Η κυβέρνηση της Κυπριακής Δημοκρατίας πρέπει ως θέμα προτεραιότητας να δημιουργήσει κρατικό ταμείο αποζημίωσης θυμάτων εμπορίας, συστήνει η Ομάδα Ειδικών του Συμβουλίου της Ευρώπης κατά της Εμπορίας Προσώπων (GRETA) στην τρίτη έκθεση αξιολόγησης της Κύπρου το 2020.
Παρόμοια εισήγηση έκανε η Επιτροπή των Μερών της Σύμβασης του Συμβουλίου της Ευρώπης για τη Δράση κατά της Εμπορίας Προσώπων («Σύμβαση κατά του Trafficking»). Αυτό αναφέρθηκε και την περασμένη Δευτέρα 3 Οκτωβρίου 2022 σε συζήτηση εμπειρογνωμόνων με θέμα «Πρόσβαση σε αποζημίωση και σε αποτελεσματικές θεραπείες για θύματα εμπορίας προσώπων» στο Πολιτιστικό Κέντρο Στροβόλου, που οργανώθηκε από το Τμήμα Καταπολέμησης της Εμπορίας Προσώπων του Συμβουλίου της Ευρώπης σε συνεργασία με την κυπριακή μη κυβερνητική οργάνωση Step Up Stop Slavery (με τη στήριξη της Τράπεζας Κύπρου) στο πλαίσιο του συνεχιζόμενου διαλόγου μεταξύ των Κυπριακών Αρχών, της κοινωνίας των πολιτών και του Συμβουλίου της Ευρώπης για την εφαρμογή της Σύμβασης του Συμβουλίου της Ευρώπης για τη Δράση κατά της Εμπορίας Προσώπων στην Κύπρο.
Τη συζήτηση εισήγαγε με σύντομη προσφώνησή της η ιδρύτρια του Step Up Stop Slavery νομικός στη Λευκωσία Κατερίνα Στεφάνου. Ομιλητές/τριες ήταν ο Ρώσος δικηγόρος Yuriy Paltsev μέλος της Γραμματείας της Σύμβασης του Συμβουλίου της Ευρώπης για τη Δράση κατά της Εμπορίας Προσώπων, η Βρετανίδα δικαστής Michelle Brewer, ο Ολλανδός ειδικός εισαγγελέας Maarten Noordzij και η Γαλλίδα δικηγόρος ανθρωπίνων δικαιωμάτων Annabel Canzian συντονίστρια του νομικού τμήματος της γαλλικής Επιτροπής κατά της Σύγχρονης Δουλείας (Committee Against Modern Slavery), που παρουσίασαν τις καλύτερες πρακτικές κρατικής αποζημίωσης για θύματα εμπορίας προσώπων στη Βρετανία, στην Ολλανδία και στη Γαλλία, κράτη μέλη του Συμβουλίου της Ευρώπης. Συζήτησαν σχετικά ζητήματα όπως η πρόσβαση των θυμάτων σε αποζημίωση μέσω ποινικής και αστικής διαδικασίας και η εκτίμηση των ζημιών περιλαμβανομένης της ηθικής βλάβης. Στο τελευταίο μέρος της συζήτησης οι τέσσερις εμπειρογνώμονες απάντησαν σε ερωτήσεις σχετικές με πρακτικά ζητήματα μηχανισμών αποζημίωσης στα νομικά συστήματα των τριών χωρών.
Η πρόσβαση στον φάκελο της ποινικής υπόθεσης
Η εκδήλωση είναι συνέχεια της συζήτησης που έγινε στη Λευκωσία στις 5 Μαΐου 2022 και της προαναφερόμενης έκθεσης αξιολόγησης της GRETA που είναι υπεύθυνη για την παρακολούθηση της εφαρμογής από τα κράτη μέλη, της Σύμβασης του Συμβουλίου της Ευρώπης για τη Δράση κατά της Εμπορίας Προσώπων. Στη διάρκεια της συζήτησης στην οποία συμμετείχαν κυρίως πρόσωπα από τον νομικό κόσμο της Κύπρου και εκπρόσωποι κρατικών φορέων και μη κυβερνητικών οργανώσεων, οι παρευρισκόμενοι ενδιαφέρθηκαν ιδιαίτερα να πληροφορηθούν κατά πόσο μπορεί να δικαιολογηθεί και καθιερωθεί η καταβολή αποζημίωσης εφάπαξ στα θύματα εμπορίας και κατά πόσο μπορεί το τεκμήριο υπέρ των θυμάτων να χρησιμοποιηθεί στις διαδικασίες αποζημίωσης. Τονίσθηκε από τους παρόντες Κύπριους δικηγόρους ότι μια από τις πρακτικές δυσκολίες στην Κύπρο είναι η περιορισμένη πρόσβαση των θυμάτων στον φάκελο της ποινικής υπόθεσης εναντίον του φερόμενου ως δράστη. Και ότι χωρίς πρόσβαση στα έγγραφα του φακέλου, μια αστική αγωγή για αποζημίωση δεν έχει πιθανότητες επιτυχίας.
Σημείωσαν ότι η κυπριακή κυβέρνηση προσπάθησε να δημιουργήσει ένα ταμείο αποζημίωσης στην Κύπρο, πρόσθεσαν όμως ότι ενώ περιλήφθηκε στον νόμο μια γενική πρόταση δημιουργίας τέτοιου ταμείου, αυτή παραμένει χωρίς πρακτική εφαρμογή, λόγω απουσίας παράγωγου δικαίου και διαφανών διαδικασιών. Τέλος, υπογράμμισαν την ανάγκη βελτίωσης της κατάστασης και των προβλημάτων που αντιμετωπίζουν τα θύματα trafficking στην Κύπρο, μέσα από τη συμμόρφωση με διεθνή πρότυπα και υποχρεώσεις.
Η κρατική υποχρέωση για ανθρώπινα δικαιώματα
Στη διάρκεια της συζήτησης έγινε ιδιαίτερη αναφορά στα μέσα του Συμβουλίου της Ευρώπης που σχετίζονται με την αποζημίωση θυμάτων και ειδικότερα με την Ευρωπαϊκή Σύμβαση Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, την Ευρωπαϊκή Σύμβαση για Αποζημίωση θυμάτων βίαιων εγκλημάτων και τη Σύμβαση του Συμβουλίου της Ευρώπης για τη Δράση κατά της Εμπορίας Προσώπων που είναι όλες νομικά δεσμευτικές για την Κύπρο. Τονίσθηκε ότι «πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη προσοχή στο Άρθρο 15(4) της Σύμβασης κατά του Trafficking, που προτείνει τη δημιουργία ταμείου αποζημίωσης και προγραμμάτων κοινωνικής στήριξης και ενσωμάτωσης θυμάτων που θα μπορούσαν να χρηματοδοτηθούν από κατασχεθέντα περιουσιακά στοιχεία εγκληματικής προέλευσης». Σύμφωνα με τους φιλοξενούμενους Ευρωπαίους ειδικούς, «η αποζημίωση των θυμάτων παίζει κρίσιμο ρόλο στη μάχη κατά του trafficking, όχι μόνο ως μέσο αποκαταστατικής δικαιοσύνης, αλλά και ως μέσο πρόληψης και αναγνώρισης από τα κράτη, της αποτυχίας τους να εκπληρώσουν τις υποχρεώσεις τους για τα ανθρώπινα δικαιώματα».
Μια ολιστική προσέγγιση αποκατάστασης
Εκτός από τους τέσσερις Ευρωπαίους εμπειρογνώμονες την εκδήλωση προσφώνησε και η βουλεύτρια του ΔΗΚΟ Χριστιάνα Ερωτοκρίτου, που επεσήμανε ότι «υπάρχουν ακόμα πολλά να γίνουν ιδιαίτερα σε ό,τι αφορά την προστασία των θυμάτων εμπορίας με μια ολιστική προσέγγιση αποκατάστασης». Υπέδειξε ότι «οι εισηγήσεις που περιέχονται στην έκθεση της GRETA για την Κύπρο είναι πολύ βοηθητικές για μελλοντικές προσπάθειες νομοθετικής ενδυνάμωσης. Πιο συγκεκριμένα -πρόσθεσε- η GRETA εισηγείται την υιοθέτηση διάταξης για σκέψη και προβληματισμό όταν υπάρχει λογική βάση για να θεωρήσει κάποιος ότι ένα πρόσωπο είναι θύμα εμπορίας. Θέτει επίσης θέματα σχετικά με αποζημιώσεις και ζημιές, όπως τη σύσταση ενός ταμείου στήριξης θυμάτων και την κατοχύρωση του δικαιώματος του θύματος να ζητήσει αποζημίωση μέσω αστικών διαδικασιών». Η κυρία Ερωτοκρίτου είπε ότι «η Κυπριακή Δημοκρατία υπήρξε πρωτοπόρος σε ευρωπαϊκό επίπεδο ψηφίζοντας τον νόμο που ποινικοποιεί τον πελάτη του sex trafficking και που βασικά προνοεί ότι όποιος ζητεί, λαμβάνει, πληρώνει και κάνει χρήση υπηρεσιών από ένα θύμα εμπορίας οποιασδήποτε μορφής, είναι ένοχος αδικήματος που τιμωρείται με βαριά ποινή φυλάκισης, άσχετα από το κατά πόσο γνώριζε ή όχι, ότι το πρόσωπο που του παρείχε αυτές τις υπηρεσίες ήταν θύμα trafficking. Άσχετα δηλαδή από το αν υπήρχε ή όχι προμελέτη ή πρόθεση. Με άλλα λόγια -πρόσθεσε- δεν έχει σημασία ότι δεν είχες πρόθεση να αγοράσεις τις σεξουαλικές υπηρεσίες ενός θύματος εμπορίας προσώπων. Ούτε έχει σημασία το ότι δεν γνώριζες ότι οι υπηρεσίες για τις οποίες πλήρωσες, προέρχονται από θύμα εμπορίας. Αν λάβεις αυτές τις υπηρεσίες, είσαι ένοχος ποινικού αδικήματος. Βασικά εξουδετερώσαμε κάθε επιχείρημα δικαιολόγησης-υπεράσπισης του κατηγορουμένου στο δικαστήριο, που βασίζεται στην αρχή της πρόθεσης και έτσι η ποινική δίωξη κατέστη πολύ ευκολότερη. Εστάλη έτσι ένα ξεκάθαρο μήνυμα ότι δεν θα γίνει ανεκτή η εμπορία ανθρώπων λόγω άγνοιας του κατηγορουμένου».
Σημειώνουμε ότι ο νόμος που ρυθμίζει το θέμα της εμπορίας και της σεξουαλικής εκμετάλλευσης ανθρώπων, με σημαντικότερη πρόνοια την ποινικοποίηση των πελατών του sex trafficking και την επιβολή αυστηρότερων ποινών στους δράστες, ψηφίστηκε στην ολομέλεια της Βουλής στις 10 Απριλίου 2014. Τον Ιούλη 2019 με τροποποιητική πρόταση της Χριστιάνας Ερωτοκρίτου εκ μέρους του ΔΗΚΟ, ψηφίστηκε πρόνοια που μετατρέπει ουσιαστικά σε αδίκημα αυστηρής ευθύνης, τη ζήτηση, λήψη και χρήση υπηρεσιών από θύματα εμπορίας προσώπων. Με βάση αυτή την πρόνοια, ο νόμος προβλέπει αυστηρότερες ποινές και έχει προφανή πρόθεση να κάνει ευκολότερη την απόδειξη του αδικήματος. Σημειώνουμε ακόμα ότι δεν υπήρξε μέχρι σήμερα καταδίκη πελάτη θύματος σωματεμπορίου, όμως καταβάλλονται προσπάθειες προς αυτή την κατεύθυνση, ιδιαίτερα από το ΓΚΕΠ. Υπενθυμίζουμε σχετικά ότι συνεχίζει να είναι υπό εκδίκαση από το 2018 υπόθεση εναντίον πελατών σωματεμπορίου για σεξουαλική χρήση υπηρεσιών θυμάτων trafficking -αυτή είναι η πρώτη υπόθεση στην Κύπρο που οδηγήθηκε στη δικαιοσύνη από το 2014 που ποινικοποιήθηκε το συγκεκριμένο αδίκημα. Κατηγορούμενοι είναι τρεις Κύπριοι πελάτες που καταγγέλθηκαν από επτά γυναίκες από χώρες της Αφρικής και της Ασίας, τις οποίες το Γραφείο της Αστυνομίας για Καταπολέμηση της Εμπορίας Προσώπων αναγνώρισε ως θύματα trafficking. Τα θύματα εντοπίσθηκαν σε δύο διαμερίσματα που χρησιμοποιούνταν ως χώροι παροχής υπηρεσιών μασάζ σε Λευκωσία και Λεμεσό. Για την υπόθεση αυτή καταδικάστηκαν μέσα στο 2021 δύο πρόσωπα (όχι ως πελάτες) -το ένα σε φυλάκιση δύο χρόνων και το άλλο σε χρηματικό πρόστιμο 14.950 ευρώ.
Η πρώτη αστική αγωγή θύματος απορρίφθηκε
Δεν είχε ευτυχή κατάληξη η πρώτη αστική αγωγή στην Κύπρο, κατά την οποία αναγνωρισμένο από την Αστυνομία θύμα σωματεμπορίου, η 45χρονη σήμερα, Charo Nunez από τη Δομινικανή Δημοκρατία, παντρεμένη και μητέρα τριών παιδιών, διεκδίκησε αποζημίωση (100 – 500 χιλιάδες ευρώ), για τη σεξουαλική εκμετάλλευση και εξαναγκασμό της σε εκπόρνευση, που κατήγγειλε ότι υπέστη. Εναγόμενοι ήταν ο ιδιοκτήτης και τρεις εργαζόμενοι σε καμπαρέ στη Λευκωσία που έχει κλείσει πριν 12 χρόνια.
Ο υπογράφων παρακολούθησε αδιάλειπτα και κάλυψε δημοσιογραφικά την εξέλιξη αυτής της αστικής αγωγής από τον Ιούνιο 2016 που άρχισε η ακρόασή της στο Επαρχιακό Δικαστήριο Λευκωσίας ενώπιον του δικαστή Αλέξανδρου Παναγιώτου, μέχρι τον Ιανουάριο 2018 που τέλειωσε. Η ίδια η ενάγουσα είχε έρθει στην Κύπρο από τη μακρινή πατρίδα της τον Φεβρουάριο 2017 με έξοδα της Κυπριακής Δημοκρατίας και έδωσε τη δική της συγκλονιστική μαρτυρία ενώπιον του δικαστή.
Η υπόθεση αυτή πάει πίσω στο 2009 όταν είχε εκδικαστεί η ποινική της πτυχή στο Κακουργιοδικείο Λευκωσίας και οι τότε έξι κατηγορούμενοι (ανάμεσα στους οποίους οι τέσσερις εναγόμενοι στην αστική αγωγή), είχαν αθωωθεί, γιατί οι πέντε γυναίκες θύματα, όλες από τη Δομινικανή Δημοκρατία, που είχαν εργαστεί το 2008 στο καμπαρέ αυτό, περιλαμβανομένης της Charo Nunez, θεωρήθηκαν από το Κακουργιοδικείο «αναξιόπιστες».
Στις 19 Ιανουαρίου 2018 ο δικαστής εξέδωσε απόφαση απόρριψης της αστικής αγωγής της ενάγουσας για αποζημιώσεις. Οι δικηγόροι της ενάγουσας Χάρης Σταυράκης και Μιχάλης Μιχαήλ την είχαν εφεσιβάλει με 30 λόγους έφεσης ενώπιον του Ανώτατου Δικαστηρίου ως Εφετείου, αλλά απορριπτική ήταν και η απόφαση του Ανώτατου που εκδόθηκε τον Απρίλη 2020. Το τριμελές Εφετείο, που απαρτιζόταν από τον τότε πρόεδρο του Ανώτατου Μύρωνα Νικολάτο και τους δικαστές Αντώνη Λιάτσο και Τεύκρο Οικονόμου, απέρριψε την έφεση βασιζόμενο σε ένα μόνο νομικό σημείο: ότι, αφού οι εναγόμενοι είχαν αθωωθεί από το Κακουργιοδικείο για αδικήματα που αφορούσαν εμπορία προσώπων, μεταξύ των οποίων και της ενάγουσας, η ενάγουσα εμποδιζόταν από το να καταχωρήσει αγωγή εναντίον τους για αποζημιώσεις.
Ο Χάρης Σταυράκης είχε τότε σχολιάσει σε δήλωσή του στον υπογράφοντα, ότι «θεωρεί την απόφαση πασιφανώς λανθασμένη και άκρως απογοητευτική, αν όχι απαξιωτική καθ’ ότι το Εφετείο ακολούθησε μία μονολιθική και αντινομική προσέγγιση, χωρίς αναφορά καν στις αυθεντίες που διέπουν το θέμα και χωρίς να κάνει σε βάθος νομική ανάλυση όσον αφορά την ερμηνεία του επίμαχου άρθρου. Αυτό -πρόσθεσε- εξανέμισε και τους λοιπούς λόγους της έφεσης οι οποίοι κατά την άποψή μου ήταν βάσιμοι και πλήρως τεκμηριωμένοι».
Ο Χάρης Σταυράκης και ο Μιχάλης Μιχαήλ μετά από οδηγίες από την οργάνωση Cyprus Stop Trafficking που βοήθησε την Charo Nunez τόσο στην ποινική, όσο και στην αστική πτυχή της υπόθεσης, προχώρησαν τον Σεπτέμβρη 2020 σε προσφυγή στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων (ΕΔΑΔ) εναντίον της Κυπριακής Δημοκρατίας και της απόφασης του Ανώτατου. Ο κ. Σταυράκης δήλωσε σχετικά στον «Φ» ότι «καλέσαμε το ΕΔΑΔ να εξετάσει αν με την απόφαση του Ανώτατου επηρεάζονται τα ανθρώπινα δικαιώματα με βάση τη σχετική Συνθήκη και αν με βάση το περιεχόμενο της προσφυγής, μπορεί να επιληφθεί ή όχι του θέματος. Ένα μήνα μετά την προσφυγή μας, το ΕΔΑΔ μας απέστειλε σύντομη επιστολή με την οποία μας πληροφορούσε ότι δεν μπορεί να επιληφθεί της προσφυγής λόγω του περιεχομένου της. Δεν μας εξηγούσαν τους λόγους της απόρριψης και για μένα αυτό είναι σκανδαλώδες και απαράδεκτο, όπως απαράδεκτη είναι η απόφαση του Ανώτατου στη βάση της πρωτόδικης αθωωτικής απόφασης για τους κατηγορούμενους, που εμπόδιζε την ενάγουσα να καταχωρήσει αγωγή εναντίον τους για αποζημιώσεις. Κι όμως το δικαίωμα πρόσβασης στα δικαστήρια είναι απόλυτο, σύμφωνα με το Σύνταγμα. Ο νόμος υπάρχει για προστασία των δικαιωμάτων των θυμάτων κι αυτοί ουσιαστικά θέτουν περιορισμούς στα δικαιώματα των θυμάτων», σχολίασε στον «Φ» ο κ. Σταυράκης.
Έστειλαν μηνύματα με τις παρουσίες τους
Στην εκδήλωση παρευρέθησαν μεταξύ άλλων η βουλεύτρια του ΔΗΚΟ Χριστιάνα Ερωτοκρίτου, η βουλεύτρια του Κινήματος Οικολόγων Συνεργασία Πολιτών Αλεξάνδρα Ατταλίδου, η αναπληρώτρια πρέσβειρα της Ολλανδίας στην Κύπρο Fieke Huisman, η Επίτροπος Νομοθεσίας Λουίζα Χριστοδουλίδου Ζαννέτου, ο αστυνομικός Μιχάλης Δημητρίου από το Γραφείο της Αστυνομίας για Καταπολέμηση της Εμπορίας Προσώπων (ΓΚΕΠ), η Τάνια Χαραλαμπίδου υπεύθυνη της Πολυθεματικής Συντονιστικής Ομάδας για την αντιμετώπιση της εμπορίας και της εκμετάλλευσης προσώπων του υπουργείου Εσωτερικών και η Μαρία Πέγκα λειτουργός των Υπηρεσιών Κοινωνικής Ευημερίας του υφυπουργείου Κοινωνικής Πρόνοιας. Από τον Παγκύπριο Δικηγορικό Σύλλογο παρόντες ήταν ο Σίμος Αγγελίδης και ο υποψήφιος Πρόεδρος Αχιλλέας Δημητριάδης μέχρι πρότινος πρόεδρος της Επιτροπής Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του Παγκύπριου Δικηγορικού Συλλόγου, ενώ παρευρέθηκε επίσης η δικαστής Τερέζα Καρακάννα πρόεδρος του Επαρχιακού Δικαστηρίου Λευκωσίας. Εκ μέρους μη κυβερνητικών οργανώσεων, που μεταξύ άλλων παρέχουν βοήθεια σε θύματα εμπορίας προσώπων, σημειώσαμε την παρουσία της δικηγόρου ανθρωπίνων δικαιωμάτων Νικολέττας Χαραλαμπίδου από την ΚΙΣΑ, της εθελόντριας Γκόσιας Χρυσάνθου από την Caritas Κύπρου, της Μαίρης Πύργου προέδρου του ερευνητικού ιδρύματος Φημονόη, των νομικών Μελίνας Πύργου και Δέσπως Ανδρέου από την οργάνωση «Δικαιοσύνη για Όλους», ιδρυτικό μέλος της οποίας είναι η υπεύθυνη του νομικού τμήματος του κέντρου στήριξης θυμάτων του Step Up Stop Slavery Αλεξία Κουντούρη. Παρούσα και η κοινωνική λειτουργός δρ Παναγιώτα Χριστοδούλου επικεφαλής της υπηρεσίας κοινωνικής στήριξης του Step Up Stop Slavery, ενώ συμμετείχε διαδικτυακά από το Λονδίνο και η δικηγόρος ανθρωπίνων δικαιωμάτων Λητώ Καριόλου.
