Για σχεδόν 25 χρόνια, η Maureen Watt, διευθύντρια του γραφείου τελετών Angel Guardians Funeral Home και εκπρόσωπος της Golden Leaves Cyprus Crematorium, έβλεπε οικογένειες στην Κύπρο να αναγκάζονται να θάβουν τους δικούς τους ανθρώπους, παρότι οι ίδιοι είχαν εκφράσει διαφορετική τελευταία επιθυμία. Η Maureen ζει στο νησί εδώ και 21 χρόνια και άκουγε ξανά και ξανά την ίδια αγωνία από Βρετανούς, Γερμανούς, Ολλανδούς και άλλες μη ορθόδοξες κοινότητες που εξυπηρετούσε, ότι στην Κύπρο δεν υπάρχει αποτεφρωτήριο.
Πέρασε σχεδόν δύο δεκαετίες πιέζοντας, διεκδικώντας και συγκεντρώνοντας υπογραφές, προσπαθώντας να αλλάξει μια πραγματικότητα που άφηνε πολλές οικογένειες χωρίς επιλογή. Στο μεταξύ, τέλεσε χιλιάδες κηδείες και είδε ανθρώπους να προσπαθούν να διαχειριστούν το πένθος τους μέσα σε ένα σύστημα που δεν μπορούσε να ανταποκριθεί στις επιθυμίες των δικών τους. Όπου κι αν πήγαινε, άκουγε την ίδια ερώτηση: «Τι γίνεται με το αποτεφρωτήριο; Προχωρά;»
Τώρα, επιτέλους, έχει απάντηση.
Η Golden Leaves Cyprus Crematorium Limited έχει εξασφαλίσει την τελική πολεοδομική άδεια για την εγκατάσταση στην Αγία Βαρβάρα της Πάφου. Θα είναι το πρώτο αποτεφρωτήριο στην Κύπρο.
Η κατασκευή αναμένεται να αρχίσει τον Σεπτέμβριο ή και νωρίτερα, με στόχο ολοκλήρωσης το 2027, αν και η επίσημη εκτίμηση τοποθετεί το έργο στο 2028. Το κτήριο θα καλύπτει περισσότερα από 1.000 τετραγωνικά μέτρα, σε τεμάχιο άνω των 11.000 τετραγωνικών μέτρων, με εκτιμώμενο κόστος κατασκευής €4 εκατ.
Η εμπλοκή της Maureen ξεκίνησε το 2008, όταν εργαζόταν πουλώντας προγράμματα κηδειών για την Golden Leaves Ltd στην Κύπρο και συναντούσε συνεχώς το ίδιο αδιέξοδο. Οικογένειες ρωτούσαν για την πιθανότητα αποτέφρωσης και δεν υπήρχε απάντηση.
Εκείνη την περίοδο γνώρισε τον Clive Turner, έναν Βρετανό απόδημο που ζούσε στις Καμάρες της Πάφου και ήδη έκανε εκστρατεία για τη δημιουργία αποτεφρωτηρίου, συγκεντρώνοντας υπογραφές για να κατατεθούν ενώπιον της κυβέρνησης. Η Maureen στάθηκε στο πλευρό του. Μαζί συγκέντρωσαν χιλιάδες υπογραφές από κατοίκους σε όλο το νησί.
Οι προσπάθειες κράτησαν χρόνια, με συναντήσεις σε διάφορα υπουργεία και ελάχιστα απτά αποτελέσματα. «Ειλικρινά νιώθαμε ότι δεν πηγαίναμε πουθενά», θυμάται η Maureen. Όσο περισσότερο όμως μιλούσε με τον κόσμο, τόσο πιο ξεκάθαρη γινόταν η ανάγκη. Τα στοιχεία τους έδειξαν ότι το 91,5% των αλλοδαπών που ζούσαν στην Κύπρο προτιμούσαν την αποτέφρωση ως πρώτη επιλογή. Ο γραφειοκρατικός τοίχος, όμως, παρέμενε όρθιος.
Το 2010, η Maureen γνώρισε τον Νεόφυτο Χριστοδουλίδη, ο οποίος αργότερα θα γινόταν συνέταιρός της στο γραφείο τελετών Angel Guardians. Δύο χρόνια μετά την έναρξη της συνεργασίας τους, έθεσε ξανά στο τραπέζι το ζήτημα του αποτεφρωτηρίου. Μαζί ξεκίνησαν και πάλι επαφές με αξιωματούχους, αυτή τη φορά με ακόμη μεγαλύτερη αποφασιστικότητα.
Ύστερα από επίμονες πιέσεις και αμέτρητες συναντήσεις, εξασφαλίστηκε προκαταρκτική άδεια το 2016 — την ίδια χρονιά που η κυπριακή Βουλή ψήφισε νομοθεσία που επέτρεπε την αποτέφρωση, έπειτα από περισσότερο από μία δεκαετία συζητήσεων. Η Maureen απευθύνθηκε στη συνέχεια στους Steve Rowland και Barry Floyd της Golden Leaves Ltd., οι οποίοι συμφώνησαν να χρηματοδοτήσουν το έργο για το νησί.
«Παρουσιάσαμε στην κυβέρνηση όλα τα θετικά του αποτεφρωτηρίου», μας λέει η Maureen, «και τότε άρχισαν πραγματικά να το εξετάζουν σοβαρά».
Είκοσι πέντε χρόνια αναμονής
Η δημόσια συζήτηση για την αποτέφρωση στην Κύπρο ξεκίνησε ουσιαστικά το 2001, με έναν θάνατο που έφερε το ζήτημα στην επιφάνεια με τρόπο που δεν μπορούσε πλέον να αγνοηθεί. Ο Πλουτής Σέρβας, ο πρώτος Γενικός Γραμματέας του ΑΚΕΛ, είχε εκφράσει ξεκάθαρα την επιθυμία του να αποτεφρωθεί. Η οικογένειά του, τελικά, μετέφερε τη σορό του στο Ηνωμένο Βασίλειο για να πραγματοποιήσει αυτή του την επιθυμία. Η υπόθεση αποτέλεσε σημείο καμπής για τη δημόσια συζήτηση.
Πρόταση νόμου που κατέθεσε το 2002 ο τότε βουλευτής του ΔΗΚΟ, Μάριος Ματσάκης έφθασε στη Βουλή, όπου συνάντησε σφοδρές αντιδράσεις από την Εκκλησία της Κύπρου.
Το 2003 δημιουργήθηκε πρωτοβουλία με την ονομασία «Cremation in Cyprus», κυρίως από Βρετανούς κατοίκους — ανθρώπους που βρίσκονταν ακριβώς στη θέση όσων αργότερα θα συναντούσε καθημερινά η Maureen. Ακολούθησαν νέες νομοθετικές προσπάθειες το 2006 και το 2009. Κάθε φορά, το νομοσχέδιο κολλούσε.
Η Ιερά Σύνοδος είχε ξεκαθαρίσει τη θέση της: η Εκκλησία δεν μπορούσε να εμποδίσει όσους επέλεγαν την αποτέφρωση, αλλά δεν θα τελούσε εξόδιο ακολουθία γι’ αυτούς. «Κάτι τέτοιο θα ήταν αντίθετο προς τα πιστεύω και την παράδοσή μας», είχε αναφέρει.
Η Maureen κάνει την ίδια διάκριση. «Το αποτεφρωτήριο δεν έρχεται για να αναστατώσει την Ορθόδοξη Εκκλησία ή οποιονδήποτε άλλο», λέει. «Γίνεται για το να δοθεί στην κοινότητα η επιλογή» και «για να προσφέρουμε στις οικογένειες έναν πιο οικονομικό τρόπο για να εκπληρώσουν την τελευταία επιθυμία των αγαπημένων τους».
Το νομοσχέδιο ψηφίστηκε την άνοιξη του 2016. Όμως η ψήφιση ενός νόμου και η ανέγερση ενός αποτεφρωτηρίου είναι δύο πολύ διαφορετικά πράγματα. Για χρόνια, δεν υπήρξε καμία ιδιωτική πρωτοβουλία. Ιδιοκτήτες γραφείων τελετών πίεζαν το κράτος να αναλάβει το ίδιο την κατασκευή της εγκατάστασης. Η κυβέρνηση αρνήθηκε.
Στο μεταξύ, η υπόλοιπη Ευρώπη είχε λύσει αυτό το ζήτημα εδώ και δεκαετίες. Η Βρετανία από το 1884, η Γαλλία από το 1887, η Ελλάδα μόλις το 2006, με το πρώτο της αποτεφρωτήριο να λειτουργεί το 2019. Στην Κύπρο χρειάστηκε να φθάσουμε στο 2023 για να επιβεβαιωθεί δημόσια μια ιδιωτική πρωτοβουλία.
Τι θα προσφέρει η εγκατάσταση
Ο χώρος στην Αγία Βαρβάρα επιλέχθηκε για την ιδιωτικότητα, την προσβασιμότητα και την ηρεμία του. Η εγκατάσταση έχει σχεδιαστεί με γνώμονα τη βιωσιμότητα και την αξιοπρέπεια, με σύγχρονη τεχνολογία αποτέφρωσης που θα πληροί τις περιβαλλοντικές προδιαγραφές, διαμορφωμένους χώρους μνήμης και κολουμβάρια για τη φύλαξη των τεφροδόχων.
Δύο αίθουσες τελετών θα εξυπηρετούν τις οικογένειες: η μία με χωρητικότητα έως 60 άτομα και η άλλη έως 120. Και οι δύο θα είναι ανοικτές σε όλες τις θρησκείες, καθώς και σε μη θρησκευτικές τελετές. Οι οικογένειες θα μπορούν να επιλέξουν πρώτα εκκλησιαστική ακολουθία και στη συνέχεια να μεταβούν στο αποτεφρωτήριο, όπου θα μπορούν να εκφωνηθούν επικήδειοι.
Το αποτεφρωτήριο θα είναι προσβάσιμο σε όλα τα γραφεία τελετών του νησιού, ενώ η Maureen σκοπεύει να διανείμει ενημερωτικό υλικό στα ελληνικά, αγγλικά, κινεζικά και ρωσικά, ώστε να ενημερωθούν όλες οι κοινότητες. Ελπίζει επίσης ότι η εγκατάσταση θα μπορέσει στο μέλλον να εξυπηρετεί οικογένειες από γειτονικές χώρες που θα επιθυμούν αποτέφρωση στην Κύπρο.
Όσοι θέλουν να δηλώσουν εκ των προτέρων την επιθυμία τους μπορούν σήμερα να συμπληρώσουν σχετικό έντυπο στο Επαρχιακό Γραφείο Πάφου ή μέσω του γραφείου τελετών Angel Guardians. Η Maureen θα ήθελε η διαδικασία αυτή να επεκταθεί σε όλο το νησί — και, τελικά, να επανεξεταστεί ακόμη και η ίδια η απαίτηση γραπτής δήλωσης.
Για εκείνη, η υποχρέωση γραπτής συναίνεσης αγγίζει κάτι βαθιά προσωπικό. Προς το παρόν, μόνο το Επαρχιακό Γραφείο Πάφου δέχεται το έντυπο με το οποίο κάποιος δηλώνει ότι επιθυμεί να αποτεφρωθεί μετά τον θάνατό του. Η ίδια θα ήθελε, κάποια στιγμή, η προϋπόθεση αυτή να καταργηθεί εντελώς.
«Ο πατέρας μου πέθανε στα 53 του. Θα είχε υπογράψει ένα τέτοιο έντυπο αν χρειαζόταν στη Σκωτία. Επτά μήνες αργότερα, όμως, σκοτώθηκε ο μικρός μου αδελφός, που ήταν μόλις 17 ετών. Εκείνος δεν θα είχε υπογράψει ποτέ ένα τέτοιο έντυπο. Θα στερούσαν από την οικογένειά μας το δικαίωμα να τον αποτεφρώσει;»
Είναι ένα ερώτημα για όσα μια τέτοια διαδικασία εγγραφής δεν μπορεί να προβλέψει: τους νέους ανθρώπους, τους ξαφνικούς θανάτους, όσους δεν πρόλαβαν να προετοιμαστούν.
Γι’ αυτό και η Maureen ζητά, τουλάχιστον προς το παρόν, τα έντυπα να είναι διαθέσιμα σε όλο το νησί.
«Αν υπάρχουν άνθρωποι στη Λεμεσό, στη Λάρνακα ή ακόμη και στη Λευκωσία που επιθυμούν να αποτεφρωθούν», λέει, «δεν βγάζει νόημα να πρέπει να έρθουν στην Πάφο για το έντυπο εγγραφής».
Το κόστος της απουσίας επιλογής
Η απουσία αποτεφρωτηρίου δεν ήταν ποτέ απλώς μια ταλαιπωρία. Οι οικογένειες που επέλεγαν την αποτέφρωση αντιμετώπιζαν, πέρα από το πένθος, και το κόστος επαναπατρισμού της σορού. Οι τάφοι, όπου υπάρχουν διαθέσιμοι, κοστίζουν από €350 έως €6.000. Ορισμένες κοινότητες έχουν περιορισμούς για ταφή. Ένας αλλοδαπός που ζει σε ένα χωριό μπορεί να ανακαλύψει ότι το τοπικό κοιμητήριο δεν τον δέχεται και ότι το πλησιέστερο κοιμητήριο που δέχεται μη ορθόδοξους βρίσκεται μία ώρα μακριά.
Η πανδημία του Covid-19 έκανε τις συνέπειες αδύνατο να αγνοηθούν. Όταν οι πτήσεις σταμάτησαν και ο επαναπατρισμός έγινε αδύνατος, άνθρωποι που δεν ήθελαν ποτέ να ταφούν στην Κύπρο θάφτηκαν τελικά εδώ. «Υπάρχουν άνθρωποι θαμμένοι εδώ που δεν ήθελαν να θαφτούν», λέει η Maureen. «Αλλά δεν υπήρχε άλλη επιλογή».
Το αποτεφρωτήριο, πιστεύει, αφορά τελικά κάτι απλό: την αξιοπρέπεια και το δικαίωμα να γίνει σεβαστή η τελευταία επιθυμία ενός ανθρώπου.
«Δεν έχει να κάνει με το ποιος θέλει να αποτεφρωθεί και ποιος όχι», λέει. «Έχει να κάνει με το να είναι υπαρκτή η επιλογή».
