Η σύγχρονη τέχνη συναντά τη λαϊκή αρχιτεκτονική, τη λαογραφία και τις παραδοσιακές τεχνικές δόμησης στα χωριά Φύτη και Λάσα της Πάφου.

Η δράση, που εντάσσεται στο Πρόγραμμα Πολιτιστικής Αποκέντρωσης του Υφυπουργείου Πολιτισμού, περιλαμβάνει έκθεση, φιλοξενία καλλιτέχνη, βιωματικά εργαστήρια, αφηγηματικές περιηγήσεις και δράσεις μεταφοράς παραδοσιακής γνώσης στις νεότερες γενιές.

Πόσες ιστορίες μπορεί να κρύβει ένας πέτρινος τοίχος; Ποιες γνώσεις διασώζονται στις αυλές, στα παλιά κτίσματα, στα μονοπάτια και στα σημεία όπου οι άνθρωποι έβρισκαν την πέτρα για να χτίσουν τα σπίτια τους; Και τι μπορεί να μας διδάξει σήμερα η παραδοσιακή αρχιτεκτονική για τη σχέση μας με το τοπίο και τους φυσικούς πόρους;

Η δράση «Ύλη και Κοινότητα» επιχειρεί να απαντήσει σε αυτά τα ερωτήματα, φέρνοντας τη σύγχρονη τέχνη σε διάλογο με την υλική και άυλη πολιτιστική κληρονομιά της Φύτης και της Λάσας, δύο χωριών της επαρχίας Πάφου με ιδιαίτερο αρχιτεκτονικό και πολιτιστικό ενδιαφέρον.

Με επιμέλεια της Ντενίζ Αραούζου, το πρόγραμμα αντιμετωπίζει την πέτρα και το χώμα όχι ως αδρανή υλικά, αλλά ως φορείς μνήμης, γνώσης και ανθρώπινης εμπειρίας. Τα υλικά που διαμόρφωσαν το δομημένο περιβάλλον της κυπριακής υπαίθρου γίνονται η αφετηρία για μια πολυδιάστατη συνάντηση της εικαστικής δημιουργίας με τη λαϊκή αρχιτεκτονική, τη λαογραφία και τις παραδόσεις που εξακολουθούν να επιβιώνουν στις τοπικές κοινότητες.

Η δράση εντάσσεται στο Πρόγραμμα Πολιτιστικής Αποκέντρωσης του Υφυπουργείου Πολιτισμού και επιδιώκει να μεταφέρει την καλλιτεχνική δημιουργία πέρα από τα αστικά κέντρα, ενεργοποιώντας χώρους, ανθρώπους και γνώσεις που συχνά παραμένουν έξω από τους κυρίαρχους πολιτιστικούς σχεδιασμούς. Η πέτρα και το χώμα λειτουργούν ως κοινός τόπος συνάντησης ανάμεσα στο φυσικό και το δομημένο περιβάλλον, στη γεωλογία και την κατοίκηση, στην καθημερινότητα και την πολιτιστική κληρονομιά.

Μια έκθεση με πολλές φωνές

Κεντρικό μέρος του προγράμματος αποτελεί η εικαστική έκθεση στο Πολιτιστικό Κέντρο Φύτης, με έργα Κυπρίων και ξένων καλλιτεχνών, δημιουργίες κατοίκων και αρχειακό φωτογραφικό και οπτικοακουστικό υλικό. Μέσα από διαφορετικές καλλιτεχνικές προσεγγίσεις, η έκθεση επιχειρεί να αναδείξει την υλικότητα της πέτρας και του χώματος και τις πολλαπλές σημασίες που αποκτούν μέσα στον χρόνο.

Οι πέτρινες κατασκευές δεν αντιμετωπίζονται μόνο ως αρχιτεκτονικά κατάλοιπα ή ως στοιχεία ενός παραδοσιακού οικισμού. Είναι κατασκευές που στέγασαν γενιές ανθρώπων, ενσωμάτωσαν τη γνώση των μαστόρων και αποτυπώνουν τις σχέσεις των κοινοτήτων με το περιβάλλον τους. Κάθε επέμβαση στο τοπίο, κάθε τοίχος και κάθε κατοικία αποτελούν ίχνη ανθρώπινης παρουσίας, αλλά και μαρτυρίες για τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι αξιοποιούσαν τα διαθέσιμα υλικά και προσαρμόζονταν στις συνθήκες του τόπου.

Στην έκθεση συμμετέχουν οι εικαστικοί Έλενα Αδάμου, Πάκυ Βλασσοπούλου, Πάρης Χριστοδούλου, Ελίνα Ιωάννου, Πήτερ Εραμιάν και Μέχτιλντ Μέγιερ, ενώ παρουσιάζεται και αρχειακό υλικό από το Αρχείο ΡΙΚ. Η συνύπαρξη επαγγελματιών και ερασιτεχνών δημιουργών αποτελεί βασικό στοιχείο της προσέγγισης, η οποία επιδιώκει να αναδείξει την πολυμορφία της δημιουργικότητας στην ύπαιθρο.

Ένας από τους στόχους του προγράμματος είναι να αμφισβητήσει τον διαχωρισμό σύμφωνα με τον οποίο η τέχνη συνδέεται κυρίως με τα αστικά κέντρα, ενώ η χειροτεχνία θεωρείται υπόθεση της υπαίθρου. Αντίθετα, η δράση αναγνωρίζει ότι η δημιουργικότητα εκδηλώνεται με πολλούς τρόπους και ότι η τοπική γνώση, οι τεχνικές δεξιότητες και οι εμπειρίες των κατοίκων μπορούν να συνδιαμορφώσουν ένα σύγχρονο πολιτιστικό εγχείρημα.

Από τους παλιούς μαστόρους στις νεότερες γενιές

Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται στη διάσωση και τη μετάδοση των παραδοσιακών τεχνικών αξιοποίησης της πέτρας και του χώματος. Σε συνεργασία με πανεπιστήμια και την Τεχνική Σχολή Πάφου, προβλέπονται διαδραστικά σεμινάρια, μέσα από τα οποία μάστορες που εξακολουθούν να γνωρίζουν τις τοπικές τεχνικές θα μεταφέρουν την εμπειρία τους σε φοιτητές, νέους επαγγελματίες του κατασκευαστικού τομέα και άλλους ενδιαφερομένους.

Η μετάδοση αυτής της γνώσης δεν περιορίζεται στην παρουσίαση μιας παραδοσιακής μεθόδου. Συνδέεται με το ερώτημα πώς οι τεχνικές αυτές μπορούν να παραμείνουν ζωντανές και να αποκτήσουν θέση στη σύγχρονη οικοδομική πρακτική.

Παράλληλα, τα βιωματικά εργαστήρια, με τη συμμετοχή ντόπιων και άλλων Κυπρίων ειδικών, απευθύνονται στο ευρύτερο κοινό, δίνοντας τη δυνατότητα στους συμμετέχοντες να γνωρίσουν στην πράξη τα υλικά και τις τεχνικές που διαμόρφωσαν το τοπικό περιβάλλον.

Στο πρόγραμμα των εργαστηρίων συμμετέχουν η Πάκυ Βλασσοπούλου, ο Δημήτρης «Ο Χτίστης», ο Πήτερ Εραμιάν, η ομάδα Terract και ο Χρίστος Θεοδώρου. Στόχος είναι η επαφή με την παραδοσιακή γνώση να μην παραμείνει μια θεωρητική αναφορά στο παρελθόν, αλλά να λειτουργήσει ως αφετηρία για νέες μορφές μάθησης και δημιουργίας.

Οι ιστορίες που κρύβονται στο τοπίο

Η δράση επεκτείνεται πέρα από τον εκθεσιακό χώρο, με αφηγηματικές περιηγήσεις και παρουσιάσεις που συνδέουν τα έργα και τις τεχνικές με τον τόπο από τον οποίο προέρχονται. Μέσα από τις ιστορίες των κατοίκων, τις τοπικές μνήμες και τις γνώσεις που μεταδίδονται από γενιά σε γενιά, το φυσικό και δομημένο τοπίο αντιμετωπίζεται ως ένα ζωντανό αρχείο.

Τις παρουσιάσεις αναλαμβάνουν η Άρτεμις Θεοδώρου, η Δήμητρα Ιγνατίου και ο Χρίστος Θεοδώρου. Η αφηγηματική περιήγηση της Δήμητρας Ιγνατίου πραγματοποιείται σε συνεργασία με ομάδα αρχαιολόγων, ενώ η Αλεξία Δημητριάδη αναλαμβάνει την καταγραφή της περιπατητικής διαδρομής και την έκδοση που θα τη συνοδεύσει.

Η καταγραφή και αρχειοθέτηση της τοπικής γνώσης αποτελεί επίσης σημαντική διάσταση του εγχειρήματος. Οι τεχνικές δόμησης, οι εμπειρίες των μαστόρων, οι μνήμες των κατοίκων και οι σχέσεις τους με το περιβάλλον συνθέτουν ένα σώμα γνώσης που κινδυνεύει να χαθεί εάν δεν καταγραφεί και δεν μεταδοθεί στις νεότερες γενιές.

Μέσα από την έκθεση, τα εργαστήρια, τις περιηγήσεις και τις παρουσιάσεις, η «Ύλη και Κοινότητα» επιδιώκει να δημιουργήσει μια μακροχρόνια σχέση ανάμεσα στις τοπικές κοινότητες και τη σύγχρονη τέχνη. Η πολιτιστική αποκέντρωση δεν εξαντλείται έτσι στη μεταφορά εκδηλώσεων στην περιφέρεια, αλλά προσεγγίζεται ως διαδικασία ενεργοποίησης των ίδιων των κοινοτήτων, αναγνώρισης της γνώσης τους και δημιουργίας νέων τρόπων συμμετοχής στον πολιτισμό.

Την επιμέλεια έχει η Ντενίζ Αραούζου και τον σχεδιασμό της έκθεσης η Άρτεμις Θεοδώρου. Το πρόγραμμα περιλαμβάνει, επίσης, φιλοξενία εικαστικού, βιωματικά και διαγενεακά εργαστήρια, με ιδιαίτερη έμφαση στη συμμετοχή της τρίτης ηλικίας και στη συνάντηση ηλικιωμένων με τα εγγόνια τους. Η συνολική προσέγγιση συνδέει την καλλιτεχνική δημιουργία με την τοπική ιστορία και τη βιωματική μάθηση, αναζητώντας τρόπους ώστε η πολιτιστική κληρονομιά να παραμείνει ενεργό μέρος της σύγχρονης ζωής.

Πού και πότε

  • Φύτη, Πολιτιστικό Κέντρο. Εγκαίνια: Σάββατο 17 Οκτωβρίου, 5-8μ.μ. Διάρκεια: μέχρι 18 Δεκεμβρίου  (Τρίτη–Κυριακή 10π.μ.-5μ.μ.) denise-araouzou.info

Παράλληλες εκδηλώσεις

  • 25 Οκτωβρίου, 4μ.μ.: Παρουσίαση «Όχι μόνο πέτρες: Άλλες διαστάσεις της ξερολιθιάς και η συμβολή της στο τοπίο», από τη Σεβίνα Φλωρίδου. Πολιτιστικό Κέντρο Φύτης. Στα ελληνικά.
  • 8 Νοεμβρίου, 10π.μ.-1μ.μ.: Αφηγηματική περιήγηση στη Λάσα και τη Φύτη, με σημείο εκκίνησης την πλατεία της εκκλησίας της Φύτης. Στα ελληνικά, με μετάφραση στα αγγλικά.
  • 14 Νοεμβρίου, 3-4μ.μ.: Παρουσίαση «Τι (μας) λένε οι πέτρες: αρχαιολογικές και γεωλογικές αναγνώσεις», από τη Δήμητρα Ιγνατίου και τον Μιλτιάδη Πολυδώρου. Πολιτιστικό Κέντρο Φύτης. Στα ελληνικά.
  • 15 Νοεμβρίου, 11π.μ.- 2μ.μ.: Βιωματικό εργαστήρι «Φόρος τιμής: Σιέρκα, εργαλεία, πέτρες, χώμα τζιαι κογκρίν», με τον Πήτερ Εραμιάν. Στα ελληνικά, με μετάφραση στα αγγλικά. Η τοποθεσία θα ανακοινωθεί.
  • 5 Δεκεμβρίου, 4-5.30μ.μ.: Προβολή του ντοκιμαντέρ «Πέτρα στην Πέτρα» και συζήτηση με την Αντωνία Θεοδοσίου, πρόεδρο του Ιδρύματος «Πέτρα στην Πέτρα». Πολιτιστικό Κέντρο Φύτης. Η ταινία έχει διάρκεια 68’, είναι στα ελληνικά και συνοδεύεται από αγγλικούς υπότιτλους.

Η είσοδος στις παράλληλες εκδηλώσεις είναι δωρεάν.