Κίρα Περόφ: Ο Μπιλ Βαϊόλα αναζητούσε τα μεγάλα μυστήρια της ζωής

Η σύζυγος και στενή συνεργάτιδα του πρωτοπόρου της video art, Κίρα Περόφ, καταγράφει τη διαδρομή πέντε δεκαετιών –όσων δηλαδή έζησε και δούλεψε μαζί του- με αφορμή την έκθεση του Μπιλ Βαϊόλα στο PSI Foundation στη Λεμεσό, που ανοίγει ξανά στις 10 Σεπτεμβρίου.

–Πολλοί γνωρίζουν τον Μπιλ Βαϊόλα ως τον δημιουργό των έργων, λιγότεροι όμως ξέρουν πόσο στενά συνεργαστήκατε για σχεδόν πέντε δεκαετίες. Το 1977, οργάνωσα μαζί με έναν συνάδελφο στο Πανεπιστήμιο La Trobe της Μελβούρνης μια έκθεση βίντεο. Ο συνάδελφος αυτός, γνώριζε τον Μπιλ και το έργο του, τον προσκαλέσαμε στην Αυστραλία για να παρουσιάσει τις βιντεοταινίες του. Έτσι γνωριστήκαμε. Έναν χρόνο αργότερα, πήγα να ζήσω μαζί του στη Νέα Υόρκη και άρχισα να τον βοηθώ στην παραγωγή. Οι ιδέες προέρχονταν πάντοτε από αυτόν και ταξιδεύαμε για τα γυρίσματα των έργων που ο ίδιος είχε συλλάβει. Παράλληλα, φωτογράφιζα εκτενώς τη διαδικασία. Σταδιακά άρχισα να κατανοώ τον τρόπο με τον οποίο εργαζόταν. Ταξιδέψαμε πολύ και ζήσαμε για 18 μήνες στην Ιαπωνία, προτού επιστρέψουμε στις Ηνωμένες Πολιτείες και εγκατασταθούμε στο Λονγκ Μπιτς της Καλιφόρνιας. Αφού εργάστηκα για σχεδόν δύο χρόνια στο Long Beach Museum of Art, αποφάσισα να αφοσιωθώ αποκλειστικά στη συνεργασία μου με τον Μπιλ. Με τα χρόνια ανέλαβα το μεγαλύτερο μέρος των διοικητικών και οργανωτικών ευθυνών, από την οργάνωση εκθέσεων και την επιμέλεια καταλόγων μέχρι τη φωτογράφηση των έργων και τη συνδρομή στην παραγωγή κατά τη διάρκεια των γυρισμάτων. Όταν ο Μπιλ αποφάσισε να αρχίσει να δουλεύει με ηθοποιούς, συμμετείχα στην επιλογή τους, αναλάμβανα τα κοστούμια, φρόντιζα να υπάρχει η απαραίτητη χρηματοδότηση και διαχειριζόμουν τις πληρωμές.

–Αλήθεια, πώς ανέπτυσσε τις ιδέες του ο Μπιλ Βαϊόλα και πότε άρχιζε η δική σας συνεργασία; Περνούσε χρόνο στο γραφείο του ή απομονωνόταν για λίγες ημέρες προκειμένου να αναπτύξει τις ιδέες του. Στη συνέχεια τις εξετάζαμε μαζί και αποφασίζαμε ποια έργα θα προχωρούσαν στην παραγωγή. Όταν αρχίσαμε να συνεργαζόμαστε με κινηματογραφικά συνεργεία στο Χόλιγουντ, υπήρχαν φορές που εντόπιζα στοιχεία σε κάποιες σκηνές που δεν λειτουργούσαν σωστά. Ένιωθα ότι έπρεπε να προστατεύω την αρχική σύλληψη του Μπιλ, γιατί συνεργαζόμασταν με δημιουργικούς ανθρώπους που είχαν τις δικές τους ιδέες για το πώς έπρεπε να γυριστεί μια σκηνή, με αποτέλεσμα ο Μπιλ κάποιες φορές να παρεκκλίνει από την αρχική του κατεύθυνση. Προς τα τελευταία χρόνια, η σχέση μας είχε πλέον εξελιχθεί ξεκάθαρα σε μια ουσιαστική δημιουργική συνεργασία, όπου η δική μου συμβολή και οι ιδέες μου ήταν απαραίτητες για την παραγωγή, τη σκηνοθεσία και το μοντάζ έργων όπως το Martyrs (Earth, Air, Fire, Water) του 2014 και το Mary του 2016, τα οποία αποτελούν μόνιμες εγκαταστάσεις στον Καθεδρικό Ναό του Αγίου Παύλου στο Λονδίνο, καθώς και το Crossroads του 2014, μια μεγάλης κλίμακας μόνιμη εγκατάσταση στο Διεθνές Αεροδρόμιο Hamad στην Ντόχα.

–Υπάρχει κάποια στιγμή που για εσάς αποτυπώνει καλύτερα το ποιος ήταν ο Μπιλ Βαϊόλα ως άνθρωπος; Πάντα μου άρεσε να ακούω τις διαλέξεις και τις συζητήσεις του με φοιτητές. Μοιραζόταν τις σκέψεις του για τη δημιουργικότητα, την έμπνευση, τη σύνδεση με τη συνείδηση, τα βαθιά μυστήρια της ζωής, την ανθρωπότητα και την ελπίδα. Ενθάρρυνε τους φοιτητές να στρέφουν πάντοτε το βλέμμα στον εσωτερικό τους κόσμο, να κατανοούν ποιοι είναι και γιατί είναι καλλιτέχνες, να αντιλαμβάνονται τη σημασία του ρόλου τους, να βλέπουν και να αποτυπώνουν τον κόσμο με καθαρότητα και ειλικρίνεια και να μη φοβούνται ποτέ να καταπιαστούν με τα μεγάλα ζητήματα της ζωής. Κάθε φοιτητής τέχνης θα έπρεπε να διαβάσει το βιβλίο που δημιουργήσαμε το 1995, σε επιμέλεια του Ρόμπερτ Βάιολετ, μια συλλογή από σκέψεις και κείμενά του που παραμένουν επίκαιρα μέχρι σήμερα: Bill Viola: Reasons for Knocking at an Empty House (Writings 1973–1994), το οποίο εξακολουθεί να κυκλοφορεί από το MIT Press.

–Υπάρχει κάποιο έργο του, που σήμερα βλέπετε διαφορετικά απ’ ό,τι όταν πρωτοδημιουργήθηκε; Δεν επιστρέφω συχνά στις πρώιμες βιντεοταινίες – σταματήσαμε να τις δημιουργούμε το 1994 και επικεντρωθήκαμε περισσότερο στις εγκαταστάσεις και τις εκθέσεις. Κατά τα πρώτα δέκα χρόνια, ο Μπιλ συνήθιζε να δημιουργεί μικρότερης διάρκειας έργα ή συνθέσεις που αποτελούνταν από μια σειρά μικρότερων έργων. Από το 1981 έως το 1994, ωστόσο, δημιούργησε και ορισμένα έργα «μεγάλου μήκους». Ξεχωρίζει ιδιαίτερα το I Do Not Know What It Is I Am Like (1986), διάρκειας 89 λεπτών, το οποίο χρειάστηκε τρία χρόνια για να ολοκληρωθεί, παράλληλα με άλλα πρότζεκτ. Πρόκειται για «μια προσωπική διερεύνηση των εσωτερικών καταστάσεων και της σύνδεσης με τη ζωική συνείδηση που όλοι κουβαλάμε μέσα μας». Όταν το βλέπω σήμερα, με εντυπωσιάζει ακόμη περισσότερο ο τρόπος με τον οποίο συντέθηκαν όλα τα επιμέρους στοιχεία του, από τα μακρινά μέρη στα οποία ταξιδέψαμε μέχρι τον εκτενή και λεπτομερή κατάλογο πλάνων που είχε καταρτίσει ο Μπιλ. Κάναμε γυρίσματα στο Τόκιο, στον ζωολογικό κήπο του Σαν Ντιέγκο, στη Νότια Ντακότα, στα Φίτζι, σε μια παγετωνική λίμνη στο Μπανφ του Καναδά, αλλά και στο σπίτι μας στο Λονγκ Μπιτς, το οποίο είχαμε μετατρέψει σε στούντιο. Τώρα που έχουν περάσει 40 χρόνια από τότε που γυρίστηκε, κάθε ενότητα του έργου αποκτά για εμένα προσωπικά ακόμη μεγαλύτερη σημασία.

–Σε μια εποχή που οι εικόνες καταναλώνονται μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα, πιστεύετε ότι το έργο του Μπιλ Βαϊόλα έχει γίνει ακόμη πιο επίκαιρο; Οι εικόνες και ιδιαίτερα οι κινούμενες εικόνες, βρίσκονται παντού στον νέο κόσμο των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, των υπηρεσιών streaming, των ενημερωτικών μέσων και πλέον στον τεχνητό κόσμο που δημιουργεί η AI. Χάνουμε σταδιακά την ικανότητα διάκρισης και κριτικής σκέψης και ήδη δυσκολευόμαστε να διακρίνουμε κατά πόσο μια εικόνα είναι πραγματική. Όποιος έχει την τύχη να επισκεφθεί μια έκθεση του Βιόλα θα διαπιστώσει ότι χρησιμοποιεί την εικόνα ως μέσο για μια βαθύτερη κατανόηση της ανθρώπινης ύπαρξης. Επιβραδύνοντας τις εικόνες, αποκαλύπτει την εσωτερική ζωή του υποκειμένου. Και νομίζω πως είναι ξεκάθαρο ότι τίποτα από όσα βλέπουμε δεν είναι κατασκευασμένο. Δεν χρησιμοποιούνται εικόνες CGI ούτε ειδικά εφέ στο στάδιο της μεταπαραγωγής.

–Πιστεύετε ότι ο θεατής χρειάζεται να γνωρίζει τις φιλοσοφικές, θρησκευτικές και μυστικιστικές αναφορές στο έργο του Μπιλ Βιόλα ή αρκεί η προσωπική του εμπειρία απέναντι στο έργο; Συνήθως δεν υπάρχουν επεξηγηματικά κείμενα στους τοίχους. Κάθε θεατής προσεγγίζει τα έργα μέσα από τη δική του οπτική και τις δικές του πεποιθήσεις. Με αυτόν τον τρόπο γεφυρώνεται η απόσταση ανάμεσα στο έργο και τον θεατή. Μπορεί, βέβαια, να υπάρξει μια βαθύτερη «ανάγνωση» των έργων –και του ίδιου του Μπιλ– όταν προϋπάρχει κάποια γνώση του υπόβαθρου, συνήθως μέσα από ένα ενημερωτικό έντυπο ή έναν κατάλογο. Αυτό, όμως, δεν είναι απαραίτητο για να κατανοήσει κανείς τον βασικό πυρήνα του έργου. Άλλωστε, οι περισσότερες από αυτές τις αναφορές δεν είναι εμφανείς μέσα στα ίδια τα έργα. Αποτελούν περισσότερο πηγές έμπνευσης που βοηθούσαν τον Μπιλ να συνδεθεί με μια ιδέα και με τη δική του εσωτερική αναζήτηση.

–Ποιο είναι, κατά τη γνώμη σας, το στοιχείο που τους επιτρέπει να ξεπερνούν τα πολιτισμικά σύνορα και να συνομιλούν με το κοινό σε ένα οικουμενικό επίπεδο; Ο Μπιλ χρησιμοποιεί ελάχιστα, σχεδόν ποτέ, τον λόγο στα έργα του, γεγονός που τα καθιστά προσβάσιμα σε ανθρώπους σε ολόκληρο τον κόσμο. Έχουμε παρουσιάσει το έργο του σε πολλές χώρες της Ευρώπης και στο Ηνωμένο Βασίλειο, καθώς και στην Αυστραλία, την Κίνα, την Ιαπωνία, τη Νότια Κορέα, την Ταϊλάνδη, τη Ρωσία, την Πολωνία και το Καζακστάν. Οι άνθρωποι προσεγγίζουν, κάθε φορά, τα έργα μέσα από τη δική τους κουλτούρα, τις παραδόσεις και τα βιώματά τους. Ωστόσο, οι οικουμενικές έννοιες που διερευνώνται σε αυτά παραμένουν ίδιες: τα ανθρώπινα συναισθήματα, το πέρασμα του χρόνου, ο κύκλος της ζωής, ο θάνατος και η αναγέννηση, αλλά και η αδιάκοπη συνέχεια της ζωής.

–Μετά τον θάνατό του, πώς αντιλαμβάνεστε τον ρόλο σας ως θεματοφύλακα της καλλιτεχνικής του κληρονομιάς;  Εργάζομαι για τη διασφάλιση της καλλιτεχνικής κληρονομιάς του Μπιλ, καταγράφοντας και οργανώνοντας το σύνολο του υλικού που άφησε πίσω του. Μαζί με τη μικρή ομάδα συνεργατών μου, ερευνούμε και καταρτίζουμε τον πλήρη κατάλογο των έργων του, ψηφιοποιούμε το πρωτότυπο υλικό των έργων με τη συνδρομή του Μουσείου George Eastman στο Ρότσεστερ της Νέας Υόρκης και καταλογογραφούμε τα ημερολόγια, τα σημειωματάρια και τα σχέδιά του. Πρόκειται για μεγάλης κλίμακας εγχειρήματα, αλλά είναι απαραίτητα, και σίγουρα θα ήταν πολύτιμο να υπήρχε κάποια υποστήριξη σε αυτήν την προσπάθεια.

–Έχετε δει το έργο του Μπιλ Βαϊόλα να παρουσιάζεται σε διαφορετικά μέρη του κόσμου. Τι διαφορετικό προσφέρει η Κύπρος ως τόπος παρουσίασής του; Οι ζωντανές, κινούμενες εικόνες των έργων βίντεο βρίσκονται σε διαρκή διάλογο με τον χώρο στον οποίο εγκαθίστανται. Όταν δε, υπάρχει μια ιδιαίτερη αρχιτεκτονική, όπως στην περίπτωση του PSI, όπου οι τοίχοι φέρουν πάνω τους τα διαδοχικά ίχνη της ιστορίας, δημιουργείται μια ξεχωριστή σχέση ανάμεσα στα έργα και το ίδιο το κτήριο. Όσα βρίσκονται έξω από τους τοίχους μεταφέρονται, κατά κάποιον τρόπο, και στο εσωτερικό τους – την ιστορία της περιοχής, το τοπίο, τη θάλασσα. Έτσι, η συνύπαρξη όλων αυτών των στοιχείων εμπλουτίζει την εμπειρία του θεατή. Και βέβαια, κάθε θεατής φέρνει μαζί του τη δική του μοναδική ταυτότητα και εμπειρία, μετατρέποντας τη θέαση σε κάτι βαθιά προσωπικό.

-Υπάρχουν έργα της συγκεκριμένης έκθεσης που έχουν αποκτήσει εδώ μια νέα ή ιδιαίτερη διάσταση; Όλα τα έργα που δημιούργησε ο Μπιλ έχουν συγκεκριμένες διαστάσεις, ωστόσο κάποιες φορές χρειάζεται να γίνουν προσαρμογές ώστε να υπάρξει ουσιαστικός διάλογος με την αρχιτεκτονική του χώρου. Το Inverted Birth, το πρώτο έργο που συναντά ο επισκέπτης στην έκθεση, παρουσιάζεται συνήθως σε ύψος πέντε μέτρων. Εδώ όμως, χρησιμοποιήσαμε μια οθόνη ύψους 7,5 μέτρων, για να υπάρξει προσαρμογή στο ασυνήθιστο ύψος του κτηρίου. Με αυτόν τον τρόπο αναγνωρίζεται και αναδεικνύεται ο ίδιος ο χώρος ενώ το έργο εντάσσεται σε αυτόν με φυσικότητα και αρμονία. Το νόημα του έργου δεν αλλάζει μέσα σε αυτήν την αχανή αποθήκη. Η εμπειρία μας, όμως, διαφοροποιείται κατά κάποιον τρόπο, καθώς το έργο γίνεται πλέον μέρος της ίδιας της δομής και της ιστορίας του κτηρίου. Στο έργο, με τίτλο Anima (2001), ο χρόνος μοιάζει σχεδόν να έχει σταματήσει, να έχει επιβραδυνθεί, όπως συμβαίνει με αρχαιολογικά ευρήματα. Στο Unspoken (Silver & Gold) (2001), αντίθετα, είναι εμφανή τα σημάδια που αφήνει το πέρασμα του χρόνου, η φθορά από τις καιρικές συνθήκες, η διάβρωση και η αποσύνθεση. Για τα υπόλοιπα έργα, ο Μπόμπι Τζαμπλόνσκι, διευθυντής σχεδιασμού εκθέσεων του Bill Viola Studio, διαμόρφωσε μια ιδιαίτερη αρχιτεκτονική μέσα στον ίδιο τον χώρο, ώστε να φιλοξενηθούν και να προστατευθούν τόσο από εξωτερικές πηγές φωτός όσο και από τον ήχο του Inverted Birth. Με αυτόν τον τρόπο δημιουργείται μια ξεχωριστή διαδρομή μέσα στην έκθεση, κατά την οποία ο επισκέπτης συναντά έργα.

–Η έκθεση παρατάθηκε και θα ανοίξει ξανά τον Σεπτέμβριο, δίνοντας την ευκαιρία σε ένα νέο κοινό να γνωρίσει το έργο του Μπιλ Βαϊόλα στην Κύπρο… Είμαι ενθουσιασμένη που το PSI έδωσε παράταση στην έκθεση και που ο επιμελητής Ντιμίτρι Οζέρκοφ με προσκάλεσε να επισκεφθώ τη Λεμεσό στις αρχές Οκτωβρίου, οπότε και θα δώσω μια διάλεξη. Το ξεκάθαρο και σταθερό όραμά του για αυτήν την έκθεση υπήρξε πραγματικά πηγή έμπνευσης. Ανυπομονώ να βιώσω τα έργα μέσα σε αυτό το μοναδικό κτήριο και να εξερευνήσω τους αρχαιολογικούς χώρους που φέρουν τα ίχνη της σύνθετης ιστορίας αυτού του σημαντικού και στρατηγικά τοποθετημένου νησιού.

• ΙΝFO: Η έκθεση «Bill Viola: Unspoken» στο PSI Foundation στη Λεμεσό ανοίγει ξανά τις πόρτες της την Πέμπτη 10 Σεπτεμβρίου. Ώρες: Πέμπτη & Παρασκευή: 5-10μ.μ. Σάββατο: 11π.μ. – 2μ.μ. & 5-10μ.μ. Η Κίρα Περόφ, θα πραγματοποιήσει διάλεξη την Κυριακή, 4 Οκτωβρίου, στις 18:30, στο Κτήριο «Τάσσος Παπαδόπουλος» του Τεχνολογικού Πανεπιστημίου Κύπρου (ΤΕΠΑΚ).

Ελεύθερα, 06.09.2026