Από τους προϊστορικούς χρόνους ώς σήµερα, η ναυτιλία και το εµπόριο είναι στενά συνδεδεμένα µε τις ελληνικές θάλασσες. Οι άνθρωποι ταξίδευαν ακόµη κι όταν γνώριζαν ότι µπορεί να µην κατάφερναν ποτέ να επιστρέψουν. Κανείς άλλωστε δεν μπορεί να είναι σίγουρος για το πόσα ναυάγια κρύβει ο βυθός. 

Η πρόσφατη σπουδαία ανακάλυψη του αρχαίου ναυαγίου ρωμαϊκών χρόνων στη θαλάσσια περιοχή του Πρωταρά, από δύο εθελοντές δύτες της ερευνητικής ομάδας υποβρύχιας αρχαιολογίας του Εργαστηρίου Εναλίων Αρχαιολογικών Ερευνών (EPENAE) του Πανεπιστημίου Κύπρου, αποτέλεσε απλά το έναυσμα, προκειμένου να έρθουμε σε επαφή με τη διευθύντρια του Εργαστηρίου, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Ενάλιας Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Κύπρου, Δρ Στέλλα Δεμέστιχα και να γνωρίσουμε καλύτερα τον κλάδο που μελετά το θαλάσσιο και παράκτιο τοπίο στην Κύπρο, φέρνοντας στο φως σπουδαία ευρήματα.

Πέρα από τη γοητεία των χαµένων θησαυρών στον βυθό της θάλασσας, αυτό που καθιστά το συγκεκριμένο είδος αρχαιολογίας πραγµατικά ξεχωριστό είναι το γεγονός πως ένα ναυάγιο αποτελεί ένα κλειστό σύνολο, το οποίο αποµονώνει όλο τον χρονικό, καλλιτεχνικό και πολιτιστικό ορίζοντα της εποχής του. Οι ιδιαιτερότητες µιας τέτοιας ανασκαφής την καθιστούν αναμφισβήτητα δύσκολη, αλλά παράλληλα και τόσο γοητευτική για τους ανθρώπους που βιώνουν αυτή τη µοναδική εµπειρία.

Το Ναυάγιο του Πρωταρά  

Aυτό ακριβώς καταγράφεται στα λόγια των δύο εθελοντών δυτών, μελών της ομάδας του εργαστηρίου, οι οποίοι ανακάλυψαν πρόσφατα στη θαλάσσια περιοχή του Πρωταρά, το πρώτο ρωμαϊκό ναυάγιο σε καλή κατάσταση που εντοπίζεται στην Κύπρο, με φορτίο εμπορικούς αμφορείς, πιθανότατα από τη Συρία και την Κιλικία. Σημειώνεται ότι τα αποτελέσματα της έρευνας του ναυαγίου αναμένεται να ρίξουν νέο φως στο εύρος και την κλίμακα των εμπορικών σχέσεων του νησιού με τις υπόλοιπες ρωμαϊκές επαρχίες της Ανατολικής Μεσογείου. 

Οι δύο δύτες μίλησαν στον «Φ» για το πώς βίωσαν την ανακάλυψη του ναυαγίου, αλλά και γενικότερα για τη δράση τους στην ομάδα του εργαστηρίου.

Περιγράφοντας χαρακτηριστικά την εμπειρία του, ο κ. Σπύρος Σπύρου αναφέρει: «Βρίσκεσαι στον βυθό, κάνοντας υπολογισμούς για την πορεία σου, τον χρόνο που σου απομένει για να επιστρέψεις, τον σύντροφό σου, ενώ έχεις τον νου σου στην έρευνα που κάνεις. Ξέρεις ότι ψάχνεις για ναυάγιο ή για κάτι αρχαίο… Eντούτοις όταν διαπιστώσεις ότι κάτι, που ενώ αρχικά από απόσταση έδειχνε μια ‘’ανωμαλία του βυθού’’ και όταν πλησιάσεις αντιλαμβάνεσαι ότι έχεις μπροστά σου ένα ναυάγιο, χρειάζεται μεγάλη προσπάθεια να συγκρατήσεις τον εαυτό και να παραμείνεις ψύχραιμος! Νιώθεις δέος, τυχερός, ευλογημένος αλλά και σοκαρισμένος! Ταυτόχρονα περήφανος, γιατί συνεισφέρεις στην έρευνα που κάνει η ομάδα σου και στην ιστορία του τόπου σου. Και κάπου εκεί, πρέπει να βρεις τη δύναμη να επιστρέψεις, αφήνοντας το ναυάγιο μόνο του, απροστάτευτο και ευάλωτο…

Αυτή είναι και η χειρότερη στιγμή, μέχρι φυσικά την επόμενη φορά. Νιώθω τυχερός που ανήκω στην ομάδα αυτή, επειδή είμαι ανάμεσα σε φίλους που μας ενώνουν κοινά ενδιαφέροντα και στόχοι. Με την πάροδο του χρόνου αναπτύσσεται ένα ιδιαίτερο δέσιμο με όλα τα μέλη της ομάδας και αυτό είναι ένα από τα χαρακτηριστικά της».

Aπό πλευράς του, ο κ. Ανδρέας Κρητιώτης δήλωσε ότι «η ανακάλυψη του ναυαγίου ήταν για μένα εμπειρία ζωής. Τη στιγμή που συνειδητοποίησα τι είχαμε μπροστά μας, με πλημμύρισε τεράστιος ενθουσιασμός και δεν μπορούσα να πιστέψω πως είχαμε πράγματι βρει ένα άγνωστο μέχρι εκείνη τη στιγμή αρχαίο ναυάγιο. Οι υποβρύχιες ανασκαφές μου έδιναν έτσι κι αλλιώς πάντα ιδιαίτερη χαρά· το να είμαι ο ίδιος μέρος της ανακάλυψης ενός νέου ναυαγίου, ένιωσα πως ήταν ένα σπάνιο δώρο και με έκανε να νιώσω ιδιαίτερα τυχερός. Από την πρώτη στιγμή που εντάχτηκα στην ομάδα των εθελοντών δυτών του ΕΡΕΝΑΕ ένιωσα πως είχα βρει μια πηγή ανάτασης που δεν ήθελα να αποχωριστώ με τίποτα.

Ο σκοπός πανέμορφος, να αναδείξεις μνημεία της ιστορίας μας που έμειναν κρυμμένα για δεκάδες αιώνες στα βάθη της θάλασσας. Η ομάδα, μια παρέα, ο καθένας με τις ιδιαίτερες δεξιότητες που συμπληρώνουν ο ένας τον άλλο, μάθαμε σιγά-σιγά να δουλεύουμε παραγωγικά και με τέλεια συνεννόηση. Κάθε χρόνο περιμένω με αγωνία την ανασκαφή και την επανένωση με την ομάδα, όπως τα μικρά παιδιά περιμένουν τα Χριστούγεννα!».

Όσον αφορά στα επόμενα βήματα για την εξερεύνηση του ναυαγίου, η Δρ Δεμέστιχα εξήγησε ότι «πρέπει πρώτα να εξετάσουμε κάποιους χαρακτηριστικούς τύπους αμφορέων που ανελκύσαμε, για να βγάλουμε κάποια πρώτα συμπεράσματα και μετά θα δούμε αν θα μπορέσουμε να οργανώσουμε μια συστηματική ανασκαφή, η οποία δεν θα πραγματοποιηθεί φέτος, ούτε καν του χρόνου, καθώς έχουν προγραμματιστεί άλλες δράσεις. Σίγουρα όμως θα επιστρέψουμε».

Η Ενάλια Αρχαιολογία και η ανάπτυξή της στην Κύπρο

Hεξερεύνηση του προαναφερθέντος ναυαγίου, όπως και των υπολοίπων που έχουν ανακαλυφθεί, εντάσσονται στο ευρύ γνωστικό αντικείμενο, για το οποίο χρησιμοποιείται ο όρος Ενάλια Αρχαιολογία. Αξίζει να σημειωθεί ότι η συστηματική αρχαιολογική έρευνα στη θάλασσα πέρασε από διάφορα στάδια, μέχρι να αποκτήσει τη θέση που έχει σήμερα, μέσα στο φάσμα της αρχαιολογικής επιστήμης. Μέχρι να γίνει σαφές, δηλαδή, ότι ήταν απαραίτητο να δημιουργηθεί ένας νέος κλάδος της Αρχαιολογίας, με αντικείμενο την ολοκληρωμένη μελέτη του παράκτιου και θαλάσσιου τοπίου. 

Όπως ανέφερε ακόμη η Δρ Δεμέστιχα, «προκειμένου να γίνει κατανοητή η πολυδιάστατη και μακροχρόνια σχέση του ανθρώπου με τη θάλασσα, είναι απαραίτητη προσέγγιση διαφορετικών μεταξύ τους χώρων και γνωστικών αντικειμένων: των χερσαίων εγκαταστάσεων ναυτικού ενδιαφέροντος (λιμάνια, ναυπηγεία, χώροι λατρείας, των πλοίων και της ναυπηγικής τεχνολογίας), των παράκτιων ή καταποντισμένων οικισμών, των αρχαίων μεθόδων ναυσιπλοΐας, της χαρτογραφίας, των κειμένων της αρχαίας γραμματείας, της αρχαίας οικονομίας και του εμπορίου διά θαλάσσης».

Όσον αφορά στην επιτυχή ένταξη της Ενάλιας Αρχαιολογίας, ως ενός νέου τομέα έρευνας και εκπαίδευσης στην Κύπρο, όπως υπογράμμισε η καθηγήτρια, καταλυτική υπήρξε η πρωτοβουλία του γνωστού επιχειρηματία Άδωνη Παπαδόπουλου, ο οποίος με όραμα την ανάπτυξη του κλάδου στην Κύπρο, ίδρυσε το 2002 το Ίδρυμα ΘΕΤΙΣ. 

Από το 2007, μετά από την υπογραφή σχετικής Συμφωνίας μεταξύ του Ιδρύματος και του Πανεπιστημίου Κύπρου, με σκοπό την εργοδότηση καθηγητή Eνάλιας Aρχαιολογίας στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας, δημιουργήθηκε η Έδρα Ιδρύματος Θέτις στην Ενάλια Αρχαιολογία, γεγονός που έδωσε ώθηση στην ανάπτυξη της έρευνας στον εν λόγω τομέα.

H κ. Δεμέστιχα σημείωσε ακολούθως ότι «η συμπτωματική ανακάλυψη ενός αρχαίου ναυαγίου στα ανοιχτά της θαλάσσιας περιοχής του Μαζωτού ήταν καθοριστική για τη συνέχεια, καθώς μετά την έκφραση της πρόθεσης του Πανεπιστημίου Κύπρου προς το Τμήμα Αρχαιοτήτων να βοηθήσει στην έρευνα του ναυαγίου και την υπογραφή σχετικής συμφωνίας, η πρώτη κυπριακή υποβρύχια αρχαιολογική έρευνα ήταν πλέον γεγονός». 

Πώς γνωρίζουν όμως οι αρχαιολόγοι πού βρίσκονται τα ναυάγια; Πότε ακολούθως αρχίζει η εξερεύνησή τους και ποιες οι δυσκολίες;

Τα ναυάγια, όπως εξήγησε η Δρ Δεμέστιχα, καθώς πρόκειται για ατυχήματα, για τυχαία γεγονότα, ως εκ τούτου μπορεί κάποια να εντοπιστούν κατά τη διάρκεια των συστηματικών ερευνών επιφανείας, αλλά ευτυχώς ή δυστυχώς η πλειοψηφία εντοπίστηκε από ερασιτέχνες ψαράδες, δύτες, γενικά μη αρχαιολόγους.

«Από τη στιγμή που θα εντοπιστεί μια αρχαιολογική θέση δεν σημαίνει ότι αμέσως αρχίζει η ανασκαφή, καθώς χρειάζονται τα απαραίτητα κονδύλια, η κατάλληλη ομάδα και ο χρόνος, προκειμένου να αρχίσει η έρευνα σε βάθος.

Κατ’ αρχάς πρέπει να αξιολογηθεί η θέση, να γίνει μια τεκμηρίωση του πώς είναι μετά από τόσα χρόνια και μετά να εξετάσουμε αν θα την ανασκάψουμε», επισήμανε η Δρ Δεμέστιχα. Πρόσθεσε ότι «στην περίπτωση του ναυαγίου του Μαζωτού, υπήρχε και η δυσκολία της έλλειψης υποδομών στην Κύπρο, γεγονός που οδήγησε στο να αρχίσει η ανασκαφή το 2010».

Όσον αφορά στο ποιοι παράγοντες μπορεί να καταστούν αποτρεπτικοί για την εξερεύνηση των ναυαγίων, η Δρ Δεμέστιχα ανέφερε ότι «μερικοί εξ αυτών είναι το κόστος του εξοπλισμού αλλά κυρίως το βάθος. Για παράδειγμα, το ναυάγιο του Μαζωτού είναι στα όρια, βρίσκεται στα 45 μέτρα, γεγονός πολύ δύσκολο και απαιτητικό όσον αφορά στην κατάδυση, καθώς χρειάζονται δύτες εκπαιδευμένοι για να δουλεύουν σε αυτό το βάθος».
 

ΟΙ ΔΡΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟΥ

Σκοπός του εργαστηρίου είναι να ερευνήσει τη ναυτική παράδοση και τη σχέση του ανθρώπου με τη θάλασσα διαχρονικά, ως εκ τούτου, πέρα από τη συνεχή εξερεύνηση των ναυαγίων, όπως ανέφερε η καθηγήτρια, το εργαστήριο επιδίδεται σε μια σειρά σχετικών και διαφόρων δράσεων, όπως ένα πρόγραμμα μελέτης χαραγμάτων πλοίων σε μεσαιωνικές εκκλησίες της Κύπρου. Σημείωσε ότι «επίσης συμμετέχουμε και σε ένα ευρωπαϊκό πρόγραμμα, το οποίο σχετίζεται με την εφαρμογή σύγχρονων τεχνολογιών τρισδιάστατης απεικόνισης, ούτως ώστε το κοινό να μπορεί να επισκέπτεται υποβρύχιες θέσεις χωρίς να καταδύεται. Τέλη Σεπτεμβρίου μάλιστα θα ανοίξει μια έκθεση στο Μουσείο Θάλασσας στην Αγία Νάπα, όπου θα παρουσιαστούν τα πρώτα αποτελέσματα και οι εφαρμογές του προγράμματος».

Πρόσθεσε ακόμη ότι «μια άλλη ομάδα φοιτητών και συνεργατών μελετά την παραδοσιακή ναυπηγική στην Κύπρο, στο πλαίσιο του οποίου διοργανώθηκε σεμινάριο συντήρησης των σκαφών».«Πολύ σημαντικές για μας είναι οι δράσεις ενημέρωσης του κοινού», υπογράμμισε η Δρ Δεμέστιχα. Χαρακτηριστικά ανέφερε ότι «για παράδειγμα το 2017 έφθασε από το Ηνωμένο Βασίλειο το Ενάλιο Λεωφορείο, ένα ειδικά διαμορφωμένο λεωφορείο το οποίο φιλοξενεί εκθέσεις που αφορούν την ενάλια πολιτιστική κληρονομιά και το οποίο επισκέφθηκε διάφορες περιοχές της Κύπρου».

Όπως εξήγησε, «το Λεωφορείο περιλάμβανε ενημερωτικές αφίσες και φωτογραφίες από τις ενάλιες αρχαιολογικές θέσεις της Κύπρου, σχετικές προβολές, ενώ σε εξωτερικό χώρο γύρω από αυτό πραγματοποιήθηκαν εκπαιδευτικά παιχνίδια με στόχο να προσφέρουν σε μικρούς και μεγάλους άμεση και πρακτική εμπειρία».

Πώς η κοινωνία πλαισιώνει το έργο

Η Ενάλια Αρχαιολογία εκτός από ιδιαίτερα πολύπλοκη υπόθεση είναι και αρκετά πανάκριβη. Επομένως, η στήριξη από τους εθελοντές, οι οποίοι διαθέτουν τον προσωπικό εξοπλισμό τους, τον χρόνο και την τεχνογνωσία τους, είναι πολύ σημαντική. «Αν το ΕΡΕΝΑΕ έπρεπε να αγοράσει τις αντίστοιχες υπηρεσίες, το κόστος θα ήταν δυσβάσταχτο. Αυτό που δεν αγοράζεται με τίποτα όμως είναι ο ενθουσιασμός και η αγάπη της ομάδας των εθελοντών, η οποία μεταφράζεται σε αγαστή συνεργασία, υψηλό επίπεδο και αποτελέσματα πέρα από τη διεξαγωγή της ετήσιας έρευνας πεδίου. Η πρόσφατη ανακάλυψη νέου ναυαγίου είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα», υπογράμμισε η Δρ Δεμέστιχα.

«Εκτός από τη συμβολή των εθελοντών, ιδιαίτερα πολύτιμη είναι και η στήριξη από τους χορηγούς», ανέφερε η καθηγήτρια, καθώς δεν υπάρχει επαρκής χρηµατοδότηση. Εξήγησε ότι «ο δικός μας μήνας κοστίζει τουλάχιστον 60 χιλιάδες ευρώ, από τις οποίες μερικές χρηματοδοτεί το πανεπιστήμιο Κύπρου για την εκπαίδευση των φοιτητών του, αλλά το μεγαλύτερο μέρος της έρευνας πρέπει να το αναζητήσω εγώ, ως διευθύντρια της έρευνας».

Σημείωσε ότι «στην αρχή το ναυάγιο του Μαζωτού χρηματοδοτήθηκε από το Πανεπιστήμιο Κύπρου και το Ίδρυμα ΘΕΤΙΣ, ενώ παράλληλα ο Κυπριακός Οργανισμός Τουρισμού, με πρωτοβουλία του Γλαύκου Καριόλου, προσέφερε χρηματική υποστήριξη για την έναρξη των εργασιών. Έκτοτε πολλοί χορηγοί έχουν χρηματοδοτήσει τις έρευνες. Ευγενικές χορηγίες έχουν προσφέρει η Αρχή Τηλεπικοινωνιών Κύπρου, η Μητρόπολη Κύκκου, το Κοινοτικό Συμβούλιο Μαζωτού και το ίδρυμα Honor Frost. Η ιδιωτική πρωτοβουλία έχει σταθεί πολύτιμος αρωγός στο έργο. Το ξενοδοχείο Aldiana έχει παραχωρήσει επανειλημμένα στέγη τόσο στην ομάδα όσο και στα σκάφη υποστήριξης στο μικρό αγκυροβόλιο της Αλαμινού.

Χρηματική υποστήριξη υπήρξε από το Πανεπιστήμιο Frederick και τις εταιρείες Petrolina, Ανδρέας Χαραλάμπους και Αρτοποιεία Μαραγκός, ενώ σημαντική ήταν και η συμβολή των Nautilos Trading, Tsircon Co Ltd, Christos C. Pafitis Ltd και Exxon Mobil».
Όπως εξήγησε η Δρ Δεμέστιχα «το είδος και τα ποσά των χορηγιών ποικίλλουν. Τα χρηματικά ποσά μπορεί να αφορούν δεκάδες χιλιάδες ευρώ (όπως από τη Cytavision) ή λίγες εκατοντάδες (π.χ. από τον Όμιλο Υποβρυχίων Δραστηριοτήτων Ιππόκαμπος). Επίσης μπορεί να αφορούν προσφορά υπηρεσιών μεγάλης αξίας, όπως η δωρεάν εγκατάσταση των μόνιμων αγκυροβολίων γύρω από το ναυάγιο του Μαζωτού, από την εταιρεία ΑΡΧΙΡΟΔΟΝ ή την προσφορά αλμυρών, για τη σίτιση της ομάδας, από τους φούρνους Πίριλλος».