Το 1786, έτος που γεννήθηκαν, στην Κεντρική Ευρώπη ο Carl von Weber, και ο Λουδοβίκος Α΄ της Βαυαρίας (φιλέλληνας, πατέρας του Όθωνα), στην Κωνσταντινούπολη γεννήθηκε η Ρωξάνδρα Στούρτζα. Γονείς της ήταν ο Σκαρλάτος Στούρτζας, αριστοκράτης Έλληνας από το Ιάσιο της Μολδαβίας και η Σουλτάνα Μουρούζη, κόρη του ηγεμόνα της Μολδαβίας Κωνσταντίνου Μουρούζη. Στα είκοσι της χρόνια, η Ρωξάνδρα, συνδυάζοντας παιδεία και ευστροφία, έγινε κυρία επί των Τιμών στη ρωσική Αυλή. Ως κυρία επί των Τιμών της αυτοκράτειρας Ελισάβετ, συζύγου του Αλέξανδρου Α΄, τη συνάντησε ο Ιωάννης Καποδίστριας, το 1809, όταν προσκλήθηκε στη Ρωσία από τον τσάρο και τοποθετήθηκε στο διπλωματικό σώμα. Καταγράφοντας τις πρώτες εντυπώσεις, η Ρωξάνδρα, αφού αναφέρθηκε στο κοινό όνειρο, την απελευθέρωση της Ελλάδας, τόνισε: «Ο κόμης είναι ένας από τους ανθρώπους, των οποίων η γνωριμία συνιστά ορόσημο».
Όντως, για τη Ρωξάνδρα αλλά και τον Ιωάννη η γνωριμία ήταν καθοριστική. Έως το 1811, που ο Καποδίστριας διορίστηκε στη ρωσική Πρεσβεία στη Βιέννη, είχαν συχνές συναντήσεις και συζητήσεις, κατά τις οποίες αναπτύχθηκε μια σχέση αμοιβαίας εμπιστοσύνης, εκτίμησης, έγνοιας, φιλίας και αλληλοθαυμασμού. Άλλωστε, πέρα από την αγάπη και την αγωνία για την Ελλάδα και τους Έλληνες, τους συνέδεαν η εντρύφηση σε μουσική, φιλοσοφία και λογοτεχνία.
Σύμφωνα με τη Ρωξάνδρα, πριν φύγει για τη Βιέννη, o Ιωάννης της ζήτησε να του παίξει στο πιάνο «Τη σονάτα του Αποχαιρετισμού» (Beethoven). «Δεν γνωρίζω πότε και πού θα ξανασυναντηθούμε. Ο Θεός μονάχα το γνωρίζει. Εγώ, όμως, πρέπει να ακολουθήσω την πορεία του καθήκοντος, την πορεία του χρέους απέναντι στην πατρίδα μας, την Ελλάδα, όπου έχω τάξει τη ζωή μου», της εξήγησε. Άλλη προτεραιότητα του Καποδίστρια ήταν η διπλωματική σταδιοδρομία.
Ιωάννης και Ρωξάνδρα συναντήθηκαν ξανά στη Βιέννη, το φθινόπωρο του 1814. Η προηγηθείσα αλληλογραφία μαρτυρεί την άνθιση ενός υπόρρητου έρωτα. «Η καλύτερη ημέρα της ζωής μου θα είναι εκείνη, κατά την οποία θα ημπορέσω να σας εκφράσω όλα εκείνα που αισθάνομαι και σκέπτομαι για σας», επισήμανε σε μία από τις επιστολές του ο Ιωάννης. Αλλού, επισήμανε πως στα ταξίδια με την άμαξα την αισθανόταν δίπλα του, συνομιλήτρια, κρατώντας της το χέρι. Τα λόγια του θεωρήθηκαν από τη Ρωξάνδρα προάγγελος πρότασης γάμου. Ωστόσο, στη Βιέννη η προοπτική αυτή εξαερώθηκε. Το δακτυλίδι, το οποίο της προσέφερε ο Καποδίστριας, δεν ήταν δακτυλίδι αρραβώνα· «ήταν ένα υπέροχο δακτυλίδι, το οποίο αναπαριστούσε μία πεταλούδα, σύμβολο της ψυχής, να καίγεται πάνω από τις φλόγες». Κατά τις επόμενες συναντήσεις, δεσμεύτηκαν για βαθιά, πιστή και ισόβια φιλία και προσήλωση στον αγώνα για απελευθέρωση της Ελλάδας και μόρφωση των ελληνοπαίδων.
Έτσι, η Ρωξάνδρα αποτέλεσε δραστήριο μέλος της «Φιλομούσου Εταιρείας» της Βιέννης, την οποίαν ίδρυσε ο Καποδίστριας με καταστατικό στόχο την έμπρακτη συμβολή στη βελτίωση του πνευματικού επιπέδου των Ελλήνων και υπόρρητη επιδίωξη τη διαφώτιση των Ευρωπαίων για το ελληνικό ζήτημα.
Ο γάμος, το 1816, με τον κόμη Albert Edling εξάδελφο της αυτοκράτειρας Ελισάβετ, ήταν συμβατικός, μια «αβάσταχτη θυσία», που ουσιαστικά επιβλήθηκε. Στην Αυλή της Βαϊμάρης, όπου υπηρετούσε ο κόμης, η Ρωξάνδρα ασφυκτιούσε και υπέφερε από έλλειψη αγάπης. Αφοσιώθηκε, λοιπόν, στη «Φιλόμουσο» καθιστώντας το μέγαρό της στη Βαϊμάρη τόπο συγκέντρωσης των Ελλήνων, οι οποίοι σπούδαζαν με χορηγίες του Καποδίστρια και της εταιρείας σε ευρωπαϊκά πανεπιστήμια.
Το 1821 η Ρωξάνδρα εγκαταστάθηκε στη Βεσσαραβία, μετατρέποντας 160.000 στρέμματα παραμελημένης γης σε πρότυπη «αποικία», το Μανζύριο. Το 1822, όταν μεγάλος αριθμός προσφύγων της Ελληνικής Επανάστασης έφτασαν στην Οδησσό, με τη βοήθεια του αδελφού της Αλέξανδρου, πρωτοστάτησε στην περίθαλψή τους. Παράλληλα, επιδόθηκε στην κινητοποίηση προσωπικοτήτων υπέρ του ελληνικού Αγώνα. Επηρεασμένος από τον ζήλο της, ο Ρώσος υπουργός Παιδείας οργάνωσε έρανο, ο οποίος απέδωσε 1.000.000 ρούβλια. Με αυτά, χρηματοδοτήθηκαν η αποκατάσταση των προσφύγων και η εξαγορά Ελλήνων αιχμαλώτων από την Αίγυπτο. Παράλληλα, κυρίες της ρωσικής ελίτ ίδρυσαν την «Ευεργετική Εταιρεία». Υπό την προεδρία της Ρωξάνδρας, η εταιρεία συγκέντρωσε χρήματα, με τα οποία ανεγέρθηκε ορφανοτροφείο για τα ορφανά Ελληνόπουλα σε προάστιο της Μόσχας. Στο μεταξύ, ο κόμης Edling ταξίδεψε για λόγους υγείας στη Βαυαρία και, προφανώς, δεν επέστρεψε ξανά στην Οδησσό.
Η αλληλογραφία της Ρωξάνδρας και Καποδίστρια ήταν τακτική, με λογισμό, όραμα και συναίσθημα, αντλώντας δύναμη και συμβουλές ο ένας από τον άλλο και αμοιβαία ενημέρωση για τη δράση υπέρ της αγαπημένης πατρίδας.
Σε επιστολή της, μετά την άφιξη του Καποδίστρια στο Ναύπλιο, ως Κυβερνήτη της Ελλάδας, η Ρωξάνδρα τόνισε: «Καταλαβαίνουν οι δυστυχείς συμπατριώτες μας τι μεγάλη ευλογία τους χάρισε η Θεία Πρόνοια με το να τους στείλει εσάς αγαπητέ μου; Εγώ έχω συγκεντρώσει στα αγροκτήματά μου πολλούς νεαρούς Έλληνες, που ασχολούνται με τη γεωργία με επιστημονική καθοδήγηση, και σύντομα θα μεταφέρουν στην Ελλάδα τους καρπούς της εργασίας και εμπειρίας τους. Πρώτα ο Θεός σχεδιάζω, όπως συμφωνήσαμε, να ιδρύσω στην πατρίδα μας ένα εκπαιδευτικό ίδρυμα για κορίτσια. Ελπίζω ο Πρόεδρος της Ελλάδος να μην μου αρνηθεί την έγκριση».
Η συντριβή της Ρωξάνδρας, όταν πληροφορήθηκε τον θάνατο του Ιωάννη καταγράφηκε γλαφυρά από τον Αλέξανδρο Στούρτζα: «Έπεσε κάτω αναίσθητη! Ουσιαστικά, από εκείνη την ώρα ήταν και εκείνη νεκρή!».
Προηγήθηκε επιστολή της, η οποία έφτασε στο Ναύπλιο όταν ο παραλήπτης ήταν ήδη νεκρός. «Αγαπητέ μου φίλε! Μου γράφετε να μη σας ξεχνώ στις προσευχές μου. Και μου επαναλαμβάνετε ότι και σεις, με τις δικές σας προσευχές, θερμαίνετε τη θέση που κατέχω και εγώ στη δική σας σκέψη και καρδιά! Αγωνιώ. Από τα όσα μου γράψατε κατάλαβα τις αγωνίες, τις πικρίες και τους πόνους που δοκιμάζετε, τόσο από τους ξένους όσο και από τους δικούς μας. Η σκέψη ότι ημπορεί κάποιος να σας κάνει κακό μου συνθλίβει την ψυχή. Τις περισσότερες ώρες στέκω ή μπροστά στις εικόνες του Χριστού και της Παναγίας και τους ικετεύω να σας προφυλάξουν ή μπροστά στην προσωπογραφία σας, όπου και σας ομιλώ με τις ώρες».
Αφού συνήλθε κάπως από το πένθος, η Ρωξάνδρα εξακολούθησε να μεριμνά για τους πρόσφυγες και να γράφει τις αναμνήσεις της. Απεβίωσε στις 14 Ιανουαρίου 1844. Λίγους μήνες πριν τον θάνατό της, έγραψε σε πρόχειρο σημείωμα: «Ιωάννη! Δεν υπήρξες ποτέ εραστής μου! Τώρα, που η ζωή μου τελειώνει, μπορώ να σου ειπώ: Είσαι ο μοναδικός άνδρας, που αγάπησα βαθιά και αιώνια».
Ιωάννης Καποδίστριας και Ρωξάνδρα Στούρτζα: δύο άνθρωποι ενωμένοι με ισόβια αγάπη. Ένας αμοιβαίος έρωτας, ο οποίος συνεθλίβη στις Συμπληγάδες της διπλωματίας και του καθήκοντος.
Ιωάννης Καποδίστριας και Ρωξάνδρα Στούρτζα, ανάμεσα στην Ιστορία και τον κινηματογράφο
Στην κινηματογραφική ταινία του Γιάννη Σμαραγδή «Καποδίστριας» εγκιβωτίστηκε μία ωδή στον ανεκπλήρωτο, στον «ανυπεράσπιστο» έρωτα και τη γυναίκα που γίνεται Ιφιγένεια. Σημειωτέον πως η ακολουθία των γεγονότων στην ταινία δεν είναι ιστορικά ακριβής, καθώς αυτά συμπυκνώνονται. Ωστόσο, η συντριβή της Ρωξάνδρας, η θυσία της και η αγάπη για τον Καποδίστρια αποδόθηκαν καθηλωτικά.
Σε αυτό, συνέβαλε, βεβαίως, και η υποβλητική ερμηνεία της Ηλέκτρας Φραγκιαδάκη. Άλλωστε, πρόσφατα η ίδια ενσάρκωσε θεατρικά την «Ισμήνη» της C. Fréchette (μτφρ. Δ. Φίλια), έργο που φέρνει στο προσκήνιο άλλη μια επισκιασμένη γυναικεία μορφή. «Κράτησα από τη Ρωξάνδρα την αξιοπρέπεια, τη στωικότητα και την οξυδέρκεια, με την οποία αντιμετώπιζε ακόμα και τα πιο θλιβερά γεγονότα της ζωής της. Ήταν ένας άνθρωπος φωτεινός και διαυγής που έδωσε μάχες σπάνιες για μια γυναίκα της εποχής εκείνης. Κατάφερε να επηρεάσει τη διπλωματική και πολιτική ζωή της Ευρώπης, να γράψει τα απομνημονεύματά της και να καταθέσει ένα σπουδαίο φιλανθρωπικό έργο», επισήμανε η κ. Φραγκιαδάκη σε επικοινωνία μας.
Απομνημονεύματα, αλληλογραφία, και κινηματογράφος αναδεικνύουν μία αγωνιζόμενη Ρωξάνδρα Στούρτζα, η οποία, όπως η «Αμαζόνα» της Δήμητρας Δημητρίου, ψιθυρίζει υπόκωφα:
«Είμαι ιδρυτικό στοιχείο της
Ιστορίας σας».
*Δρ Ιστορίας Α.Π.Θ.
