κοινοβουλευτική παρουσία. Η Χρυσή Αυγή, για παράδειγμα δεν υποστηρίζει κάτι διαφορετικό από αυτό που πιστεύει ο μέσος Έλληνας για την εθνική του ταυτότητα. Έλεγε πράγματα, με τα οποία πολλοί μπορούσαν να ταυτιστούν μαζί τους.
-Που σταματά ο εθνικισμός, ο πατριωτισμός με την καλή έννοια και που ξεκινά η ακροδεξιά ιδεολογία;
-Είναι πολύ δύσκολη η γραμμή διαχωρισμού γιατί πάντα ο εθνικισμός διατυπώνει πως πρόκειται για μια κλειστή λέσχη στην οποία κάποιοι ανήκουν και κάποιοι όχι. Το να ξεπεραστούν αυτά τα όρια είναι πολύ εύκολο και ακριβώς αυτό είναι που βλέπουμε να συμβαίνει σε ολόκληρη την Ευρώπη. Τα ακροδεξιά κόμματα επειδή έβγαλαν από πάνω τους το στίγμα του φασισμού κατάφεραν να διευρύνουν την εκλογική τους βάση. Ο ψηφοφόρος που είναι πατριώτης και που έχει κάποιες εύλογες ανησυχίες για το μεταναστευτικό ή για την οικονομία, εύκολα μπορεί να ψηφίσει ένα κόμμα που λέει ότι δεν είναι ακροδεξιό αλλά ότι απλά θέλει να λύσει αυτό το πρόβλημα. Η διαφορά, για παράδειγμα ανάμεσα στον Εθνικό Συναγερμό υπό τον Ζαν Μαρί Λεπέν και υπό τη Μαρίν Λεπέν είναι τεράστια. Η Μαρίν Λεπέν πήρε ψήφους από γυναίκες, όπως και από διάφορα οικονομικά και κοινωνικά στρώματα που παραδοσιακά δεν ψηφίζουν ακροδεξιά.
Στοχεύουν στην ίδια δεξαμενή ψήφων
-Βλέπετε να υπάρχουν κοινά σημεία και αν ναι, ποια ανάμεσα στα ακροδεξιά και τα ακροαριστερά κόμματα;
-Γενικά κάθε τι αντισυστημικό είναι και αντιδημοκρατικό, από όπου κι αν προέρχεται. Αυτό που με προβληματίζει στην περίπτωση της Ελλάδας είναι πόσο γρήγορα η δίκη της Χρυσής Αυγής στάθηκε αφορμή για νέες διχόνοιες. Η πόλωση που δημιουργήθηκε και το νέο μέτωπο που στήθηκε υπονομεύουν τη Δημοκρατία. Και ακριβώς αυτές οι τάσεις διχόνοιας που πάντα υπήρχαν στην Ελλάδα και η ευκολία με την οποία στήνονται στρατόπεδα «εμείς εναντίον εσείς» είναι που άνοιξαν τον δρόμο στην άνοδο της Χρυσής Αυγής.
-Ποια χαρακτηριστικά των ακροδεξιών κομμάτων είναι αυτά που υιοθετούνται από τα παραδοσιακά προκειμένου να προσελκύσουν ψηφοφόρους;
-Αυτό που ενώνει πλέον όλα τα κόμματα είναι το γεγονός πως έχουν θέσει ψηλά στην ατζέντα τους το θέμα της μετανάστευσης. Ενώ πριν από με μερικά χρόνια σχεδόν μόνο τα ακροδεξιά κόμματα μιλούσαν για αυτό το ζήτημα, πλέον η μεταναστευτική κρίση έχει μπει στο επίκεντρο. Έχει καθιερωθεί η ιδέα πως οι ψηφοφόροι τιμώρησαν εκλογικά τα παραδοσιακά κόμματα, επειδή δεν αντιμετώπισαν αποτελεσματικά το θέμα αυτό. Για αυτό και τα παραδοσιακά κόμματα, προκειμένου να πάρουν πίσω τις ψήφους που έχασαν, υιοθέτησαν αντιμεταναστευτική πολιτική. Και αυτό είναι κάτι που δεν αφορά μόνο στα δεξιά ή τα κεντρώα κόμματα, αφού είδαμε ακόμη και αριστερά ή ακροαριστερά να παίρνουν θέση εναντίον της μετανάστευσης.
Φθορά μέσα από την πολιτική τους δράση
-Η Χρυσή Αυγή γιγαντώθηκε μέσα στην αντιμνημονιακή ένταση μετά το 2010. Σήμερα ολόκληρος ο πλανήτης βιώνει μια πρωτόγνωρη υγειονομική και οικονομική κρίση. Θα αποδειχτεί η πανδημία καταλυτικός παράγοντας για την ενδυνάμωση των ακροδεξιών τάσεων στην Ευρώπη;
-Δεν μπορούμε να είμαστε σίγουροι. Αυτό που είναι ενδιαφέρον είναι το ότι αυτή τη στιγμή δεν παρατηρούμε ιδιαίτερη άνοδο των ακροδεξιών κομμάτων. Είχαμε πρόσφατα τις τοπικές εκλογές στην Αυστρία και το Κόμμα των Ελευθέρων είχε πτώση. Σε σχέση με την πανδημία, βραχυπρόθεσμα τουλάχιστον οι πολίτες ψηφίζουν απαιτώντας πολιτικές που θα ανταπεξέλθουν στην αντιμετώπιση της Covid-19. Ένα τέτοιου είδους κρίσης, σε πρώτη φάση, δεν ευνοεί τα αντισυστημικά κόμματα. Μακροπρόθεσμα, όταν θα αρχίσουν και οι οικονομικές επιπτώσεις να είναι περισσότερο ορατές και αν τα παραδοσιακά κόμματα δεν καταφέρουν να σταθούν στο ύψος των περιστάσεων, ίσως ανοίξει ο δρόμος για την άνοδο της ακροδεξιάς. Προς το παρόν, πάντως τα ακροδεξιά κόμματα δεν έχουν ευνοηθεί από την κρίση.
-Με ποιο τρόπο η Ευρωπαϊκή Ένωση μπορεί ή πρέπει να αντιμετωπίσει τον βίαιο ακροδεξιό εξτρεμισμό;
-Ο βίαιος ακροδεξιός εξτρεμισμός όπως αυτόν που είδαμε να αντιπροσωπεύει η Χρυσή Αυγή πρέπει να αντιμετωπίζεται νομικά, διά της δικαιοσύνης. Δεν πιστεύω πως αυτό είναι κάτι που πρέπει αντιμετωπίσει συνολικά η ΕΕ, εναπόκειται σε κάθε κράτος μέλος να λάβει μέτρα, γιατί ίσως μετά ενδεχομένως να δημιουργηθεί αρνητικός αντίκτυπος και να θεωρηθεί παρέμβαση από τις Βρυξέλλες. Αυτή τη στιγμή όμως θεωρώ πως το πρόβλημα θα προέλθει από τα κόμματα που δεν έχουν την ταμπέλα των ακροδεξιών, υιοθετούν όμως αρκετές από τις αρχές τους και η Ευρώπη δεν μπορεί να κάνει τίποτα για αυτό. Αν προσπαθήσουμε να τα χτυπήσουμε, θα δημιουργηθούν αντιδράσεις και ίσως σπρώξουμε ψηφοφόρους σε αυτά. Καλύτερα να τα αφήσουμε να υπάρχουν, δρώντας πάντα σε δημοκρατικά πλαίσια και να τα αφήσουμε να βγάλουμε τα μάτια τους μόνοι τους, καθώς δεν μπορούν να ανταποκριθούν σε πραγματικές πολιτικές όπως είναι για παράδειγμα τα προβλήματα στην οικονομία, στην υγεία ή το μεταναστευτικό.
-Συμφωνείτε με την άποψη πως οι ακροδεξιές οργανώσεις και τα κόμματα εκμεταλλεύτηκαν την σύγκρουση των ταυτοτήτων για να αυξήσουν την απήχησή τους;
-Σαφώς και ναι. Εκείνο όμως που βοήθησε αυτά τα κόμματα για να έχουν τόσο μεγάλη εκλογική άνοδο είναι το γεγονός πως από μονοθεματικά μετατράπηκαν σε πολυθεματικά. Δηλαδή, δεν είναι μόνο η σύγκρουση ταυτοτήτων, αλλά έχουν καταφέρει να λένε το ίδιο πράγμα «εθνικιστικές λύσεις» σε ότι πρόβλημα παρουσιαστεί. Οπόταν κάποιος που πιστεύει πως η ταυτότητά του κινδυνεύει λόγω της παγκοσμιοποίησης τα ακροδεξιά κόμματα λύνουν το πρόβλημα λέγοντας «έξω οι μετανάστες». Το ίδιο θα πουν και σε αυτό που θεωρεί πως το σύστημα υγείας δεν είναι καλό ρίχνοντας την ευθύνη στους μετανάστες ή σε αυτόν που θέλει καλύτερα σχολεία. Προσφέρουν την ίδια λύση σε διαφορετικά αιτήματα και για αυτό κατάφεραν να αυξήσουν τόσο πολύ τα ποσοστά τους και να προσελκύσουν τόσο μεγάλο αριθμό ετερόκλητων ψηφοφόρων.
-Επομένως πως μπορούν οι ευρωπαϊκές δημοκρατίες να προστατευτούν απέναντι στην ακροδεξιά όταν βλέπουμε πως οι ιδέες της υιοθετούνται από τα παραδοσιακά κόμματα;
-Πολύ δύσκολο. Αυτό ακριβώς είναι και το πρόβλημα. Από την εξτρεμιστική ακροδεξιά είναι εύκολο να προστατευτούμε βάζοντας μπροστά τους θεσμούς της δημοκρατίας. Όταν όμως παραδοσιακά κόμματα αρχίζουν και θυμίζουν τα ακροδεξιά είναι στα αλήθεια πολύ δύσκολο να γίνει κάτι. Από την άλλη πρέπει να δούμε πως η άνοδος και η πτώση αυτών των κομμάτων έρχεται σε κύματα. Δεν σημαίνει πως θα ανεβαίνουν για πάντα. Ειδικά όταν εμπλέκονται σε σκάνδαλα ή δεν βρίσκουν τις λύσεις που υπόσχονται ή όταν αποδεικνύονται ανίκανα να αντιμετωπίσουν σοβαρά προβλήματα τότε υφίστανται και αυτά φθορά και εκλογική τιμωρία όπως τα παραδοσιακά κόμματα.
Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ
-Η Παιδεία πόσο σημαντικό ρόλο διαδραματίζει;
-Πολύ μεγάλο ρόλο. Ξέρουμε από πολλές μελέτες ότι το μορφωτικό επίπεδο είναι πολύ σημαντικός παράγοντας αν θα ψηφίσει ένας ψηφοφόρος ένα ακροδεξιό κόμμα. Συνήθως, οι ψηφοφόροι της ακροδεξιάς είναι χαμηλότερου μορφωτικού επιπέδου. Όμως καθώς η ακροδεξιά αλλάζει μορφή και σταματά να γίνεται προκλητική ρίχνει τα δίχτυά της και στους πιο μορφωμένους. Και βέβαια ιδιαίτερα σημαντικό είναι η καλλιέργεια που έχει ο καθένας.
