Τι είναι «ηθικό» ή μη στη γλώσσα; Υπάρχουν «αισχρές» λέξεις;
Ας θυμίσουμε την περιβόητη φράση του Λορέντζου Μαβίλη στην ελληνική Βουλή: «Δεν υπάρχουν αισχρές λέξεις, υπάρχουν αισχροί άνθρωποι και υπάρχουν πολλοί τέτοιοι που χρησιμοποιούν την καθαρεύουσα». Η ευφυέστατη αυτή διατύπωση, που εκστομίστηκε βεβαίως για να δηλώσει το ψευδεπίγραφο των κατηγοριών εναντίον της Δημοτικής που χαρακτηριζόταν τότε ως “αισχρή” και “ανάξια” να εκφράσει “υψηλά” νοήματα, συμπυκνώνει στην πραγματικότητα όλη την προβληματική της σύγχρονης γλωσσολογίας στο θέμα. Οι λέξεις είναι μια παρακαταθήκη εννοιών που ζουν στην εν δυνάμει γλώσσα, στον ενδιάθετο λόγο του καθενός μας. Δεν υπάρχουν, επομένως, αισχρές λέξεις.
Υπάρχει, έτσι, ένα βασικό λάθος στη προσέγγιση του θέματος της ηθικής στη γλώσσα, που οδηγεί έτσι σε εντελώς εσφαλμένες αντιλήψεις για την αξία π.χ. μιας θεατρικής παράστασης, όπου εκφέρονται βρισιές, την εγκυρότητα ενός λεξικού που δίνει ερμηνεία σε «επίμαχες» λέξεις, τη λογοτεχνικότητα ενός βιβλίου με «χυδαίες» εκφράσεις.
Η γλώσσα είναι ένα εργαλείο επικοινωνίας -γραπτής ή προφορικής- που υπακούει σε ανάλογες ανάγκες. Αλίμονο αν θα έπρεπε να κρίνουμε λ.χ. τα βιβλία του Χρόνη Μίσιου σαν πορνογραφήματα, επειδή ενίοτε περιέχουν ακραία γλώσσα, ή ένα λεξικό γιατί δίνει ερμηνεία σε «χυδαίες» λέξεις. Δίνοντας ερμηνεία τέτοιων λέξεων δεν σημαίνει πως ο λεξικογράφος υιοθετεί ανάλογη συμπεριφορά, ούτε πως είναι ο ίδιος ανήθικος. Αντίθετα, προσφέρει μια υπηρεσία, αφού οι λέξεις-ταμπού, ενώ συνήθως είναι ευρέως διαδεδομένες πολλές φορές αγνοούμε το πραγματικό τους νόημα, γιατί κανείς δεν τολμά να τις πραγματευτεί επί της ουσίας. Αν, για παράδειγμα, σε σύγχρονο λεξικό της γλώσσας μας αγνοηθεί η ευφημιοτική λειτουργία της λέξης «πουλί» με τη σημασία του αντρικού γεννητικού οργάνου, τότε το λεξικό αυτό είναι έλλειπες.
Γιατί η παρασημασιολόγηση της λέξης αυτής είναι πια πάγκοινο στοιχείο του λόγου μας, επομένως ο λεξικογράφος οφείλει να καταγράψει αυτήν την πραγματικότητα. Αδυναμία να το κάμει, σημαίνει ρύθμιση, δηλαδή σκόπιμη παρέμβαση που δεν δικαιολογείται σε έργα, όπως τα λεξικά, που σκοπό έχουν να περιγράψουν τη γλώσσα, όχι να επιβάλουν κανόνες από καθέδρας. Αν διαφωνεί ένας λεξικογράφος με μια γλωσσική χρήση, ας γράψει ένα άρθρο και να λέει τις απόψεις του, που και πάλι θα πρέπει να σέβονται το γλωσσικό αίσθημα και να μη θέλουν να επιβάλουν ρυθμιστικές αποφάσεις που έχουν παραχθεί εγκεφαλικά αγνοώντας τον φυσικό τρόπο ανάπτυξης της γλώσσας.
Η γλώσσα, λοιπόν, ως φορέας της σκέψης -μια θεωρία την ταυτίζει με την ίδια τη σκέψη- μπορεί να εκφράσει το ηθικό και το ανήθικο, με τον ίδιο τρόπο που εκφράζει κάθε είδους μήνυμα. Δεν μπορεί όμως να ελέγχεται ως ανήθικη ιδιαίτερα όταν λειτουργεί μεταγλωσσικά· την ώρα, δηλαδή, που εξηγεί.
Αντιθέτως, αν θέλουμε πράγματι να κάνουμε λόγο για ηθική στη γλώσσα θα έπρεπε ενδεχομένως να τη συνδέσουμε με την εντιμότητα της επικοινωνίας. Αφού δηλαδή δεχόμαστε ότι η γλώσσα είναι η συνάντηση ανθρώπου με άνθρωπο τότε πρόθεση θα πρέπει να είναι να μεταφέρει κανείς στην επικοινωνία τα πραγματικά του συναισθήματα, προθέσεις, ιδέες κ.λπ., χωρίς προσπάθεια συγκάλυψης, εξαπάτησης, συνειδητής έλλειψης σαφήνειας, επίδειξης ορολογίας, επιβολής πνευματικής τρομοκρατίας διά της γλώσσας γιατί τότε παραβιάζεται πράγματι η ηθική της επικοινωνίας και κατ’ επέκταση η ίδια η ηθική της γλώσσας.
