Κατερίνα Γώγου: Η ποίηση και η ζωή της

Στο βιβλίο του Χρήστου Μαυρή συγκεντρώνονται επτά μελετήματα της περιόδου 2013-2019, τα έξι από τα οποία δημοσιεύθηκαν στον ημερήσιο και περιοδικό Τύπο. Ο υπότιτλος «Συμβολή στη μελέτη της ζωής και του έργου της» είναι ενδεικτικός για την πρόθεση του μελετητή να επικεντρωθεί σε πτυχές του βίου της Γώγου και να καταθέσει κριτικές επισημάνσεις γύρω από τις δεσπόζουσες τάσεις στην ποίησή της.

Πάντως, η εξεταζόμενη συναγωγή μελετημάτων εντάσσεται σε μιαν ευρύτερη πρόσφατη στροφή του ενδιαφέροντος της φιλολογίας και της κριτικής στη μελέτη της ποίησης της Γενιάς του 1970 και των εκπροσώπων της, μετά από μερικές προσεγγίσεις του έργου της στο διάστημα 2000-2010. Ειδικότερα για την ποίηση της Κ. Γώγου εκπονήθηκαν πρόσφατα φιλολογικές μελέτες, από τις οποίες αναφέρουμε ενδεικτικά τη διπλωματική εργασία της Δέσποινας Αδάμου με θέμα την οργή ως κοινωνική κριτική, στο έργο της ποιήτριας, και τις διδακτορικές διατριβές α) της Ευτυχίας Παναγιώτου με θέμα το ιστορικό βίωμα και τις ποιητικές ταυτότητες στη νεοελληνική ποίηση (Τζένη Μαστοράκη και Κατερίνα Γώγου) και β) του Ευάγγελου Κοσμά Κοψάρη για την καρυωτακική επίδραση στους εκπροσώπους της Γενιάς του 1970 Κατερίνα Γώγου, Αλέξη Τραϊανό και Αντώνη Φωστιέρη.1 

Στην πρώτη Ενότητα του βιβλίου του ο Χρ. Μαυρής αναφέρεται στην απαξίωση με την οποία αντιμετώπισαν την ποίηση της Γώγου οι ομότεχνοί της, καθώς και ορισμένοι ανθολόγοι που την αγνόησαν στις ανθολογήσεις της Γενιάς του 1970. Ο μελετητής αντιδιαστέλλει την ευρύτατη αποδοχή της ποίησης της Γώγου προς την αδιαφορία της κριτικής, όπως υποστηρίζει, γύρω από το έργο της. Ωστόσο, θεωρούμε πως το γεγονός ότι εκπονούνται μεταπτυχιακές και διδακτορικές εργασίες γύρω από την ποίηση της Γώγου καταδεικνύει ότι το έργο της σταδιακά κερδίζει το χαμένο έδαφος και γίνεται αποδεκτό για μελέτη και έρευνα από τα Τμήματα Νεοελληνικών Σπουδών διάφορων πανεπιστημίων. Στη συνέχεια, της εισαγωγικής ενότητας του βιβλίου ο Χρ. Μαυρής αναφέρεται στις ανθρωπιστικές αξίες που ανιχνεύονται στην ποίηση της Γώγου και γενικότερα υποστηρίζει τη διαχρονική του αξία, θεωρώντας τα επιμέρους ποιήματά της ως ένα ενιαίο ποίημα εν προόδω.

Στη δεύτερη ενότητα εξετάζεται η παράμετρος της διακειμενικότητας στην ποίηση της Κ. Γώγου. Ο συγγραφέας θεωρεί εσφαλμένη την άποψη ότι η ποιήτρια έγραψε αποκλειστικά οργισμένη ποίηση, με εμφανή σημεία συναισθηματικής και ανεπεξέργαστης γραφής. Κατά τον ίδιο, στην ποίησή της ανιχνεύονται στοιχεία διακειμενικής συνομιλίας με την ποίηση του Κ. Βάρναλη, του Γ. Ρίτσου, του Τ.S. Eliot και του Αllen Ginsberg. Η άποψη αυτή τεκμηριώνεται με παράθεση ενδεικτικών παραδειγμάτων από εμφανή ή και λανθάνοντα διακείμενα των πιο πάνω ποιητών στο ποιητικό έργο της Γώγου. Ενδιαφέρουσα είναι, στο τέλος της δεύτερης ενότητας, η εισήγηση του Μαυρή να διερευνηθούν ενδιαφέρουσες όψεις στο εν λόγω ποιητικό έργο, όπως είναι η παρουσία των φυτών και των ζώων σε αυτό. Θεωρούμε ότι θα άξιζε ιδιαίτερα σε μια τέτοια μελέτη να συσχετισθεί η πιο πάνω παρουσία με τις δεσπόζουσες τάσεις της ποίησης της Γώγου.
Η αποφθεγματικότητα, ως μια από τις δεσπόζουσες τάσεις της ποιητικής της Κ. Γώγου, εξετάζεται στην τρίτη ενότητα του βιβλίου. Κατά τον μελετητή, στους αποφθεγματικούς στίχους της Γώγου συμπυκνώνεται πείρα και σοφία ζωής, ως απόσταγμα επώδυνων, πολλές φορές, βιωμάτων. Από την άλλη, εντοπίζει σε αυτούς τη διάχυτη υπαρξιακή αγωνία και τον φόβο, καθώς και αυτοκαταστροφικά στοιχεία, ενώ στα ύστερα κείμενά της ανιχνεύεται το στοιχείο της αναζήτησης του θείου.

Ο αξιολογικός κώδικας στην ποίηση της Γώγου είναι το αντικείμενο της τέταρτης ενότητας του βιβλίου, με επικέντρωση στις αξίες της ελευθερίας, της δικαιοσύνης, και της ισότητας. Μετά από μια εκτεταμένη παρουσίαση του ιστορικού πλαισίου της μεταπολεμικής και μετεμφυλιακής περιόδου στην Ελλάδα, ο συγγραφέας εντοπίζει απηχήσεις των συλλογικών βιωμάτων της εποχής αυτής στις ποιητικές συλλογές Ιδιώνυμο, Τρία κλικ αριστερά, Το ξύλινο παλτό και Απόντες.

Στην έκτη ενότητα ο Μαυρής εξετάζει τα θεματικά μοτίβα του αλόγου και του ονείρου ως ενδεικτικά σύμβολα της ελευθερίας στην ποίηση της Γώγου, επισημαίνοντας ότι τα μοτίβα αυτά εντοπίζονται με αξιοσημείωτη συχνότητα στους στίχους της και προβαίνοντας σε ενδεικτικές αναφορές γύρω από την παρουσία τους στο έργο άλλων ποιητών. Ειδικότερα θεωρεί ότι, ως προς τη χρήση του θεματικού στοιχείου του αλόγου, η Γώγου συνομιλεί διακειμενικά με την ποίηση των Λόρενς Φερλινγκέτι και Άλεν Γκίνσμπεργκ, εξεχουσών μορφών του λογοτεχνικού κινήματος των μπιτ (Beat Generation). Πιστεύουμε ότι η άποψη αυτή του μελετητή μπορεί να αξιοποιηθεί ως υπόθεση εργασίας σε μια συγκριτολογική πραγμάτευση των πιθανών απηχήσεων της ποίησης του πιο πάνω κινήματος στο έργο της Γώγου, στο θεματικό, το αξιολογικό, το υφολογικό και σε άλλα επίπεδα.

Στην έκτη ενότητα του βιβλίου του ο Μαυρής αναφέρεται σε μια διαμάχη της Γώγου, που ήταν ενταγμένη στο αναρχικό κίνημα, με τον Υπουργό Δημόσιας Τάξης, τον Σεπτέμβριο του 1986, με αφορμή την κακοποίησή της από τις Δυνάμεις Ασφαλείας, στη διάρκεια μιας συναυλίας. Στη συνέχεια, παραθέτει αποσπάσματα από τη μήνυση που ήγειρε η Γώγου για την κακοποίησή της.  

 
Στην έβδομη και τελευταία ενότητα ο Μαυρής εξετάζει την ονοματολογία στην ποίηση της Γώγου, προβαίνοντας σε μετρήσεις και σε κατηγοριοποίηση των 149 ονομάτων που ο ίδιος εντοπίζει στο έργο της. Η ονοματολογία είναι ενδιαφέρουσα και θα μπορούσε να αξιοποιηθεί σε συνάρτηση με την πραγμάτευση του αξιολογικού κώδικα στο έργο της Γώγου σε μια μονογραφία.

Στο νέο βιβλίο του Χρ. Μαυρή (που παρεμπιπτόντως έχει ήδη εκδώσει σε αυτοτελείς τόμους μελετήματα για την ποίηση των Μανόλη Αναγνωστάκη, Γιώργου Μαρκόπουλου, Μανόλη Πρατικάκη, Πέτρου Στυλιανού, Πίτσας Γαλάζη, Τάκη Σινόπουλου, Κώστα Μόντη, Μιχάλη Πασιαρδή κ.ά.) είναι διάχυτος ο θαυμασμός και η αγάπη για την ποίηση της Γώγου. Θα μπορούσε η μελέτη του να θεωρηθεί ως απότιση φόρου τιμής σε μια ποιήτρια της Γενιάς του ’70 από έναν ομότεχνό της που ανήκει στην ομόλογη κυπριακή ποιητική Γενιά της Εισβολής. Ενδεχομένως, το ενδιαφέρον του μελετητή να μην αφορά αποκλειστικά και μόνο την ποίηση της Γώγου, αλλά και την ταραχώδη ζωή της, που τερματίστηκε τραγικά με την αυτοχειρία της. Ανήκει, δηλαδή η Γώγου στη χορεία των «καταραμένων» και «αυτοκτόνων» ποιητών,2 θέμα που ήδη έχει απασχολήσει τη φιλολογική έρευνα. Ωστόσο, οι θετικές αξίες που εντοπίζονται στην ποίησή της, σε συνάρτηση με την οργισμένη ρητορική εκφορά του ποιητικού της λόγου, καθιστούν την κατάθεσή της ενδιαφέρουσα και για τον σύγχρονο αναγνώστη.
 
1. Δέσποινα Αδάμου, Η οργή ως κοινωνική κριτική στην ποίηση της Κατερίνας Γώγου, Πάτρα, Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο – Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας, 2020

https://apothesis.eap.gr/bitstream/repo/45323/1/%ce%91%ce%b4%ce%ac%ce%bc%ce%bf%cf%85%20%ce%94%ce%ad%cf%83%cf%80%ce%bf%ce%b9%ce%bd%ce%b1%20501648%20%ce%94%ce%93%ce%a165%20.pdf (πρόσβαση: 9/5/20) ˙ Ευτυχία Παναγιώτου, Ιστορικό βίωμα και ποιητικές ταυτότητες στη νεοελληνική ποίηση: 1970-1990: Τζένη Μαστοράκη και Κατερίνα Γώγου (διδ.δ.), Αθήνα, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών (ΕΚΠΑ). Σχολή Φιλοσοφική. Τμήμα Φιλολογίας. Τομέας Νεοελληνικής Φιλολογίας, 2017˙ Ευάγγελος Κοσμάς Κοψάρης, Όψεις της καρυωτακικής επίδρασης στην ποιητική γενιά του ’70: οι περιπτώσεις των Κατερίνα Γώγου, Αλέξη Τραϊανού και Αντώνη Φωστιέρη, Ιωάννινα, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, Σχολή Φιλοσοφική. Τμήμα Φιλολογίας. Τομέας Μεσαιωνικής και Νεοελληνικής Φιλολογίας, 2019. Σημειώνουμε ακόμη παλαιότερη μελέτη, υπό το πρίσμα της φεμινιστικής θεωρίας, γύρω από την απεικόνιση της θηλυκότητας και του θανάτου στην ποίηση της Κ. Γώγου: Αγάπη-Βιργινία Σπυράτου, Κατερίνα Γώγου: Έρωτας θανάτου, Αθήνα, Βιβλιοπέλαγος, 2007. Τέλος αναφέρουμε το Αφιέρωμα στην Κατερίνα Γώγου του περιοδικού Οδός Πανός (τχ. 145, Ιούλιος – Σεπτέμβριος 2019).

2. Βλ. ενδεικτικά Θανάσης Νιάρχος, «Ήταν η ζωή τους, λένε, τραγωδία», Τα Νέα, 20 Απρ. 2018.