Τίτλος ολίγον τις κλεμμένος και μεταλλαγμένος από την αγαπημένη ποιητική συλλογή του Κοσμά Οικονόμου με την ονομασία Περιλοές με σέβας. Δηλαδή λόγια με σεβασμό.

Περιλοές με περηφάνεια, λοιπόν το σημερινό σημείωμα αφιερωμένο στη Δρα Νικολέττα Δημητρίου, την εθνικομουσικολόγο, τη φίλη αλλά και κουμέρα μου. Ο συνδετικός κρίκος είναι και θα είναι η Νίκη…

Η Νικολέττα Δημητρίου είναι η συγγραφέας του «Κύπριου Βιολάρη», ενός από τα δύο έργα που τιμήθηκαν φέτος με το Ευρωπαϊκό Βραβείο Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Europa Nostra 2026.

Η Ευρώπη την τίμησε, τίμησε στο πρόσωπό της την παράδοση του νησιού αλλά και μια ολάκερη γενιά ανθρώπων που με ένα βιολί κατάφεραν όχι μόνον να κρατηθούν οι ίδιοι σε δύσκολους καιρούς, αλλά συνέδεσαν για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα την παρουσία τους σε κάθε έκφραση χαράς στον τόπο μας.

Η Νικολέττα είναι ένα σπάνιο, προικισμένο και απόλυτα φωτεινό κυπριακό πλάσμα, που παραμένει παρά τα δοκτοράτα και τις διακρίσεις πιστή στη γραμμή της ανόθευτης αγάπης για τον τόπο που χάραξαν βιολάριδες, λαουτάρηδες, τσιατιστές, ο Χαμπής και ο Τερλικκάς.

Μια κόρη της παράδοσης της ανατολικής μας παρειάς, και του κόκκινου χώματος της γης, της άυλης παράδοσης που δεν πρέπει να πτοείται, ούτε να παρακάμπτεται από εφήμερους και πρόσκαιρους υλικούς πύργους.

Γεννήθηκε τα πρώτα χρόνια μετά την εισβολή, μεγάλωσε σε έναν προσφυγικό συνοικισμό στα προάστια της Λευκωσίας μέσα στο νοσταλγικό και πικρό κλίμα του Δεν Ξεχνώ που καθόρισε και καθορίζει ακόμη την ελληνοκυπριακή μνήμη.

Τότε είχαν δημιουργηθεί διάφοροι όμιλοι και σύλλογοι που στόχευαν να φέρουν κοντά τα παιδιά των προσφύγων στα ήθη και τα έθιμα των χωριών, για να μη ξεχαστούν και κυρίως χαθούν. Εκεί μαθήτευσε η νεαρή Νικολέττα, εκεί κατάλαβε τη σύνδεση και τα προβλήματα που αντιμετώπιζε η κυπριακή λαϊκή παράδοση, που ήταν άμεσα συνδεδεμένα με το κυπριακό πρόβλημα, όχι μόνον από το ‘74 αλλά πολύ νωρίτερα.

Ακολούθησαν σπουδές μουσικής στη Θεσσαλονίκη, Βιέννη και Λονδίνο, το διδακτορικό στην εθνικομουσικολογία, και η επιστροφή στο νησί το 2013 «χωρίς καλά- καλά να το σκεφτώ πίσω στους ανθρώπους εκείνους που είχα γνωρίσει στην εφηβεία μου: τους παλιούς βιολάρηδες και ότι εκείνοι αντιπροσώπευαν μέσα μου».

Χρόνια έρευνας και σπουδής, κόπου και αγάπης για να καταγράψει αυτό που τη γοητεύει και συγκινεί περισσότερο: Η ιστορία όλων των Κύπριων φκιολάρηδων που με τους ήχους τους ομόρφυναν γάμους, πανηγύρια, χαρές και διασκεδάσεις… η ιστορία μιας επαγγελματικής τάξης ανθρώπων που κινδύνευε να χαθεί. Σκοπός της να αποτυπώσει τις ζωές των τελευταίων εν ζωή βιολάρηδων της Κύπρου, Ελληνοκυπρίων και  Τουρκοκυπρίων, δημιουργώντας μια συλλογική βιογραφία της ύπαρξης τους τον 20ό αιώνα.

Στον πρόλογο του βιβλίου της «το Ταξίμι», όπως το αποκαλεί, αποκαλύπτει ότι άκουσε τους γηραιότερους φκιολάρηδες, αλλά για να κατανοήσει τους νεότερους επέλεξε από το 2003 να συμμετέχει και η ίδια στο τραγούδι, για να αποκομίσει από πρώτο χέρι αυτό που η ανθρωπολογική έρευνα ονομάζει «συμμετοχική παρατήρηση».

Τραγουδούσε στο παραδοσιακό μουσικό σχήμα Μούσα του Μιχάλη Ττερλικά. Γύρισαν μαζί όλη την Κύπρο, αυτό ήθελε, τα βιώματα, την προσωπική συνάντηση, τα συναισθήματα ενός κόσμου που την αντιπροσώπευαν.

Η επιτόπια έρευνα, οι συνεντεύξεις και η τελική καταγραφή των προσωπικών ιστοριών τους στο βιβλίο της Ο Κύπριος βιολάρης της επέτρεψε να προχωρήσει και να δημιουργήσει ταυτόχρονα, ένα ντοκιμαντέρ, και  το «Αρχείο της Κυπριακής Μουσικής», έναν μη κερδοσκοπικό οργανισμό που ιδρύθηκε στη Λευκωσία το 2022.

Σκοπός του η δραστηριοποίηση στον χώρο του παραδοσιακού πολιτισμού, με έμφαση στη μουσική, τη λαϊκή ποίηση, τη λαογραφία, την τοπική ιστορία και την παράδοση γενικότερα.

Οι δράσεις του κυρίως παραμένουν η συλλογή και η καταγραφή αρχείων της κυπριακής μουσικής και η δημιουργία μιας ψηφιακής βιβλιοθήκης ανοιχτής πρόσβασης, αλλά και η γνωστοποίηση της ιδιαιτερότητας της τέχνης των λαϊκών δημιουργών, η διοργάνωση σεμιναρίων και η επανερμηνεία της κυπριακής παραδοσιακής μουσικής και ποίησης ιδιαίτερα ειδών που δεν ακούγονται πια.

Εκτός από το βραβείο της Εuropa Nostra, το έργο Ο Κύπριος Βιολάρης, διεκδικεί το Βραβείο του Κοινού (Public Choice Award 2026), το οποίο συνοδεύεται από χρηματικό έπαθλο €10.000. Μεταβείτε απευθείας στο vote.europanostra.org.

Βρείτε το έργο: “The Cypriot Fiddler” (ή «Ο Κύπριος Βιολάρης») στη λίστα των νικητών. Ακολουθήστε τις οδηγίες για να καταθέσετε την ψήφο σας (μπορείτε να ψηφίσετε έως 3 έργα συνολικά, αλλά η ψήφος στον Κύπριο Βιολάρη μετράει ως η πρώτη). Για να είναι έγκυρη η ψήφος, πρέπει να την επιβεβαιώσετε κάνοντας κλικ στον σύνδεσμο που θα λάβετε στο email σας μετά την ψηφοφορία.

Τη βδομάδα που πέρασε, η Κυπριακή Προεδρία και το Γραφείο Τύπου και Πληροφοριών παρουσίασε στη Γενική Διεύθυνση για Μεταφράσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής στις Βρυξέλλες την εκδήλωση «Ήχοι από την Κύπρο».

Εκεί προβλήθηκε το ντοκιμαντέρ που διαπραγματεύεται μεταξύ άλλων τα Τσιατιστά, και η Νικολέττα ήταν η κύρια ομιλήτρια με θέμα: «Παλεύοντας με λέξεις: ποιητικοί αγώνες και οι ζωντανές προφορικές παραδόσεις της Ευρώπης». Στο τέλος της εκδήλωσης παρέλαβε από τον Γενικό Γραμματέα της Europa Nostra το τιμητικό δίπλωμα για το βραβείο της Εuropa Nostra  2026.

Περιλοές λοιπόν με περισσή περηφάνεια για την πορεία της Νικολέττας, για την επιμονή, τις μοναδικές έρευνές, τις παρουσιάσεις στο εσωτερικό και το εξωτερικό.

Ας τη στηρίξουμε όλοι, το αξίζει.  

  • [Περισσότερες πληροφορίες για το «Ο Κύπριος Βιολάρης», μπορείτε να βρείτε στον σύνδεσμο thecypriotfiddler.com, καθώς για το «Αρχείο Κυπριακής Μουσικής», στο cyprusmusicarchive.org]

Ελεύθερα, 10.05.2026