Στο εδώλιο του ΔΕΕ η Κύπρος για τα απόβλητα – Το 21% καταλήγει στους ΧΥΤΑ χωρίς καμία επεξεργασία και η υγειονομική ταφή αγγίζει το 63%, έναντι ευρωπαϊκού στόχου 10%

Χρόνια αναβολών και σχεδιασμών επί χάρτου, χωρίς ουσιαστικές αποφάσεις και οι χρονοβόρες διαδικασίες με εκκρεμότητες που έχουν συσσωρευτεί σε βάθος χρόνου, έφεραν τη χώρα στη χειρότερη θέση στην οποία μπορούσε να βρεθεί στην ευρωπαϊκή περιβαλλοντική πολιτική. Το ενδεχόμενο βαριών χρηματικών προστίμων από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο είναι πλέον σοβαρό.

Η απόφαση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, την 1η Οκτωβρίου 2026, να παραπέμψει την Κύπρο στο Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΔΕΕ) επισφραγίζει μια πολυετή πορεία αναβλητικότητας και απουσίας πολιτικής βούλησης.

Παρά τις προειδοποιητικές επιστολές από το 2021 και την αιτιολογημένη γνώμη του Δεκεμβρίου 2024, οι αρμόδιες Υπηρεσίες δεν παρουσίασαν ένα σοβαρό και εφαρμόσιμο σχέδιο. Σήμερα, το 21% των δημοτικών αποβλήτων της Κύπρου θάβεται χωρίς καμία προηγούμενη επεξεργασία. Η συνολική εξάρτηση της χώρας από την ταφή φτάνει το 63%, όταν ο ευρωπαϊκός στόχος για το 2035 την περιορίζει κάτω από το 10%.

Εδώ και χρόνια, το κράτος αρκείται σε μελέτες, διαβουλεύσεις, μεταβατικές περιόδους και σχέδια, την ώρα που οι υποδομές γερνούν και τα απόβλητα συσσωρεύονται. Αντί για τολμηρές τομές, οι αποφάσεις αναβάλλονται και οι ευθύνες μετακυλίονται από Τμήμα σε Τμήμα, από Υπουργείο σε Υπουργείο και από εκεί στην Τοπική Αυτοδιοίκηση.

Η εικόνα που παρουσιάζουν οι βασικές υποδομές της χώρας είναι αποκαλυπτική της κατάστασης. Ανοικτή πληγή παραμένει ο Χώρος Υγειονομικής Ταφής Αποβλήτων (ΧΥΤΑ) Πάφου, όπου ουσιαστικά δεν τυγχάνει καμίας διαχείρισης.

Η Ολοκληρωμένη Εγκατάσταση Διαχείρισης Αποβλήτων (ΟΕΔΑ) Πεντακώμου, παρά την ανάληψη της λειτουργίας της από το Τμήμα Αναπτύξεως Υδάτων (ΤΑΥ) τον Δεκέμβριο του 2023, εξακολουθεί να υπολειτουργεί. Κουβαλά συσσωρευμένες τεχνικές, λειτουργικές και οργανωτικές εκκρεμότητες, ενώ η οριστική της αναβάθμιση μετατίθεται συνεχώς. Έκτοτε, το ΤΑΥ, με την υποστήριξη της Αναπτυξιακής Εταιρείας Λεμεσού, έχουν συνάψει πέραν των 180 συμβάσεων για την κάλυψη λειτουργικών αναγκών και για παρεμβάσεις που αφορούν τον εξοπλισμό, την ασφάλεια και υγεία, την πυροπροστασία και την προστασία του περιβάλλοντος.

Η χαρακτηριστικότερη περίπτωση κρατικής αδράνειας είναι η ΟΕΔΑ Κόσιης. Από το 2018, όταν αποφασίστηκε να κλείσει ο παράνομος σκυβαλότοπος του Κοτσιάτη, τεράστιοι όγκοι αποβλήτων της επαρχίας Λευκωσίας, πέραν των 270.000 τόνων σύμμεικτων αποβλήτων, οδηγήθηκαν στην Κόσιη. Η μονάδα, όμως, δεν είχε τη δυναμικότητα να επεξεργαστεί όλες αυτές τις ποσότητες. Αντί να αποφασίσει έγκαιρα την επέκτασή της, ώστε τα απόβλητα να μην καταλήγουν στη χωματερή, το κράτος επέλεξε τη λύση της εύκολης ταφής.

Η κρατική μηχανή προτίμησε την ασφάλεια της αναβολής από την ευθύνη της απόφασης.

Η υφιστάμενη υποδομή στην Κόσιη θα μπορούσε, με τις αναγκαίες επενδύσεις στην επέκτασή της και στην ανανέωση του εξοπλισμού, να διαχειρίζεται το σύνολο των αποβλήτων των επαρχιών Λευκωσίας, Λάρνακας και Αμμοχώστου και να αποτρέπει την κατάληξή τους στην ταφή.

Αντί γι’ αυτό, ο εξοπλισμός αφέθηκε να γερνά μετά από περισσότερα από δεκαπέντε χρόνια συνεχούς λειτουργίας, οι ανάγκες ανανέωσης συσσωρεύτηκαν χωρίς να ληφθεί απόφαση για την κάλυψή τους, η χωρητικότητα του κυττάρου της Α΄ Φάσης του ΧΥΤ εξαντλήθηκε και η Κύπρος οδηγήθηκε με μαθηματική ακρίβεια από τις Βρυξέλλες στο Λουξεμβούργο.

Τι σχεδιάζει η κυβέρνηση

Η μεγαλύτερη πρόκληση που αντιμετωπίζει η Κύπρος στη διαχείριση των αποβλήτων είναι η υψηλή εξάρτηση από την υγειονομική ταφή. Παρ’ όλο που τα τελευταία χρόνια έχουν υλοποιηθεί σημαντικές επενδύσεις σε υποδομές διαχείρισης αποβλήτων και έχουν ενισχυθεί τα συστήματα ανακύκλωσης, μεγάλο μέρος των δημοτικών αποβλήτων εξακολουθεί να οδηγείται σε χώρους υγειονομικής ταφής.

Ο οριστικός σχεδιασμός για την αναβάθμιση των δύο ΟΕΔΑ θα προσδιοριστεί στη βάση της μελέτης για τη Βιωσιμότητα του Δικτύου Υποδομών Διαχείρισης Δημοτικών Στερεών Αποβλήτων, μέσω της οποίας θα καθοριστούν οι αναγκαίες υποδομές για την ολοκλήρωση του εθνικού δικτύου διαχείρισης αποβλήτων. Η μελέτη αυτή θα καθορίσει τον σχεδιασμό για την περίοδο 2029 έως 2035 και αναμένεται να ολοκληρωθεί εντός του 2028.

Ιδιαίτερη προτεραιότητα δίνεται στην επαρχία Πάφου, όπου τα απόβλητα εξακολουθούν να διατίθενται χωρίς προηγούμενη επεξεργασία. Ως πρώτο παραδοτέο της μελέτης θα ετοιμαστεί ειδικό σχέδιο δράσης για την περίοδο 2026 έως 2028, με στόχο να τερματιστεί αυτή η πρακτική το αργότερο μέχρι το 2027.

Μέχρι την ολοκλήρωσή της, προωθούνται οι αναγκαίες παρεμβάσεις για την κάλυψη των άμεσων λειτουργικών αναγκών. Οι προτεινόμενες παρεμβάσεις θα εξυπηρετήσουν όχι μόνο τις ανάγκες της μεταβατικής περιόδου, αλλά θα μπορούν να αξιοποιηθούν και στο πλαίσιο της οριστικής αναβάθμισης, ώστε οι σχετικές επενδύσεις να έχουν μακροπρόθεσμη αξία, χωρίς να προδικάζουν τις τελικές επιλογές που θα προκύψουν από τη μελέτη βιωσιμότητας.

Σύμφωνα με τον υφιστάμενο προγραμματισμό, η ανάθεση της σύμβασης για την ΟΕΔΑ Πεντακώμου αναμένεται εντός του β΄ εξαμήνου του 2027, ενώ για την ΟΕΔΑ Κόσιης εντός του α΄ εξαμήνου του 2028, με τη διάρκεια των εργασιών αναβάθμισης να εκτιμάται σε 36 μήνες.

Συμμόρφωση με ευρωπαϊκές οδηγίες

Η επίτευξη των ευρωπαϊκών και εθνικών στόχων είναι δυνατή μέσω της υλοποίησης δράσεων που περιλαμβάνονται στο εγκεκριμένο από το Υπουργικό Συμβούλιο, Σχέδιο Διαχείρισης Δημοτικών Αποβλήτων 2022-2028. Ανάμεσα στις δράσεις αυτές είναι η εφαρμογή των συστημάτων διαλογής στην πηγή και χωριστής συλλογής των δημοτικών αποβλήτων, το σύστημα «Πληρώνω Όσο Πετώ» (ΠΟΠ).