Μια πρωτότυπη εργασία που περιέχει 15.000 περίπου λήμματα και η οποία προσθέτει στην κυπριακή λεξικογραφία.
Το βιβλίο η «Η όμορφη γλώσσα των παππούδων μας- Η Κυπριακή διάλεκτος» (στην πραγματικότητα ένα είδος λεξικού της κυπριακής διαλέκτου), που κυκλοφορεί (σε περιορισμένη ποσότητα) αυτές τις μέρες, είναι ο καρπός πολυετούς και επίμοχθης προσπάθειας της συνταξιούχου μαθηματικού Σταυρούλας Ζάχου και του συνταξιούχου δασκάλου Σέργιου Σαμουήλ των οποίων το μεράκι για τη γλώσσα και δη η αγάπη για την κυπριακή διάλεκτο τους οδήγησε να δαπανήσουν άπειρο χρόνο και ενέργεια για να μας προσφέρουν αυτή την εργασία, που αποτελεί μια σημαντική συμβολή στην κυπριακή λεξικογραφία, η οποία εξακολουθεί να παραμένει ελλιπής παρά τις επιμέρους προσπάθειες που κατέβαλαν μεμονωμένοι συγγραφείς, πράγμα που καταδεικνύει την ανάγκη ενός συλλογικού, μεγαλόπνοου εγχειρήματος για την καταγραφή του κυπριακού λεξικογραφικού πλούτου.
Μια τέτοια προσπάθεια αναλήφθηκε ανεπιτυχώς από το κράτος, αλλά σε μεταγενέστερο στάδιο και από άλλους οργανισμούς. Ενδεικτικά αναφέρω τα λεξικά του Κωνσταντίνου Γιαγκουλλή (το σημαντικότερο και πληρέστερο που κυκλοφορεί), του Κυριάκου Χατζηιωάννου, του Ρόη Παπαγγέλου, τα υλικά για τη σύνταξη του ιστορικού λεξικού της Κυπριακής Διαλέκτου από το Κέντρο Επιστημονικών Ερευνών σε επιμέλεια Θεοφανώς Κυπρή (γλωσσάρια Ιωάννου Ερωτόκριτου, Ξενοφώντα Φαρμακίδη, Γεώργιου Λουκά) το Αντίστροφο Λεξικό της Κυπριακής Διαλέκτου και το Ετυμολογικό Λεξικό της Κυπριακής του Χαράλαμπου Συμεωνίδη (με πολλά και χονδροειδή λάθη το τελευταίο), το κοινό λεξικό της Ελληνοκυπριακής και Τουρκοκυπριακής Διαλέκτου των Ιάκωβου Χατζηπιερή και Ορχάν Καπατάς, διάσπαρτα γλωσσάρια σε τόμους όπως στα Κυπριακά του Σακκελάριου, λεξιλογικές καταγραφές σε βιβλία παροιμιών και άλλα σχετικά βιβλία (εδώ να μνημονεύσω τα δικά μου βιβλία 1099 κυπριακές παροιμίες και φράσεις και τα Ξημαρισμένα), το μνημειώδες, τετράτομο “οι παροιμίες του κυπριακού λαού” του Παύλου Ξιούτα, οι εργασίες του Νεοκλή Κυριαζή, του Ξενοφώντα Φαρμακίδη, Η συντυσσιά των Κυπραίων του Πέτρου Ευθυβούλου Καλλεπίτη, οι Κυπριακές Ιατρικές Λέξεις του Μάριου Κυριαζή, άρθρα σε περιοδικά κ.ο.κ. Όλα τα προαναφερθέντα έχουν τις δικές τους αρετές και τις δικές τους ελλείψεις.
Από μια πρώτη μελέτη της νέας αυτής εργασίας συνάγουμε ότι έγινε επιτόπια έρευνα, αλλά ότι χρησιμοποιήθηκε εκτεταμένα και η υπάρχουσα βιβλιογραφία από την οποία χρησιμοποιήθηκαν τα σημαντικότερα έργα, πολλά από τα οποία αναφέρθηκαν προηγουμένως. Η σημαντικότερη δε συμβολή του είναι η παραγωγή μικρών ιστοριών που πλαισιώνουν τις λέξεις αναδεικνύοντας τα νοήματα εντός ενός συγκειμένου.
Ας δούμε ένα παράδειγμα:
Δκιαφορά και Θκιαφορά (η): η διαφορά.
«Εκαταδικάσαν τον Πετρούτσ̌ιον σε θάνατον, γιατί εσκότωσεν πλάσμαν. Αρωτήσαν τον, είνταλος έθελεν να τον σκοτώσουν: Να του βάλουν ένεσην, να τον κρεμμάσουν, γιά να τον παίξουν. Λαλεί τους τζ̌αι τζ̌είνος: “Εγιώ δαμαί εν θωρώ καμμιάν δκιαφοράν. Δκιαφοράν είσ̌εν να ΄σ̌ει, αν μου λαλούσετε ότι ιμπόρηεν να μου χαρίσετε την ζωήν”».
Οι συγγραφείς, λοιπόν, με αυτόν τον πρωτότυπο τρόπο αναλύουν τη σημασία των λέξεων πλάθοντας ιστορίας και τοποθετώντας τη λέξη μέσα στο συγκείμενό της, ώστε να τη ζωντανέψουν. Στην πραγματικότητα υιοθετούν μια σύγχρονη, επικοινωνιακή μέθοδο που μετακινεί το ενδιαφέρον για τη γλώσσα από τη λέξη στη φράση και εν τέλει στην πρόταση και το κείμενο. Μετά από ποικίλες διεργασίες κοινή πλέον είναι η πεποίθηση στην ανάλυση της γλώσσας ότι “η συνήθης πρόταση – ερμηνευτικά και αναλυτικά – στερείται αυτοτέλειας, αφού η κατανόηση της προϋποθέτει μια σειρά πληροφοριών που προηγούνται ή έπονται”, πόσο μάλλον μια μεμονωμένη λέξη.
Οι συγγραφείς ενδιαφέρονται όμως να μας μεταφέρουν και ήθη, έθιμα, παραδόσεις, δεισιδαιμονίες, συνήθειες της καθημερινότητας στην αγροτική ζωή, την εμπειρία επαγγελμάτων κ.ο.κ. Πάμε να δούμε ένα άλλο σχετικό παράδειγμα:
Δκιασ̌σ̌ελλώ, Δκιασ̌σ̌ελλώννω, Θκιασ̌σ̌ελλώ, Θκιασ̌σ̌ελλώννω, Τρασκελλώ, Τρασ̌σ̌ελίζω και Τρασ̌σ̌ελλώ: 1. δρασκελώ. 2. πηδώ πάνω από άνθρωπο, ζώο ή αντικείμενο με ανοικτά τα σκέλη.
«Άμα τζ̌ι ενεφούλλισεν νάκκον το ποσπόριν, το αρφούιν μας, η μάνα μας άηννέν μας να το πκιάννουμεν πάνω μας τζ̌αι να του παίζουμεν. Εττεμπίσ̌ιαζέν μας όμως, να μεν το βάλλου-μεν ποττέ μας να ππέφτει χαμαί, μέμπα τζ̌αι δκιασ̌σ̌ελλίσει το κανένας, γιατί εννά μας μεί-νει κοντόν ύστερις. Μέσ΄ το χωρκόν είχαμεν δκυο τρεις πολλά κοντούς τζ̌ι ούλλοι ελαλού-σαν, ότ΄ ήτουν δκιασ̌σ̌ελλημένοι που τον τζ̌αιρόν που ΄τουν μιτσ̌οί τζ̌αι για τούτον εμείναν έτσι».
Πολλές φορές, η λέξη είναι απλή αφορμή για να διαβάσει κανείς ολόκληρες ιστορίες, που ζωντανεύουν την κυπριακή διάλεκτο και την καθημερινότητα μιας άλλης εποχής. Είναι εν τέλει μια πρωτότυπη εργασία που περιέχει 15.000 περίπου λήμματα και η οποία προσθέτει στην κυπριακή λεξικογραφία.
* Η 758 σελίδων έκδοση (Εκδόσεις: a bookworm publication) παρουσιάζεται επίσημα την Τετάρτη 17 Ιανουαρίου στις 18:30 [Πολιτιστικό Κέντρο του Ιδρύματος Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ’, Λευκωσία] Πληροφορίες: 99 686414.
