Σημαντικά νέα στοιχεία για την οχύρωση, την τοπογραφία και την πολεοδομική εξέλιξη της αρχαίας Νέας Πάφου έφεραν στο φως οι φετινές ανασκαφές της Γαλλικής Αρχαιολογικής Αποστολής στον λόφο της Φάμπρικας, όπου οι αρχαιολόγοι ταύτισαν το μεγάλο λαξευτό τετράγωνο στον φυσικό βράχο με τον βορειοανατολικό πύργο του ελληνιστικού αμυντικού τείχους της πόλης.
Οι ανακαλύψεις φωτίζουν επίσης το σύστημα ύδρευσης, την πολεοδομική οργάνωση και τη διαδοχική χρήση του λόφου της Φάμπρικας από τα ελληνιστικά έως τα πρώιμα βυζαντινά χρόνια.
Η ανασκαφική περίοδος του 2026 ολοκληρώθηκε από την αποστολή του Πανεπιστημίου της Αβινιόν, σε συνεργασία με τη Γαλλική Σχολή Αθηνών, υπό τη διεύθυνση της καθηγήτριας Κλερ Μπαλαντιέ, στο πλαίσιο του κοινού ερευνητικού προγράμματος με το Τμήμα Αρχαιοτήτων. Η ανασκαφή διενεργήθηκε στο λόφο Φάμπρικα της Κάτω Πάφου, στη βορειοανατολική ακρόπολη της αρχαίας Νέας Πάφου, καθώς και στην περίμετρο των τειχών της αρχαίας πόλης
Στη βάση του λαξευτού ναού του Αγίου Αγαπητικού, στον λόφο της Φάμπρικας, οι αρχαιολόγοι ταύτισαν το μεγάλο τετράγωνο λάξευμα στον φυσικό βράχο με τον βορειοανατολικό πύργο του ελληνιστικού αμυντικού τείχους της Νέας Πάφου (στην κύρια φωτογραφία). Σύμφωνα με τους ερευνητές, οι λίθοι των όψεων του πύργου είχαν αφαιρεθεί εν μέρει κατά τη ρωμαϊκή περίοδο ή επαναχρησιμοποιήθηκαν αργότερα στην κατασκευή της εκκλησίας που δημιουργήθηκε πάνω στα κατάλοιπά του.
Εξίσου σημαντικό θεωρείται ένα ακόμη εύρημα στον ίδιο χώρο, όπου αποκαλύφθηκε τοίχος ύψους περίπου τριών μέτρων, του οποίου δεν έχουν ακόμη εντοπιστεί τα θεμέλια και το αρχαίο δάπεδο. Η ανακάλυψη επιβεβαιώνει ότι το επίπεδο κυκλοφορίας της αρχαίας πόλης βρισκόταν πολύ χαμηλότερα από το σημερινό, γεγονός που αναμένεται να συμβάλει στην καλύτερη κατανόηση της τοπογραφίας της Νέας Πάφου. Η ανασκαφή στο σημείο θα συνεχιστεί και την επόμενη χρονιά.
Σε συνεργασία με τον Δρ. Σοφοκλή Χατζησάββα ανοίχθηκαν δύο τομές στο τείχος της πόλης, η πρώτη στην επίχωση του Νότιου πύργου της Βορειοδυτικής (ΒΔ) πύλης, και η δεύτερη στη βορειοδυτική γωνία του. Οι όψεις του πύργου αυτού καθαρίστηκαν για πρώτη φορά από τον ίδιο το 1982 και στη συνέχεια από τον Δ. Μιχαηλίδη το 1989: εντοπίστηκε το τελευταίο δάπεδο του πύργου, μερικώς διατηρημένο, με μεγάλους λαξευτούς γωνιόλιθους να εφάπτονται στον βόρειο τοίχο.
Σημαντικά στοιχεία προέκυψαν επίσης για το αρχαίο σύστημα διαχείρισης των υδάτων. Η συνέχιση της ανασκαφής του πηγαδιού και της υπόγειας στοάς βόρεια του θεάτρου έδειξε ότι ένα λαξευτό αυλάκι διοχέτευε κατά τους ελληνιστικούς χρόνους το νερό προς την υπόγεια στοά, από όπου αργότερα κατέληγε σε ρωμαϊκή δεξαμενή. Οι αρχαιολόγοι εκτιμούν ακόμη ότι μια μεγάλη ρωγμή στον τοίχο της στοάς, πιθανότατα αποτέλεσμα σεισμού, εξηγεί την εγκατάλειψη της εγκατάστασης εξαιτίας της απώλειας νερού.
Λίγα μέτρα δυτικά της εκκλησίας, στα βόρεια του Λόφου της Φάμπρικας, συνεχίστηκε η ανασκαφή της μεγάλης ρωμαϊκής οικίας. Ερευνήθηκε το δωμάτιο 9, που βρίσκεται στη νοτιοανατολική γωνία του κτιρίου, στη συμβολή της νότιας και της ανατολικής πτέρυγας: ανασκάφηκε το τελευταίο δάπεδο του δωματίου που είχε αποκαλυφθεί το 2025, καθώς και το ανώτερο τμήμα της επίχωσης του δωματίου μετά την εγκατάλειψη της οικίας, αποκαλύπτοντας τον νότιο τοίχο, ο οποίος διατηρείται σε καλή κατάσταση. Είναι κτισμένος με λαξευτούς γωνιόλιθους σε δεύτερη χρήση καθώς και από αργούς λίθους.
Συνεχίστηκε επίσης η ανασκαφή του πηγαδιού και της υπόγειας στοάς στην κορυφή του λόφου, στα βόρεια του θεάτρου. Η έρευνα έδειξε ότι το λαξευτό αυλάκι που εντοπίστηκε αρχικά το 2025, συνεχίζει προς τα νοτιοανατολικά: σε πρώτη φάση έρεε προς τα βόρεια, πάνω από την υπόγεια στοά, όπου αποθηκευόταν το νερό κατά τους ελληνιστικούς χρόνους.
Το αυλάκι αυτό αποκόπηκε από τη διάνοιξη του πηγαδιού, το οποίο αποσκοπούσε στη συγκέντρωση των υδάτων στην υπόγεια στοά και στη διοχέτευσή τους προς τη ρωμαϊκή δεξαμενή στα νότια. Στον πυθμένα της στοάς βρέθηκαν θραύσματα ενός μεγάλου πήλινου αγωγού.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν και τα συμπεράσματα από την ολοκλήρωση της ανασκαφής του υπόγειου θαλάμου 5, ενός από τους 15 που έχουν καταγραφεί στον λόφο. Η έρευνα έδειξε ότι ο χώρος αρχικά, κατά τους πρώιμους ελληνιστικούς χρόνους, χρησιμοποιούνταν για λατομείο.
Αυτός ο υπόγειος λαξευτός θάλαμος, με τις λαξευτές κόγχες, πρέπει να προοριζόταν για τάφος, αλλά εγκαταλείφθηκε πριν προλάβει να χρησιμοποιηθεί, πιθανότατα όταν ο λόφος, μετά την ανέγερση του τείχους κατά το δεύτερο μισό του 2ου αιώνα π.Χ., εντάχθηκε στην οικιστική περιοχή της πόλης. Κατά τους ρωμαϊκούς χρόνους επιχώθηκε εν μέρει, ενώ κατά την πρώιμη βυζαντινή περίοδο χρησιμοποιήθηκε ως εκκλησία.
Μια τομή ανοίχθηκε σε επαφή με τον εξωτερικό δυτικό τοίχο της στοάς που είναι λαξευμένη στον φυσικό βράχο, σε μια προσπάθεια να εντοπιστεί το αρχαίο δάπεδο έξω από τη σήραγγα. Δεν έχει ακόμη εντοπιστεί το δάπεδο, αλλά ο τοίχος παρουσιάζει μια ρωγμή, η οποία πιθανότατα προκλήθηκε από σεισμό. Αυτό εξηγεί τους λόγους εγκατάλειψης της στοάς, η οποία θα είχε απώλεια νερού λόγω της ρωγμής.
Κάθετα σε αυτόν τον τοίχο βρέθηκε δεύτερος τοίχος, ύψους περίπου 3 μέτρων (εικ. 6), του οποίου τα θεμέλια και το δάπεδο δεν έχουν ακόμη εντοπιστεί: ενδέχεται να χρονολογείται στη Ρωμαϊκή περίοδο αλλά και στην Ελληνιστική.
Πρόκειται για σημαντικό εύρημα, εφόσον επιβεβαιώνει ότι το επίπεδο κυκλοφορίας κατά την αρχαιότητα ήταν σε πολύ χαμηλότερο επίπεδο από το σημερινό. Η ανασκαφή θα συνεχίσει στο σημείο αυτό και τον επόμενο χρόνο.
Το ερευνητικό πρόγραμμα αποσκοπεί στην ολοκληρωμένη μελέτη των ελληνιστικών τειχών της Νέας Πάφου, συνδυάζοντας νέες ανασκαφές με τη δημοσίευση παλαιότερων ερευνών του Τμήματος Αρχαιοτήτων, όπως αυτή της δεκαετίας του 1980 σε διάφορα σημεία της διαδρομής των τειχών.
Η ελληνιστική και ρωμαϊκή κεραμική που ανακαλύφθηκε από τον Καθ. Δημήτριο Μιχαηλίδη στο λιμάνι της Πάφου μελετήθηκε από την καθηγήτρια Γιολάντα Μλινάρτσικ από το Πανεπιστήμιο της Βαρσοβίας. Ο τοπογράφος Λιονέλ Φαντέν από τη Γαλλική Σχολή Αθηνών ολοκλήρωσε το τοπογραφικό σχεδιασμό του τείχους της πόλης που ανακαλύφθηκε στα βόρεια της εκκλησίας της Παναγίας Θεοσκέπαστης σε ανασκαφή του Τμήματος Αρχαιοτήτων (Δρ. Ευστάθιος Ράπτου).
Στην περιοχή της Βορειοδυτικής πύλης, καθαρίστηκε η βάση των πύργων που πλαισιώνουν την πύλη.
Οι εργασίες χρηματοδοτούνται από το Υπουργείο Ευρώπης και Εξωτερικών Υποθέσεων της Γαλλίας, τη Γαλλική Αρχαιολογική Σχολή Αθηνών, το Εθνικό Κέντρο Ερευνών της Γαλλίας (CNRS – Research Unit 5189 HiSOMA), το Πανεπιστήμιο της Αβινιόν και τον Δήμο Πάφου.
