Η διεθνώς καταξιωμένη Κύπρια εικαστικός συνεχίζει να δημιουργεί μια δική της μυθολογία σκαλίζοντας μνήμες και πτυχές της Ιστορίας. Μνήμες ατομικές και συλλογικές που τις ανακινεί μεθοδικά όσο και παρορμητικά, δημιουργώντας συνδέσεις που εγκυμονούν διαφορετικές και πολλαπλές αφηγήσεις και αναγνώσεις για τον εκάστοτε θεατή.
 
Η βράβευσή της με τον Αργυρό Λέοντα Υποσχόμενου Νέου Καλλιτέχνη στη φετινή, 58η Διεθνή Έκθεση Τέχνης Βενετίας συνιστά μια από τις σημαντικότερες διακρίσεις για την κυπριακή εικαστική σκηνή και οπωσδήποτε έχει τη σημασία της και για την ίδια. Εντούτοις η παροιμιώδης συνέπεια και η προσήλωση στο καλλιτεχνικό της όραμα καθιστούν αδύνατον οποιονδήποτε αποπροσανατολισμό.
Η καταξίωση εξάλλου δεν ήρθε φέτος. Με έδρα της πια το Βερολίνο, απ’ όπου συντονίζει και επιλέγει τις συμμετοχές της στα παγκόσμια εικαστικά δρώμενα, θεωρείται εδώ και χρόνια μια διεθνούς εμβέλειας δημιουργός. Μεταξύ άλλων, έχει εκπροσωπήσει την Κύπρο στην Μπιενάλε της Βενετίας (2007, με τον Μουσταφά Χουλούσι), έχει προταθεί για το Βραβείο της Εθνικής Πινακοθήκης του Βερολίνου για Νέο Καλλιτέχνη, έχει εκθέσει σε ακριβοθώρητα για την πλειοψηφία των δημιουργών κέντρα τέχνης και διεθνείς διοργανώσεις: στην Tate Modern του Λονδίνου, το MoMA, το New Museum και το Εβραϊκό Μουσείο της Νέας Υόρκης, την Πινακοθήκη του Μάλμε, την dOCUMENTA στο Κάσσελ, το Κέντρο Τέχνης της Ζυρίχης, την Αίθουσα Τέχνης Σιρν της Φραγκφούρτης, το Ίδρυμα Πράντα στο Μιλάνο, την Εθνική Πινακοθήκη της Πράγας κ.π.ά.
 
Το 2019 ωστόσο ήταν μια πραγματικά γεμάτη χρονιά, που δύσκολα θα ξεχάσει. Μόνο για φέτος συμμετείχε και συμμετέχει σε διεθνή ομαδική έκθεση στην Εθνική Πινακοθήκη Μοντέρνας και Σύγχρονης Τέχνης της Ρώμης με θέμα τον ρόλο των βάζων στην τέχνη, σε διεθνή ομαδική έκθεση για τις χρήσεις της ιστορίας και του παρελθόντος στο Studio E Gallery του Σιάτλ, στο Werkleitz Festival 2019, σε θεματική έκθεση του Ιδρύματος ΜακΕβόι στο Σαν Φρανσίσκο, σε ομαδική έκθεση στο Ερευνητικό Κέντρο SALT στο Πέραν της Κωνσταντινούπολης και φυσικά στην έκθεση «Πενταδάχτυλος Contemporaries» στη Λεβέντειο Πινακοθήκη στη Λευκωσία.
Σε χώρους όπως η Πινακοθήκη Μάσιμο Μινίνι της Μπρέσια και το Martin Gropius Bau του Βερολίνου παρουσίασε φέτος είτε σε ατομικό, είτε σε ομαδικό επίπεδο εγκαταστάσεις της από τη σειρά «Volumes» που ξεκίνησε το 2009. Πρόκειται για αραιές μινιμαλιστικές χωρικές συνθέσεις που προβαίνουν σε αφηγηματικό μουσειολογικό σχολιασμό τοποθετώντας σε λευκό πλαίσιο σπαράγματα μνήμης με μορφή κυπριακών αρχαιολογικών στοιχείων, αρχαίων αγγείων, πλίνθων, μουσειακών βάθρων, ευρημάτων, παλιών βιβλίων αλλά και προσφάτως κατασκευασμένων στοιχείων.
 
Σε ταύτιση με το όραμά της και το πλήρες σώμα του έργου της, προβαίνει σε μια μυστηριώδη, αινιγματική κοινωνική τελετουργία, ενσωματώνοντας μυθολογικές ταυτότητες και προβληματισμούς σε σχέση με την επίδραση και της ιστορίας και της πολιτικής. Διαχρονικό ερευνητικό της αντικείμενο είναι η φύση του χρόνου και η επίδραση του στη μνήμη. Εστιάζει στα ανθρώπινα αποτυπώματα, ιστορικά φορτισμένα απομεινάρια πολιτισμών του παρελθόντος που εξακολουθούν να αποτελούν μαρτυρίες αλλά και μετρονόμοι του χρόνου που διαχέεται στο παρόν.
 
Μέρος του ίδιου οράματος είναι και η αενάως εν εξελίξει κοινή δουλειά με Ντάνιελ Γκούσταβ Κράμερ «The Infinite Library», που ξεκίνησε το 2007. Είναι ένα εκτεταμένο αρχείο βιβλίων, δημιουργημένο από σελίδες ενός ή περισσοτέρων βιβλίων που έχουν βρεθεί και συνδέονται εκ νέου. Η αρχειακή συνείδηση και το κοινό ενδιαφέρον και αγάπη για τα βιβλία συνιστά ένα επαλαμβανόμενο μοτίβο. Ως θέμα φαντάζει κάπως ξεπερασμένο στην ψηφιακή εποχή, όμως σχετίζεται με την αξιοποίηση, διαχείριση και αναδιάταξη της υφιστάμενης διαθεσιμότητας σε εικόνες και γνώσεις, παράλληλα με τη λειτουργία του ως σχόλιο πάνω στις τρέχουσες τεχνικές δημοσίευσης και αρχειοθέτησης. Το συναρπαστικό για την ίδια πάνω στο συγκεκριμένο πρότζεκτ είναι οι άπειρες πιθανότητες που ανοίγονται και η ιδέα της αποδόμησης της αυθεντικότητας ενός βιβλίου.
 
Μια τρισδιάστατη νεκρή φύση

Στο ίδιο πνεύμα εντάσσεται η πρότασή της στη διεθνή έκθεση «The Palace at 4 a.m.», που πραγματοποιείται στη Μύκονο και εμπνέεται από τη συλλογή του Αρχαιολογικού Μουσείου του νησιού των ανέμων. Η εγκατάσταση με τίτλο «Untitled #01» (2018) αποτελείται από τεχνουργήματα, που παραπέμπουν τόσο στον πλατωνικό όσο και στον σαρκικό έρωτα, καλώντας τον επισκέπτη σε μια τρισδιάστατη νεκρή φύση. Τοποθετεί πλάι-πλάι σύγχρονα αντικείμενα που μιμούνται την αρχαιότητα και αναλαμβάνουν ένα απροσδόκητο ταξίδι στη γυναικεία σεξουαλικότητα. Χρησιμοποιεί την τεχνική trompe l’oeil (εικόνες οφθαλμαπάτης), την οποία συχνά συνδυάζει ώστε να κατασκευάσει προσεκτικά τις χαρακτηριστικές εγκαταστάσεις της. Είναι μια ξύλινη κατασκευή που περιλαμβάνει στήλη, χώρισμα, σκάλες, μεταλλικές σφαίρες, σκάλα, ένα χάλκινο γυναικείο ειδώλιο κι ένα χάλκινο ειδώλιο ίππου, ένα μικρό ιαπωνικό χάλκινο αγγείο, μια σελίδα βιβλίου. Το έργο είναι παραχώρηση της καλλιτέχνιδος και της γκαλερί Rodeo, Λονδίνο/ Πειραιάς.

Αντλώντας έμπνευση από φωτογραφίες τοπίων και εσωτερικών χώρων που υπάρχουν στα βιβλία και τα περιοδικά του 20ού αιώνα, τα περιβάλλοντα, οι φωτογραφίες και οι ταινίες της Επαμεινώνδα εκτείνονται σε όλο το εύρος του υλικού πολιτισμού. Όπως σημειώνεται στον κατάλογο της έκθεσης, η εικαστικός αντλεί επίσης έμπνευση από το έδαφος και τα αρχαία τεχνουργήματα της πατρίδας της, της Κύπρου. Τοποθετεί πλάι- πλάι σύγχρονα αντικείμενα που μιμούνται την αρχαιότητα και αναλαμβάνουν ένα απροσδόκητο ταξίδι στη γυναικεία σεξουαλικότητα: το αγαλματίδιο ενός αλόγου, ένα φίδι που τυλίγεται γύρω από τον κορμό και τους βραχίονες μιας γυμνής γυναίκας· οι σελίδες ενός βιβλίου που απεικονίζουν ένα αρχαιοελληνικό αγγείο στο οποίο μια γυναίκα ικανοποιείται όχι με ένα, αλλά με δύο ψεύτικους φαλλούς.

Ο γυναικείος έρως που ξεπηδάει μέσα από αυτά τα αντικείμενα έρχεται σε αντίστιξη με την καθαρή γεωμετρία των τριών σφαιρών και των τριών πλατωνικών φορμών ενός κίονα και μιας σκάλας, βαμμένων με τρόπο που να μοιάζουν με μάρμαρο. Όπως ο Τζιακομέτι, ξεκλειδώνει το θεατρικό και σουρεαλιστικό δυναμικό των επίπλων του μουσείου. Η κολώνα είναι μια σκηνή για ένα άγαλμα που χειρονομεί· το μαύρο άλογο ξεπροβάλλει δραματικά πίσω από τα λευκά σκαλοπάτια, με φόντο τον ουρανό. Η εγκατάσταση χαρακτηρίζεται ως «μια κομψή σύνθεση από σιλουέτα, χρώμα και γραμμή· συγχρόνως εντυπωσιακή και ποιητική».
 
Αποσπασματικές μνήμες, φανταστικοί συνειρμοί

Τη Διεθνή Κριτική Επιτροπή της 58ης Μπιενάλε Βενετίας αποτελούσαν οι Στέφανι Ρόζενταλ (Γερμανία, πρόεδρος), Ντέφνι Αγιάς (Τουρκία/ Ολλανδία), Κριστιάνα Κόλου (Ιταλία), Σούνγιουνγκ Κιμ (Κορέα) και Χάμζα Γουόκερ Walker (ΗΠΑ). Σύμφωνα με το σκεπτικό ο Αργυρός Λέοντας απονέμεται στη Χαρά Επαμεινώνδα «για τους προσεκτικά κατασκευασμένους ‘καταιγισμούς’ εικόνων, αντικειμένων, κειμένων, μορφών και χρωμάτων που είναι χτισμένα από αποσπασματικές μνήμες, ιστορίες και φανταστικούς συνειρμούς και για τον τρόπο που το έργο της συμπυκνώνει το προσωπικό και το ιστορικό σ’ ένα ισχυρό όσο και ελεύθερο πλέγμα πολλαπλών ερμηνειών».

Η Επαμεινώνδα δεν βρέθηκε στη Βενετία συμμετέχοντας σε Εθνικό Περίπτερο, αλλά λαμβάνοντας μέρος στις κύριες εκθέσεις της Μπιενάλε μετά από πρόσκληση του Ραλφ Ρούγκοφ. Ο αμερικανικής καταγωγής επιμελητής και μακροχρόνιος διευθυντής της Hayward Gallery στο Λονδίνο, επέλεξε ένα σχετικά μικρό αριθμό καλλιτεχνών και καλλιτεχνικών ομάδων (79), παρουσιάζοντας ταυτόχρονα έργα τους και στους δύο επίσημους χώρους της Μπιενάλε, υπό τους αντίστοιχους τίτλους «Proposition A» και «Proposition B». Στις παράλληλες αυτές εκθέσεις, η Επαμεινώνδα συμμετέχει με δύο έργα: μια εγκατάσταση της σειράς «Volumes» με τίτλο «VOL. XXVII» (2019) στο Αρσενάλε και το 30λεπτο ψηφιακό βίντεο «Chimera» (2019) στο Τζιαρντίνι.

Η εγκατάσταση αποτελείται από αντικείμενα-ευρήματα ή πρόσφατα κατασκευασμένα στοιχεία. Αξιοποιούνται υπάρχοντα υλικά όπως γλυπτά, κεραμικά και σελίδες παλιών βιβλίων, ενώ χρησιμοποιούνται και παραδοσιακές τεχνικές όπως η επιμετάλλωση, το λακάρισμα ή η ζωγραφική trompe l’oeil. Όπως αναφέρεται στο επίσημο κείμενο της Μπιενάλε, αντικείμενα, μπλεγμένα σε ένα ιστό ιστορικών και προσωπικών νοημάτων, ασκούν εγγενώς την ενέργειά τους, ενώ κάμπτονται απαλά μεταλλασσόμενα σε κάτι διαφορετικό, καθώς εγκαθίστανται μέσα στο έργο. Η καλλιτέχνης επιλέγει τα αντικείμενά της με κριτήριο τις αναλλοίωτες βιωματικές τους ιδιότητες, οι οποίες τα κάνουν να λάμπουν και να γίνονται ορατά, ανοίγοντας ένα χώρο για πολλαπλές αναγνώσεις και ερμηνείες.

Το φιλμ, ως μέσο έκφρασης, κατείχε ανέκαθεν κεντρικό ρόλο στις ιδιοσυγκρασιακές αισθητικές αναζητήσεις της Επαμεινώνδα. Όταν στα 27 της χρόνια εκπροσωπούσε τη χώρα της στη Βενετία είχε παρουσιάσει μαζί με τα χαρακτηριστικά για εκείνη την εποχή κολάζ της, μικρού μήκους βίντεο σεκάνς με εικόνες κυρίαρχες στο συλλογικό υποσυνείδητο Ελλήνων και Κυπρίων σε συνδυασμό με επώνυμες αναφορές σε προσωπικές επιρροές.

Στη φετινή Μπιενάλε, το βίντεο λαμβάνει τον τίτλο του από τη «Χίμαιρα» το μυθικό θηλυκό τέρας της ελληνικής μυθολογίας με κεφάλι λιονταριού, σώμα κατσίκας και ουρά φιδιού, που αναπνέει φωτιά. Μέσω ενός διαλογισμού γύρω από το χρόνο, τον τόπο και τη μνήμη, το έργο αποτελεί ένα πειραματικό οπτικοακουστικό ταξίδι. Στο κείμενο επισημαίνεται ότι ακολουθώντας τις ακτίνες του ήλιου και ιχνηλατώντας τις σκιές του, η ταινία λειτουργεί ως ένας οπτικός αντικατοπτρισμός.

Λαμβάνει ως σημείο εκκίνησης τα πλάνα μιας Super 8 ταινίας που η καλλιτέχνης γύρισε μέσα και γύρω από την έρημο της Καλιφόρνιας πριν από αρκετά χρόνια, τα περισσότερα από τα οποία καταστράφηκαν κατά τη διαδικασία εμφάνισης. Χρησιμοποιώντας το υλικό που επεβίωσε, μαζί με άλλα πλάνα που λήφθηκαν σε διάφορα ταξίδια, το βίντεο αιωρείται ανάμεσα στο πραγματικό και το φανταστικό, τη φύση και τον πολιτισμό, το φως και το σκοτάδι. Η Επαμεινώνδα συνεργάστηκε με την καλλιτέχνη ήχου Κέλι Τζέιν Τζόουνς για να δημιουργήσει την ατμοσφαιρική μουσική υπόκρουση του έργου.
 
* «May You Live in Interesting Times», Βενετία, Αρσενάλε & Τζιαρντίνι. Μέχρι 24 Νοεμβρίου
** «The Palace at 4 a.m.», Μύκονος, Αρχαιολογικό Μουσείο. Μέχρι 31 Οκτωβρίου

Φιλgood, τεύχος 235.