Στις 15 Απριλίου, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και η Ιορδανία υπέγραψαν μια συμφωνία η οποία, αν και στην Κύπρο δεν δόθηκε ιδιαίτερη προσοχή, αφορά τη χώρα μας και ολόκληρη την περιοχή.

Η συμφωνία, ύψους 2,3 δισεκατομμυρίων δολαρίων, διαλαμβάνει την κατασκευή ενός βιομηχανικού σιδηροδρομικού έργου. Στην πραγματικότητα, όμως, είναι κάτι πολύ μεγαλύτερο: ένα γεωγραφικά μικρό αλλά κρίσιμο έργο, καθοριστικής μάλιστα σημασίας για τον επανασχεδιασμό των εμπορικών διαδρόμων της Μέσης Ανατολής.

Πρόκειται για μία σιδηροδρομική γραμμή συνολικού μήκους 360 χλμ., η οποία θα συνδέει τα κοιτάσματα φωσφορικών και ποτάσας ολόκληρης της ιορδανικής επικράτειας με το βιομηχανικό λιμάνι της Άκαμπα, και η οποία αναμένεται να μεταφέρει περίπου 16 εκατομμύρια τόνους ορυκτών τον χρόνο. 

Με το έργο αυτό, η Ιορδανία αποκτά για πρώτη φορά μια ισχυρή εσωτερική σιδηροδρομική ραχοκοκαλιά. Η Άκαμπα παύει να είναι απλώς το εθνικό λιμάνι της χώρας και αρχίζει να διεκδικεί ρόλο κόμβου σε μια ευρύτερη περιφερειακή αρχιτεκτονική. Τα ΗΑΕ, από την πλευρά τους, δεν επενδύουν μόνο σε μεταφορές. Αγοράζουν θέση σε ένα από τα πιο ευαίσθητα γεωπολιτικά και οικονομικά περάσματα της περιοχής: τον άξονα Κόλπου-Ιορδανίας-Ισραήλ-Μεσογείου.

Ο ρόλος του IMEC

Αυτονόητο είναι πως η συμφωνία δεν δημιουργεί σήμερα απευθείας σιδηροδρομική σύνδεση από το Άμπου Ντάμπι στο Αμμάν. Αυτό θα απαιτούσε τη συμμετοχή της Σαουδικής Αραβίας. Δημιουργεί όμως το ιορδανικό τμήμα, το οποίο θα μπορούσε να ενταχθεί σε έναν πολύ μεγαλύτερο διάδρομο. Εδώ εμφανίζεται ο IMEC, ο Οικονομικός Διάδρομος Ινδίας-Μέσης Ανατολής-Ευρώπης. Ο αρχικός σχεδιασμός του προβλέπει τη σύνδεση της Ινδίας με την Ευρώπη μέσω ενός συνδυασμού θαλάσσιων και χερσαίων διαδρομών: Ινδία, ΗΑΕ, Σαουδική Αραβία, Ιορδανία, Ισραήλ και, στη συνέχεια, Μεσόγειος προς Ευρώπη. Δεν πρόκειται μόνο για όδευση. Πρόκειται για μια ευρύτερη πλατφόρμα υποδομών: λιμάνια, ράγες, δρόμους, ψηφιακά καλώδια, ενεργειακές διασυνδέσεις και, δυνητικά, αγωγούς.

Η ιορδανική γραμμή δεν είναι επισήμως έργο του IMEC. Ωστόσο, χωρίς λειτουργικές υποδομές στην Ιορδανία, ο IMEC δεν είναι τίποτα περισσότερο από μια ενδιαφέρουσα ιδέα επί χάρτου. Με σιδηρόδρομο, κόμβο διακίνησης στο Μάαν, σύνδεση με την Άκαμπα και μελλοντική προοπτική προς Σαουδική Αραβία και Ισραήλ, η ιδέα αρχίζει να αποκτά υλική υπόσταση. Αυτό εξηγεί γιατί το έργο έχει βαρύτητα απείρως μεγαλύτερη από το εμπορικό φορτίο φωσφορικών και ποτάσας που θα μεταφέρει.

Παραμερισμός του Ιράν

Στο Ισραήλ, η συζήτηση για τον IMEC επανήλθε έντονα τις τελευταίες ημέρες. Σύμφωνα με δημοσιεύματα, αξιωματούχοι στα υπουργεία Εξωτερικών και Οικονομικών θεωρούν ότι υπάρχει ένα «ιστορικό παράθυρο» για επανεκκίνηση του διαδρόμου. Ο λόγος είναι σαφής: ένας άξονας Ινδίας-Κόλπου-Ιορδανίας-Ισραήλ-Ευρώπης θα μπορούσε να μειώσει την εξάρτηση από δυνητικά προβληματικά γεωγραφικά περάσματα, όπως τα Στενά του Ορμούζ, όπου το Ιράν διατηρεί ισχυρό μοχλό πίεσης.

Για το Ισραήλ και τους εταίρους του, ο IMEC δεν είναι απλώς εμπορικός διάδρομος. Είναι μηχανισμός περιορισμού της ικανότητας της Τεχεράνης να μετατρέπει γεωγραφικά περάσματα σε εργαλεία εκβιασμού απέναντι στην παγκόσμια οικονομία και στους αντιπάλους του ιρανικού καθεστώτος. 

Οι φόβοιτηςΆγκυρας

Σχετική είναι και η αντίδραση της Άγκυρας. Ο IMEC πλήττει τη βασική γεωοικονομική αφήγηση της Τουρκίας: ότι κάθε σοβαρός διάδρομος Ανατολής-Δύσης πρέπει αναγκαστικά να περνά από την Ανατολία. Ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν το είπε ανοιχτά μετά την ανακοίνωση του IMEC στη σύνοδο των G20: «Δεν υπάρχει διάδρομος χωρίς την Τουρκία». Παράλληλα, η Άγκυρα προωθεί εναλλακτικές, όπως τον Μεσαίο Διάδρομο μέσω Καυκάσου και την Οδό Ανάπτυξης Ιράκ-Τουρκίας, ένα έργο περίπου 17 δισ. δολαρίων που θα συνδέει το λιμάνι αλ-Φάου, στο νότιο Ιράκ, με την Τουρκία.

Ο ανταγωνισμός είναι πραγματικός. Αν τα φορτία από την Ινδία μπορούν να φτάνουν στον Κόλπο, να περνούν χερσαία μέσω Σαουδικής Αραβίας, Ιορδανίας και Ισραήλ, και να βγαίνουν στη Μεσόγειο, η Τουρκία χάνει κάτι κρίσιμο για την ίδια: την εικόνα του αναντικατάστατου περάσματος. Με την Άγκυρα να έχει επενδύσει τεράστιο πολιτικό κεφάλαιο στον ρόλο της ως γέφυρας μεταξύ Ευρώπης και Ασίας, αυτό είναι στρατηγικό πλήγμα.

Τίποτα δεν έγινε τυχαία

Αυτός ήταν και ο βασικότερος λόγος για τον οποίο η Άγκυρα, όπως και η Τεχεράνη, υπονόμευσαν με κάθε τρόπο τη σταθερότητα στην περιοχή μας και την εν εξελίξει – προ τριετίας – προσπάθεια εξομάλυνσης των σχέσεων Ισραήλ-Σαουδικής Αραβίας. Και το έκαναν με τη φανερή ενίσχυση της Χαμάς και άλλων παλαιστινιακών τρομοκρατικών οργανώσεων.

Συναφές είναι και το GSI. Στόχος του είναι να συνδέσει την Κύπρο με το ευρωπαϊκό ηλεκτρικό δίκτυο κατόπιν και με το Ισραήλ. Αν ο IMEC εξελιχθεί και σε ενεργειακό διάδρομο, η Κύπρος δεν θα είναι περιφερειακή λεπτομέρεια. Θα είναι ένας από τους ευρωπαϊκούς συνδέσμους —ή ακροδέκτες, όπως συχνά περιγράφονται— της νέας Ανατολικής Μεσογείου.

Ο IMEC προϋποθέτει σταθερό Ισραήλ, λειτουργική Ιορδανία, ελεγχόμενη Ερυθρά Θάλασσα, ανθεκτικές σχέσεις Κόλπου-Ισραήλ και αραβικές κυβερνήσεις ικανές να τοποθετούν το Παλαιστινιακό στις πραγματικές του διαστάσεις, όχι εκεί όπου το θέλουν όσοι επενδύουν στη χρήση του ως εργαλείου. 

Με άλλα λόγια, ο διάδρομος χρειάζεται πολιτική σταθερότητα σε μια περιοχή που σπάνια την προσφέρει. Αυτό εξηγεί γιατί η αποσταθεροποίηση του Ισραήλ δεν είναι μόνο στρατιωτικό ή ιδεολογικό ζήτημα. Είναι και πλήγμα στους διαδρόμους αυτούς. Το Ιράν χρηματοδοτεί και στηρίζει οργανώσεις όπως η Χαμάς, η Ισλαμική Τζιχάντ και η Χεζμπολάχ, χρησιμοποιώντας τις ενάντια στο Ισραήλ, στις ΗΠΑ και στους Άραβες εταίρους τους.

Απώλεια εμπιστοσύνης

Η Τουρκία σίγουρα δεν λειτουργεί με όρους Ιράν, διότι δεν θα μπορούσε να το κάνει. Η ντροπιαστική σχέση της, όμως, με τη Χαμάς, η αδιανόητη φιλοξενία και προστασία τρομοκρατών που διέπραξαν και διαπράττουν φρικαλεότητες ακόμη και σε βάρος του δικού τους λαού, με στόχο να υπονομεύει οτιδήποτε θεωρεί ότι δεν τη συμφέρει και να κερδίζει στρατηγικό βάθος, την καθιστά —εκ του αποτελέσματος— ακόμη πιο επικίνδυνη από την Τεχεράνη.

Αυτή όμως η στάση της Άγκυρας έχει υποσκάψει τη θέση της και, ταυτόχρονα, έχει ενισχύσει τη θέση άλλων κρατών, τα οποία δεν συνδέουν κάθε βήμα προόδου στον χάρτη της νέας Μέσης Ανατολής αποκλειστικά, ή σχεδόν αποκλειστικά, με το δικό τους συμφέρον — ιδίως όταν αυτό στρέφεται σε βάρος των υπολοίπων και της περιφερειακής σταθερότητας. Η αξιοπιστία της Τουρκίας έχει πληγεί, ειδικά ανάμεσα στους Άραβες, οι οποίοι τη βλέπουν να ξεδιπλώνει ένα από τα πλέον αποκρουστικά για εκείνους χαρακτηριστικά της: τον ηγεμονισμό της, που ξυπνά μνήμες οθωμανικής κυριαρχίας. Το «ένδοξο παρελθόν» για το οποίο μιλά η Άγκυρα είναι, για τους Άραβες, υπόμνηση υποταγής, ταπείνωσης και τυραννίας. Και σίγουρα, αν κάτι δεν κάνει, είναι να τη βοηθά.