«Στην γλώσσαν π’ αναγιώθηκα», εκδόσεις «μικροφιλολογικά τετράδια», 2020.
Το κυπριακό ιδίωμα στη σύγχρονη κυπριακή λογοτεχνία διαδραμάτισε έναν ιδιάζοντα ρόλο, με ποικιλότροπες διαβαθμίσεις και αναβαθμίσεις, ανάλογα με τη συγκεκριμένη χρονική συγκυρία κάθε φορά. Για παράδειγμα, στα ύστερα χρόνια της αποικιοκρατίας η χρήση της κυπριακής διαλέκτου ήταν κάτι που απέφευγαν οι λογοτέχνες μας διότι ταυτιζόταν, ορθά ή εσφαλμένα δεν έχει σημασία, με την προσπάθεια που κατέβαλλαν οι Βρεττανοί για εξοβελισμό των εθνικών καταβολών και της εθνικής συνείδησης των Ελληνοκυπρίων. Στα μετανεξαρτησιακά χρόνια, την προ του 1974 περίοδο, το κυπριακό ιδίωμα εμφιλοχωρούσε στο έργο των λόγιων λογοτεχνών μας, αλλά κυρίως ως εμβόλιμο, διάσπαρτο καλολογικό στοιχείο. Αυτό συνέβαινε με τη διάλεκτο να δίνει το βαρύτονο παρόν της είτε στο διαλογικό μέρος πεζογραφημάτων, είτε σε φράσεις, αποστροφές ή και ολόκληρους στίχους ενσωματωμένους σε ποιήματα γραμμένα στην πανελλήνια δημοτική.
Στις μέρες μας, από νέους λογοτέχνες, γράφονται ολόκληρα διηγήματα στην κυπριακή διάλεκτο ή και πλήρεις, χωριστές, αφηγηματικές γραμμές ενσωματωμένες σε νουβέλες και μυθιστορήματα, όπου το ιδίωμα εναλλάσσεται αρμονικά με τη δημοτική. Στη δε ποίηση, τα παραδείγματα αφθονούν, νεότεροι ή και παλαιότεροι δημιουργοί δοκιμάζουν τις εκφραστικές, αισθητικές τους δυνάμεις στο ιδίωμα γράφοντας ποιήματα εξολοκλήρου σε αυτό.
Ειδικά στην ποίηση το κυπριακό ιδίωμα επιστρατεύεται ιδιαιτέρως στην ερωτική θεματική, αλλά και στη θεματική του 1974 και των συνεπειών του. Πιστεύω ότι το ιδίωμα κρίνεται πιο πρόσφορο από τους δημιουργούς μας, κυρίως όταν πρόκειται να καταγραφούν ακραία συναισθήματα είτε ερωτικού πάθους, είτε ψυχικής συντριβής όπως αυτά που επέφερε η κυπριακή τραγωδία.
Αφορμή για να καταγραφούν οι πιο πάνω σκέψεις αποτέλεσε το ανθολόγιο ποιημάτων υπό τον τίτλο «Στην γλώσσαν π’ αναγιώθηκα» που κυκλοφόρησε το 2020 από τη σειρά «μικροφιλολογικά τετράδια» σε ανθολόγηση και επιλεγόμενα του ακάματου Λευτέρη Παπαλεοντίου. Ο τόμος των 112 σελίδων περιλαμβάνει 75 δημιουργούς και πολύ περισσότερα ποιήματα. Αυτά παρατίθενται κατά χρονολογική σειρά, με βάση την ημερομηνία γέννησης των δημιουργών τους. Η χρονική περίοδος που καλύπτεται είναι πολύ μεγάλη. Αφού ο τόμος αρχίζει, μπορεί να πει κανείς και τιμής ένεκεν, με τον γεννηθέντα το 1849 Βασίλη Μιχαηλίδη και ολοκληρώνεται με τον νεαρότατο ποιητή Αλέξανδρο Χρονίδη, γεννηθέντα το 1994, ενάμιση αιώνα μετά.
Το κύριο συμπέρασμα του επιμελητή – ανθολόγου, όπως παρατίθεται στα επιλεγόμενα του βιβλίου, με βρίσκει απολύτως σύμφωνο: «Η ποίηση δεν μπορεί να γράφεται σε μια μουσειακή γλώσσα. Το βασικό γλωσσικό υλικό θα πρέπει να αντλείται από το σύγχρονο ιδίωμα. Βέβαια, είναι πιο εύκολο να εισχωρούν ιδιωματικές λέξεις σε ποιήματα που είναι γραμμένα κατά βάση στη νεοελληνική κοινή. Μόνο όταν ένας δημιουργός έχει ζωντανή αίσθηση του ιδιώματος ή συναισθάνεται ότι αυτό προκρίνεται για ορισμένες περιπτώσεις ως πιο πρόσφορη ποιητική γλώσσα, μπορούν να γραφτούν ολόκληρα ποιήματα. Αλλιώς ενδέχεται να προκύπτουν τεχνητά κατασκευάσματα». (σελ. 104)
Στον υπό αναφορά τόμο βέβαια κάθε άλλο παρά «τεχνητά κατασκευάσματα» περιλήφθηκαν. Αντιθέτως, περιλαμβάνονται αξεπέραστα αριστουργήματα όπως «Η ανεράδα» του Β. Μιχαηλίδη ή το «Βούττημαν ήλιου» του Δ. Λιπέρτη, αλλά και πολλά μικρά «διαμαντάκια» νεότερων δημιουργών.
Ιδιαίτερη εντύπωση μου προκάλεσαν τα ιδιωματικά γυμνάσματα λόγιων δημιουργών μας του περασμένου αιώνα, όπως οι Γλαύκος Αλιθέρσης, Αντώνης Κ. Ιντιάνος, Χριστόδουλος Γαλατόπουλος, Αιμίλιος Χουρμούζιος και άλλοι. Χωριστή μνεία θα ήθελα να κάμω και στην Ελλαδίτισσα Χρυσάνθη Ζιτσαία, που έχει συγγενικούς δεσμούς με το νησί μας: «Στον άην Αμπέλην προσσυνώ που τον τιμούσιν ούλλοι / τζιαι κάθουμαι τζιαι τραουδώ στου χρόνου το πεζούλι». (σελ. 27)
Αξιολογότατα δείγματα γραφής καταξιωμένων ποιητών μας που έγραψαν αποκλειστικά στο ιδίωμα περιλαμβάνονται επίσης στον τόμο. Ξεχωρίζουν φυσικά ο Παύλος Λιασίδης και ο Κυριάκος Καρνέρας. Ενώ και φτασμένοι ποιητάρηδες αποδίδουν αξιοθαύμαστα αποτελέσματα, όπως οι Χριστόφορος Παλαίσης, Ξενής Πάτσαλος, Βάσος Γερμασοΐτης και άλλοι.
Από τους μετανεξαρτησιακούς ποιητές μας ξεχωρίζουν οι κυπριακές δοκιμές του Κώστα Μόντη, του Θεοκλή Κουγιάλη, του Κώστα Βασιλείου και του Μιχάλη Πασιαρδή. Ο τελευταίος, αναφερόμενος ειδικά στην κυπριακή διάλεκτο, αποφαίνεται: «Ε(δ)ώκαν ούλλοι πάνω σου τζιαι μάχουνται / μ’ ότι τζ’ αν πουν για σεν’ εν μουσκουρούδκια / μέσα στους γρόνους γοιον το’ νιν εν’ που δουλέβτηκες / τζι’ έφεξες μέσα στου Βασίλη τα τραούδκια». (σελ. 57)
Νεωτερικά αποτελέσματα στην κυπριακή διάλεκτο θα έλεγα ότι επιτυγχάνουν οι σύγχρονοι ποιητές Κυριάκος Αναγιωτός, Βάκης Λοΐζίδης, Στέλλα Βοσκαρίδου και Ιάσωνας Σταυράκης.
Αυτή η παρουσίαση θα ήταν ελλιπής αν δεν γινόταν αναφορά στο εκτενές και εμπεριστατωμένο γλωσσάρι που παραθέτει στο τέλος του τόμου ο Λ. Παπαλεοντίου. Πρόκειται για ένα έργο κοπιώδες, λεπτομερές και πολύ προσεγμένο.
Θα υπάρξουν ιδιωματικά ποιήματα και στο μέλλον; Πιστεύω ακράδαντα πως θα υπάρξουν, τόσο στο μεσοπρόθεσμο, όσο και στο μακροπρόθεσμο μέλλον. Βέβαια καμιά γλώσσα δεν είναι στατική, ομοίως και κανένα ιδίωμα. Μιλάμε για ζωντανούς οργανισμούς που ελίσσονται και εξελίσσονται, που αναπροσαρμόζονται και συνεχίζουν να ζουν. Τα ιδιωματικά ποιήματα του μέλλοντος θα είναι διαφορετικά από αυτά του παρελθόντος, αλλά θα συνεχίσουν να γράφονται καθώς η ποίηση και η ποιητική γλώσσα θα ζουν στο διηνεκές, όσο θα υπάρχουν άνθρωποι στη γη…
g.frangos@cytanet.com.cy
