Η ζωγράφος Αρτεμίζια Τζεντιλέσκι σε ένα #MeToo πριν την εποχή του Διαφωτισμού. Όταν η καλλιτεχνική δημιουργία αποδίδει τη δικαιοσύνη.
Η γνωστή ιστορία της Αρτεμίζια Τζεντιλέσκι, μια από τις σπουδαιότερες ζωγράφους της τέχνης του μπαρόκ, αναδεικνύεται στις μέρες μας τραγικά επίκαιρη. Μαθητευόμε-νη έφηβη ακόμη, τη βιάζει εν ώρα μαθήματος ο δάσκαλός της, Αγκοστίνο Τάσσι, τον οποίο είχε προσλάβει ο πατέρας της. Μετά την αποτρόπαια πράξη της κάνει πρόταση γάμου για αποκατάσταση δήθεν της τιμής της· ωστόσο, ο Τάσσι μόνον κατά νουν είχε να συνεχίσει να ερωτοτροπεί μαζί της.
Το γεγονός καταλήγει εν τέλει, με πρωτοβουλία του πατέρα της σε δίκη, που υπήρξε το μεγαλύτερο σκάνδαλο στη Ρώμη της εποχής. Παραδόξως, η ενάγουσα υπόκειται σε γυναικολογική εξέταση, μια εξευτελιστική διαδικασία: γύρω από τα δάχτυλά της τοποθετήθηκαν συσκευές σύνθλιψης, που τα τραβούσαν δυνατά. Εκείνη κοίταξε τον βιαστή της και φέρεται να του είπε: «Αυτοί οι σφιγκτήρες είναι το δαχτυλίδι γάμου που μου υποσχέθηκες». Εκείνος, όντας προστατευόμενος του Πάπα, αφέθηκε ελεύθερος. Τα πρακτικά της εν λόγω δίκης έχουν διασωθεί σε έγγραφο 400 ετών, που έχει δημοσιευθεί πρόσφατα.
Η ζωγράφος έζησε σε μια εποχή σκοταδισμού, όπου δεν είχε αναδυθεί ακόμη το φως του διαφωτισμού σε ό,τι αφορά την αντίληψη περί έμφυλης βίας και ηθικής τουλάχιστο. Είχε βασανιστεί σε μια κοινωνία όπου η απώλεια της τιμής, με οποιονδήποτε τρόπο, θεωρείτο όνειδος για τη γυναίκα. Για να εκδικηθεί η Αρτεμίζια, ωστόσο χρησιμοποιεί αντί για την πένα, το πινέλο της: ζωγραφίζει την Ιουδήθ, κεντρική ηρωίδα της Π. Διαθήκης, η οποία, με θάρρος και πίστη στον Θεό, σώζει την πατρίδα της, σκοτώνοντας τον Ολοφέρνη, στρατηγό του Ναβουχοδονόσορα, που πολιορκούσε επικεφαλής των Ασσυρίων τη μικρή της πόλη. Ο πίνακας «Η Ιουδήθ από-κεφαλίζει τον Ολοφέρνη», που η Τζεντιλέσκι φιλοτεχνεί από το 1614-1620, σήμερα εκτίθεται στην πινακοθήκη Ουφίτσι, στη Φλωρεντία (κι ένα πανομοιότυπό του στη Νάπολη).
Το όνομα Ιουδήθ σημαίνει «τιμημένη». Έτσι ως σημαίνον και σημαινόμενο τιμής, αλλά και πρότυπο θάρρους, εκπροσωπεί όλες τις γυναίκες, συνιστώντας το τέλειο παράδειγμα του βιβλικού παράδοξου της «δύναμης της αδυναμίας» κατά του δυνατού αρχέτυπου του άντρα βιαστή εν προκειμένω. Η Τζεντιλέσκι χρησιμοποίησε την Ιουδήθ ως αυτοπροσωπογραφία και τα πινέλα της για να μιλήσει για τη γυναικεία σεξουαλική κακοποίηση και εκμετάλλευση, ούσα θύμα και η ίδια. Η κάθετη τοποθέτηση του σπαθιού στον λαιμό του Ολοφέρνη, ώστε η λαβή να θυμίζει σταυρό συμβολίζει την απόδοση δικαιοσύνης. Διαμέσου της δημοκρατικής τέχνης ανέλαβε, ένα είδος δημόσιου λόγου, που τότε της απαγορευόταν, έτσι όπως γίνεται σήμερα, όπου η ελευθερία του λόγου και η τιμή της γυναίκας μπορεί να είναι σημείο αναφοράς και η ασέβεια προς αυτήν καταδικαστέα.
Η διαχρονική αξία των έργων της είναι η απάντηση στον βιαστή και η μνεία του βιασμού της, αλλά και του μεγαλείου ψυχής και τόλμης που έδειξε, ούσα καλλιτέχνης που ήκμασε σε έναν ανδροκυριαρχούμενο χώρο τον 17ο αι. Η έκθεση του πίνακά της στα διασημότερα μουσεία του κόσμου τη δικαιώνει πέρα για πέρα. Ανάλογα, η αναπαριστώμενη ηρωίδα της, ενέπνευσε τον μουσουργό Α. Βιβάλντι στο ορατόριό του «Ιουδήθ Θριαμβεύουσα», ένα έργο εμβληματικό ως αλληγορία της νίκης των χριστιανών Βενετών έναντι των αλλόθρησκων Τούρκων, το 1716 στην πολιορκία της Κέρκυρας.
Επιπλέον, ένα από τα γνωστότερα εικαστικά έργα για την Ιουδήθ, αποδίδεται πιθανόν στον Καραβάτζιο, όπου γίνεται λόγος για την απαράμιλλη «φρικτή ομορφιά» του πίνακα αυτού. Στη λογοτεχνία η ιστορία της Ιουδήθ έχει αποτυπωθεί από τον Δάντη, τον Σωσέρ και τον Γάλλο συγγραφέα – γνωστό φίλο του ελληνισμού – Ζαν Ζιρωντού.
Η τέχνη, παράγωγο του ρήματος τίκτω (= γεννώ < τέκνο), δηλοί την ανάδυση μιας νέας ζωής, του έργου τέχνης, που διεκδικεί δικαίωμα στην αθανασία. Έτσι το αδίκημα που υφίσταται κάποιος μπορεί να παραγραφεί προϊόντος του χρόνου, αλλά το δημιούργημα που το είχε ως αφόρμηση επιβιώνει και το στηλιτεύει αιώνια. Εν προκειμένω η μνημόνευση του αποκεφαλισμού του πολιορκητή Ολοφέρνη πίσω από τον οποίο κρύβεται η βιασθείσα ζωγράφος Αρτεμισία, καταδικάζει διαχρονικά την πράξη του βιασμού.
Το κορυφαίο δημιούργημα του Θεού, ωστόσο είναι η ανθρώπινη ζωή και η ανθρώπινη προσωπικότητα, με τη μοναδικότητα που τη χαρακτηρίζει και που κανείς δεν έχει το δικαίωμα να την εξευτελίζει ή να περιχαρακώνει την αξιοπρέπειά της.
* Ο πίνακας «Η Ιουδήθ από-κεφαλίζει τον Ολοφέρνη», που η Τζεντιλέσκι φιλοτέχνησε το 1614-1620, σήμερα εκτίθεται στην πινακοθήκη Ουφίτσι, στη Φλωρεντία (κι ένα πανομοιότυπό του στη Νάπολη).
* H Μαρία Χατζηνικόλα είναι φιλόλογος – εκπαιδευτικός.
