«Η καταστροφή της πολιτιστικής κληρονομιάς οποιουδήποτε λαού, σημαίνει την καταστροφή της πολιτιστικής κληρονομιάς ολόκληρης της ανθρωπότητας», επισημαίνεται στο προοίμιο της Διεθνούς Σύμβασης της Χάγης (1954) για την Προστασία της Πολιτιστικής Κληρονομιάς σε Περίπτωση Ένοπλης Σύρραξης. Στην Κύπρο, η καταστροφή και λεηλασία της πολιτιστικής κληρονομιάς συνθέτουν τραγική πτυχή της τουρκικής εισβολής του 1974 και της συνεχιζόμενης κατοχής, με συνέπειες στο παρόν και το μέλλον. «Αιμορραγεί και χαλιέται ασταμάτητα ο μισός κορμός του νησιού και το φαρμακωμένο αίμα σε κρατάει ασταμάτητα σε εγρήγορση! Δικαιοσύνη και αλήθεια ζητάει ο τόπος, τίποτα περισσότερο και τίποτα λιγότερο», έγραψε, το 2007, ο καθηγητής Δημήτρης Τριανταφυλλόπουλος.

Η Ημερίδα

Σχεδόν 52 χρόνια μετά την εισβολή –και παρά τις προσπάθειες φορέων, επιτροπών και προσώπων– η αιμορραγία συνεχίζεται και η δικαιοσύνη αποτελεί ζητούμενο. Στο πλαίσιο αυτό, το Πανεπιστήμιο Νέαπολις Πάφος διοργανώνει Επιστημονική Ημερίδα με θέμα: «Σύληση, Διάσωση και Διαφύλαξη της Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Κύπρου.Η Ημερίδα θα πραγματοποιηθεί την Τετάρτη, 29 Απριλίου 2026 (στο αμφιθέατρο «Κερύνεια», από τις 3:00μ.μ έως τις 7:30μ.μ.). Στόχος είναι η ανάδειξη των προσπαθειών που έχουν καταβληθεί και καταβάλλονται –από Πολιτεία, Εκκλησία, διεθνείς οργανισμούς, ιδιωτικούς φορείς και πολίτες– για την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς της Κύπρου.

Μέσα από εισηγήσεις επιστημόνων από Ελλάδα και Κύπρο θα αναδειχθούν: Το ζήτημα της διακίνησης πολιτιστικών αγαθών στο διεθνές πλαίσιο, η προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς σε καιρούς ενόπλων συρράξεων, η εφαρμογή της Σύμβασης της Χάγης και των πρωτοκόλλων της μέσα από τις δράσεις του υπουργείου Άμυνας, το αρχείο της Επιτροπής για την Πολιτιστική Κληρονομιά της Κύπρου (Βιβλιοθήκη Βουλής των Ελλήνων), διαδρομές αρχαιοκαπηλίας στην Κύπρο με εστίαση στη δράση του Αϊντίν Ντικμέν, οι προσπάθειες της κυπριακής Εκκλησίας για τον επαναπατρισμό κειμηλίων, ο ρόλος του ανακαινισμένου Βυζαντινού Μουσείου Ιδρύματος Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ΄ ως κιβωτού εκκλησιαστικού πλούτου, ιστορίες διάσωσης και επαναπατρισμού αρχαιοτήτων, η αποτύπωση της λεηλασίας της πολιτιστικής κληρονομιάς στην ποίηση και η σύνδεση της διάσωσης της πολιτιστικής κληρονομιάς με την οικοδόμηση της ειρήνης. Η παράλληλη φωτογραφική έκθεση με απεικονίσεις αρχαιολογικών χώρων και θρησκευτικών μνημείων των κατεχομένων της Κύπρου θα συμβάλει στην μετάδοση των μηνυμάτων και το αποτύπωμα της εκδήλωσης.

«Η Επιστημονική Ημερίδα που συνδιοργανώνουν το Τμήμα Ιστορίας, Πολιτικής και Διεθνών Σπουδών και η Έδρα UNESCO, αναδεικνύει τον ρόλο των πανεπιστημίων ως φορέων διάχυσης του πολιτισμού στην ακαδημαϊκή και φοιτητική κοινότητα καθώς και στην τοπική κοινωνία. Η εκδήλωση θα είναι ανοικτή σε όλους ενώ υπάρχει και η δυνατότητα εξ αποστάσεως παρακολούθησης», εξηγεί η πρόεδρος της οργανωτικής επιτροπής, λέκτορας Κατερίνα Παπαζαχαρία.

Τα μηνύματα του Αρχιεπισκόπου Κύπρου και του πρύτανη του Πανεπιστημίου Νεάπολις

Η Ημερίδα τελεί υπό την αιγίδα της Α.Μ. του Αρχιεπισκόπου Κύπρου κ.κ. Γεωργίου, ο οποίος και θα απευθύνει χαιρετισμό. Ο ίδιος τονίζει τη σοβαρότητα, με την οποίαν προσεγγίζει η Εκκλησία τη διαφύλαξη της πολιτισμικής κληρονομιάς, αφού «η απώλεια ή καταστροφή της συνιστά πλήγμα στον ίδιο τον πυρήνα της ιστορικής και πολιτισμικής μας υπόστασης». Αναφέρεται, επίσης, με αγωνία στη συστηματική λεηλασία και βεβήλωση των ιερών ναών, των κοιμητηρίων, των αρχαιολογικών χώρων και των μουσείων και επιβεβαιώνει πως η Εκκλησία της Κύπρου θα συνεχίσει –σε συνεργασία με αρμόδιους θεσμούς– τις προσπάθειες για αποκατάσταση της ιστορικής αλήθειας και επιστροφή των κλαπέντων θησαυρών.

«Στόχος μας είναι η παραγωγή επιστημονικού έργου ως εργαλείου στα χέρια της διεθνούς κοινότητας για την προστασία της ακεραιότητας του πολιτιστικού περιβάλλοντος της Κύπρου από αλλότριες επιβουλές και καταστροφή. Το Πανεπιστήμιο Νεάπολις, ως ανώτατο ακαδημαϊκό και ερευνητικό ίδρυμα, αναλαμβάνει ουσιαστικό ρόλο στη μελέτη εκφάνσεων του πολιτισμού, ενισχύοντας την κατανόηση της πολιτισμικής ταυτότητας και την ιστορική μνήμη», τονίζει ο πρύτανης, Καθηγητής Παντελής Σκλιάς.

Η κραυγή ενός χαλκολιθικού ειδωλίου, 41 χρόνια πριν

Στο πλαίσιο των εκδηλώσεων «Αθήνα, Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης 1985», το υπουργείο Πολιτισμού της Ελλάδας, σε συνεργασία με την Ακαδημία Αθηνών, την αρτισύστατη Επιτροπή Διάσωσης της Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Κύπρου και το Ίδρυμα Πιερίδη οργάνωσαν έκθεση, υπό τον τίτλο: «Κύπρος – 9.000 χρόνων έργα πολιτισμού λεηλατούνται». Κατά τη συνέντευξη Τύπου τότε, η υπουργός Πολιτισμού, Μελίνα Μερκούρη, είχε καλέσει σε κοινή κινητοποίηση για τη διάσωση της λεηλατούμενης πολιτιστικής κληρονομιάς και της εθνικής ταυτότητας. Στην αφίσα της έκθεσης δεσπόζει ειδώλιο, αναγόμενο στη χαλκολιθική εποχή, από το Μουσείο Πιερίδη (Λάρνακα). Τα υψωμένα χέρια της ανδρικής μορφής κρατούν το κεφάλι ενώ η απόδοση του στόματος μαρτυρεί κραυγή. Ο δημιουργός απέδωσε άρτια την ένταση και την αγωνία, η οποία, βάσει των όσων ακολούθησαν, παραπέμπει και στον αγώνα για τη διάσωση της πολιτιστικής κληρονομιάς. Ο συλλέκτης δρ Δημήτρης Πιερίδης θυμάται, ακόμη, τη συγκίνησή του κατά την πρώτη θέαση του εδωλίου, στο τουρκοκυπριακό χωριό Σουσκιού, το 1971.

Το βλέμμα του ψηφιδωτού Χριστού από την αψίδα του ναού της Παναγίας Κανακαριάς

Στο ανακαινισμένο Βυζαντινό Μουσείο του Ιδρύματος Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ΄ παρουσιάζονται για πρώτη φορά επανενωμένα τα επαναπατρισθέντα σπαράγματα της ψηφιδωτής αψίδας του ναού της Παναγίας Κανακαριάς στην τουρκοκρατούμενη Λυθράγκωμη Καρπασίας (6ος αι.). Στο αναλόγιο μπροστά από την αψίδα είναι τοποθετημένα δύο πλαστά ψηφιδωτά που ετοίμασε ο Τούρκος αρχαιοκάπηλος Αϊντίν Ντικμέν και ο σταυρός επίστεψης του τρούλλου της λεηλατημένης εκκλησίας. «Μόνο οι χειρότεροι των αχρείων προσπαθούν να αποκομίσουν προσωπικό όφελος από αυτή τη συλλογική απώλεια», διαβάζουμε στον τοίχο: Λόγια Αμερικανού Δικαστή στην απόφαση για την επιστροφή των ψηφιδωτών στην Εκκλησία της Κύπρου (1990). «Πρόκειται για μια απερίγραπτη πράξη βανδαλισμού», είχε γράψει, το 1980, ο καθηγητής Νίκος Μουτσόπουλος, αναφερόμενος στις πληροφορίες για καταστροφή των ψηφιδωτών. Σύμφωνα με τη δρα Κατερίνα Χατζηστυλλή, η περίπτωση Ντικμέν αναδεικνύει την ανάγκη ενίσχυσης της διεθνούς συνεργασίας για τον επαναπατρισμό πολιτιστικών αγαθών.

Το πράο βλέμμα του Χριστού στο κέντρο της αποσπασματικής σύνθεσης θυμίζει περιγραφές σεφερικές: Το «ζύγιασμα της καλοσύνης» και τον «ψηφιδωτό καημό της Ρωμιοσύνης». Η αποσπασματικότητα υπενθυμίζει το μέγεθος της καταστροφής. Συνολικά, η διαδρομή των ψηφιδωτών συνιστά μικρογραφία της τραγωδίας της Κύπρου. Και, όπως τονίζει και ο διευθυντής του Μουσείου, δρ Ιωάννης Ηλιάδης, η παραμονή στον χώρο είναι προσωρινή, με την ελπίδα πάντα της επιστροφής στον ναό από όπου αποσπάστηκαν βίαια.

Στο μεταξύ, «όλα εντάσσονται στη συμμετρία του Κόσμου.
Τα χρόνια που δεν περιμέναμε και ήρθαν
κι άλλα που περιμένουμε και δε θα ʼρθούν
ψηφίσματα, ψηφιδωτά, ψιμυθιασμένα είδωλα
μύθοι, πληγές, το ίσιο και το ανάποδο
μιας ανεπίδοτης ζωής» (Φοίβος Σταυρίδης).

Ο δρ Χαράλαμπος Χοτζάκογλου, ο οποίος κατέγραψε, στο πλαίσιο προγράμματος της ιεράς μονής Κύκκου, τα βανδαλισμένα ή κατεστραμμένα θρησκευτικά μνημεία των κατεχομένων, αναφέρεται σε αυτά ως τα ανυπεράσπιστα θύματα «μιας έκρηξης θρησκευτικής μισαλλοδοξίας και στρατιωτικής ισχύος».

Η φωνή των ποιητών, για τον «θρυμματισμένο κόσμο της Κύπρου» και τις «σκορπισμένες ψηφίδες»

Η ποίηση λειτουργεί ως καθρέφτης των γεγονότων και με τη δυναμική της μπορεί να συμβάλει στην αναδιαμόρφωση του ειδώλου και του πλαισίου. Γραμμένα στους «καιρούς της λύπης και της εξορίας» τα ποιήματα με επίκεντρο τη λεηλασία της πολιτιστικής κληρονομιάς ανασυνθέτουν την τοιχογραφία της πατρίδας και ανανοηματοδοτούν τον «θρυμματισμένο κόσμο της Κύπρου» (Λεύκιος Ζαφειρίου). Ενίοτε, η εστίαση είναι ειδική, σε ένα μνημείο· άλλοτε, το πλάνο διευρύνεται, καταγγέλλοντας τις πρακτικές συνολικά. Σε ένα νησί τυραννισμένο από τον θάνατο, την προσφυγιά, τον φόβο, την απώλεια και την αγωνία η ποίηση γίνεται πνοή.

Γράφει σπαρακτικά η Κλεοπάτρα Μακρίδου-Robinet, στο «Προσκύνημα στα κατεχόμενα» (2006):

«Τοιχογραφίες απογυμνωμένες καρτερούν
ο καιρός να γυρίσει…
Κανακαριά παντέρημη, άσαρκη
εικόνες, ψηφιδωτά, τέμπλα,
ν’ αλλάζουν φυλή και συ να σπαράζεις.

Χέρια αρχαιοκάπηλα οι Ντικμέν
να βεβηλώνουν Φίλωνες, Αντιφωνητές,
Ευφημιανούς, Προκόπιους, Αντώνιους
να λεηλατούν Παναγίες Περγαμηνιώτισσες, Κυρές,
Αχερίτου, Αψιθιώτισσες […]

χώματα ιερά και νυν και αεί
περιμένουν φωνήν να σηκωθεί
στην οργήν της ζητώντας το χρέος».

Συνδυάζοντας σαρκασμό, πικρία και ελπίδα η Αγγέλα Καϊμακλιώτη επισημαίνει, στη «Famagusta Touring»:

«Attention – Το κτίριο
μπορεί να καταρρεύσει!
Αλλόθροα τα πλήθη συρρέουν
κέραμοι – λίθοι – πλίνθοι
η λήθη [..].

Στο αμφίρροπο φόντο
ανατέλλει ένα κρίνο
αναστέλλει τη νύχτα».

Και, εστιάζοντας στην Παναγία Κανακαριά, ο Νίκος Νικολάου – Χατζημιχαήλ προτρέπει:

«Ας αρχίσει λοιπόν ο αγώνας
κι ας μην είναι διά την δόξαν
ας είναι για τα καπνολούλουδα
και τις σκορπισμένες ψηφίδες
της διθαλάσσου πεφιλημένης πατρίδας».

Ομιλητές Ημερίδας: Αναστοπούλου Ευτυχία, Βασιλείου Σωτηρούλα, Ευσταθίου Κλεοπάτρα, Ηλιάδης Ιωάννης, Καραπάνου Αγγελική, Παυλίδης Γεώργιος, Επίσκοπος Νεαπόλεως Πορφύριος, Χαϊλής Κωνσταντίνος, Χατζηστυλλή Κατερίνα, Χοτζάκογλου Χαράλαμπος.

Το πλήρες πρόγραμμα, περιλήψεις και βιογραφικά στην ιστοσελίδα του Πανεπιστημίου Νεάπολις. Πληροφορίες: 26843385, 99442683.

* Δρ Ιστορίας Α.Π.Θ.