Η Κύπρος, αν και καθυστερημένα σε σχέση με άλλες ευρωπαϊκές χώρες, επιχειρεί μια ισορροπημένη μετάβαση στην καθαρή ενέργεια. Η επιτυχία του σχεδίου θα εξαρτηθεί από την τεχνική του υλοποίηση, αλλά, κυρίως, από την πολιτική βούληση και τη διοικητική παρακολούθηση μέχρι την ολοκλήρωσή του.

Αν υλοποιηθεί το πλάνο, η Κυπριακή Δημοκρατία θα πραγματοποιήσει σημαντικά βήματα για τη διασφάλιση της ενεργειακής της επάρκειας με ταυτόχρονη μείωση των βιομηχανικών εκπομπών, μέσω της συμμόρφωσης των ηλεκτροπαραγωγών σταθμών της Αρχής Ηλεκτρισμού Κύπρου (ΑΗΚ) σε Δεκέλεια και Βασιλικό με την αναθεωρημένη ευρωπαϊκή νομοθεσία για τις βιομηχανικές εκπομπές.

Η Κύπρος, αναγνωρίζοντας τις εγγενείς δυσκολίες που αντιμετωπίζει ως μικρό και απομονωμένο ηλεκτρικό σύστημα, υπέβαλε στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή αίτημα για παρέκκλιση από τις αυστηρές οριακές τιμές εκπομπών ρύπων, καθώς και ολοκληρωμένο Σχέδιο Συμμόρφωσης, βάσει του άρθρου 34α της αναθεωρημένης Οδηγίας 2024/1785/ΕΕ. Το σχέδιο περιλαμβάνει δέσμη μέτρων που προβλέπεται να τεθούν σε πλήρη εφαρμογή μέχρι το τέλος του 2029.

Η παρέκκλιση αφορά συγκεκριμένα τις Μονάδες Ατμοπαραγωγής 1-6 του Ηλεκτροπαραγωγού Σταθμού Δεκέλειας και 1-3 του Ηλεκτροπαραγωγού Σταθμού Βασιλικού, οι οποίες λειτουργούν με βαρύ μαζούτ και παρουσιάζουν αδυναμία πλήρους συμμόρφωσης με τις υφιστάμενες οριακές τιμές για το διοξείδιο του θείου, τα οξείδια του αζώτου και τη σκόνη. Οι μονάδες στη Δεκέλεια δεν διαθέτουν αντιρρυπαντικά συστήματα, ενώ αυτές του Βασιλικού έχουν υποστεί ζημιές εξαιτίας της δυσλειτουργίας εξοπλισμού που εγκαταστάθηκε το 2020.

Η δυνατότητα παρέκκλισης, αν επιτεύχθεί κατόπιν τεχνικών διαβουλεύσεων μεταξύ της Κυπριακής Δημοκρατίας και της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, επιτρέπει συνέχιση της λειτουργίας αυτών των μονάδων έως τις 31 Δεκεμβρίου 2029, υπό την προϋπόθεση ότι δεν προκαλείται σημαντική ρύπανση και ότι εφαρμόζονται εναλλακτικά, λιγότερο ρυπογόνα μέτρα.

Η εν λόγω εξαίρεση κρίνεται ως πολύ σημαντική, καθότι εξασφαλίζει παράταση στην Κυπριακή Δημοκρατία, μέχρι το τέλος του 2029, ώστε να καταστεί δυνατή η υλοποίηση των αναγκαίων έργων και υποδομών που αφορούν το ενεργειακό σύστημα, η οποία θα επιτρέψει την απόσυρση των έξι μονάδων ατμοπαραγωγής του Ηλεκτροπαραγωγού Σταθμού Δεκέλειας, ή τη μειωμένη λειτουργία τους σε επίπεδα εφεδρείας, καθώς και τη συμμόρφωση των τριών μονάδων ατμοπαραγωγής του Ηλεκτροπαραγωγού Σταθμού Βασιλικού με την έλευση του Φυσικού Αερίου.

Συγκεκριμένες δράσεις με χρονοδιαγράμματα ενέκρινε το Υπουργικό

Σύμφωνα με πρόταση που παρουσίασε στο Υπουργικό Συμβούλιο την περασμένη Τετάρτη η υπουργός Γεωργίας, Αγροτικής Ανάπτυξης και Περιβάλλοντος, το Σχέδιο Συμμόρφωσης περιλαμβάνει συγκεκριμένα έργα και δράσεις, με καθορισμένους φορείς υλοποίησης και αυστηρά χρονοδιαγράμματα:

● Έλευση φυσικού αερίου έως τα μέσα του 2026, με εκτεταμένους λειτουργικούς ελέγχους και μετατροπές μονάδων της ΑΗΚ στο Βασιλικό.

● Εγκατάσταση νέων μονάδων παραγωγής στο Βασιλικό από την ΑΗΚ και ιδιώτες (PEC και Paramount), καθώς και αναβάθμιση των υποδομών της Δεκέλειας, έως τα τέλη του 2027.

● Ενίσχυση Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας (ΑΠΕ), με στόχο την αύξηση της εγκατεστημένης ισχύος φωτοβολταϊκών και αιολικών σταθμών μέχρι το 2030. Προβλέπεται η αύξηση για φωτοβολταϊκά από 705MW σε 1.080, για αιολικά από 158 MW σε 170 και για βιομάζα από 12 MW σε 27.

● Εγκατάσταση συστημάτων αποθήκευσης ενέργειας συνολικής ισχύος 160MW (40 το 2026 και 120 το 2027) και ηλεκτρική διασύνδεση Κύπρου, Ελλάδας και Ισραήλ (Great Sea Interconnector), η οποία ανέρχεται σε ποσοστό 15% τουλάχιστο το 2030.

● Αναβάθμιση του συστήματος μεταφοράς, μέσω του Δεκαετούς Προγράμματος Ανάπτυξης Συστήματος Μεταφοράς (ΔΠΑΣΜ), και αντιμετώπιση υψηλών ρευμάτων βραχυκύκλωσης στην περιοχή του Βασιλικού, έργα απαραίτητα για τον περιορισμό της λειτουργίας των παλαιών μονάδων.

Το Υπουργικό Συμβούλιο ενέκρινε την πρόταση της υπουργού Γεωργίας για έγκριση του Προγράμματος Μέτρων του Σχεδίου Συμμόρφωσης, ανάθεση ευθυνών στους αρμόδιους φορείς για την υλοποίηση των έργων, τριμηνιαία υποβολή προόδου από κάθε φορέα προς το Τμήμα Περιβάλλοντος και εξουσιοδότηση του διευθυντή του Τμήματος Περιβάλλοντος για παρακολούθηση και εξαμηνιαία ενημέρωση του Υπουργικού Συμβουλίου.

Τι να περιμένουμε από την Κομισιόν

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει ζητήσει από την Κυπριακή Δημοκρατία, με επιστολή της στις 16 Ιουνίου 2025, πρόσθετες διευκρινίσεις και πληροφορίες ως προς την αποτελεσματικότητα του Σχεδίου Συμμόρφωσης και ως προς τη διασφάλιση ότι δεν θα προκληθεί σημαντική ρύπανση, καθώς και ότι η υλοποίηση του σχεδίου θα οδηγήσει σε συμμόρφωση εντός των καθορισμένων χρονοδιαγραμμάτων. Η υποβολή των ζητούμενων στοιχείων έχει ανατεθεί στο Τμήμα Περιβάλλοντος και αναμένεται να ολοκληρωθεί εντός των επόμενων ημερών.

Σε περίπτωση που δεν υπάρξουν αντιρρήσεις από την Κομισιόν εντός 12 μηνών από την υποβολή του σχεδίου (που έγινε στις 4 Φεβρουαρίου 2025), το αίτημα παρέκκλισης θα θεωρηθεί εγκεκριμένο.

Δεδομένου ότι, με την κατάθεση του Σχεδίου Συμμόρφωσης, η Κυπριακή Δημοκρατία δεσμεύεται και είναι υπόλογη στην Κομισιόν για την έγκαιρη και επιτυχή υλοποίησή του, καταρτίστηκε πρόγραμμα μέτρων, στο οποίο καταγράφονται αναλυτικά τα ακόλουθα:

>> Τα έργα και οι ενέργειες που πρέπει να ληφθούν και έχουν ενσωματωθεί στο Σχέδιο Συμμόρφωσης.

>> Οι αρμόδιοι φορείς/ Αρχές οι οποίοι είναι υπεύθυνοι για την υλοποίηση κάθε έργου/ ενέργειας.

>> Τα σχετικά χρονοδιαγράμματα υλοποίησης των πιο πάνω έργων/ ενεργειών.

Προοπτική μετάβασης και σταδιακής συμμόρφωσης

Η Κυπριακή Δημοκρατία επενδύει στη σταδιακή απεξάρτηση από το βαρύ μαζούτ και στον πλήρη εκσυγχρονισμό του ενεργειακού της συστήματος. Από το 2027 και μετά, με τη χρήση φυσικού αερίου, την είσοδο νέων μονάδων και την ολοκλήρωση κρίσιμων έργων υποδομής, οι υφιστάμενες μονάδες του Ηλεκτροπαραγωγού Σταθμού Δεκέλειας θα περιορίσουν δραστικά τις ώρες λειτουργίας τους (έως 500 ώρες ανά μονάδα ανά έτος). Κάτω από τις ίδιες συνθήκες, οι μονάδες του Ηλεκτροπαραγωγού Σταθμού Βασιλικού θα λειτουργούν έως 1.500 ώρες ανά μονάδα ανά έτος, από το 2030 και μετά.

Τα μέτρα που περιλαμβάνονται στο Σχέδιο Συμμόρφωσης της Κυπριακής Δημοκρατίας

Το Σχέδιο Συμμόρφωση που υπέβαλε η Κυπριακή Δημοκρατία στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή βάσει του άρθρου 34α της Οδηγίας 2024/1785/ΕΕ, περιλαμβάνει μια σειρά στοχευμένων παρεμβάσεων και έργων που αποσκοπούν:

1. Στην ελαχιστοποίηση του μεγέθους και της διάρκειας των εκπομπών ρύπων.

2. Στη διαχείριση της ζήτησης και τη μετάβαση σε καθαρότερα καύσιμα ή εναλλακτικές λύσεις.

3. Στη μείωση των ωρών λειτουργίας των ατμοηλεκτρικών μονάδων της ΑΗΚ.