César Escudero Andaluz: Από χώρος ελευθερίας, το διαδίκτυο έχει μετατραπεί σε χώρο επιτήρησης

Με μια συσκευή που θα μπορούσε να σαμποτάρει δορυφόρους και να καθαρίζει τα διαστημικά απορρίμματα, ο Ισπανός καλλιτέχνης επιχειρεί να ανοίξει μια συζήτηση γύρω από την ιδιωτικοποίηση και τη στρατιωτικοποίηση του διαστήματος. Στο πλαίσιο της φιλοξενίας του στο Κέντρο Τεχνών NeMe, μιλά στον «Φ» για τις αόρατες υποδομές επιτήρησης, τον έλεγχο της πληροφορίας και τον ρόλο της τέχνης ως εργαλείο κριτικής σκέψης.

Ποια επιρροή είχε το περιβάλλον που μεγάλωσες στην καλλιτεχνική σου οπτική;

Μεγάλωσα σε ένα μικρό χωριό στα βουνά της Ισπανίας, περιτριγυρισμένος από εργαλεία, επειδή ο πατέρας μου είχε ένα εργαστήριο, όπου συνηθίζαμε να δουλεύουμε μαζί αναπτύσσοντας εφευρέσεις για τους τοπικούς αγρότες. Η μητέρα μου, από την άλλη, είχε κλίση προς την τέχνη – ζωγράφιζε και έραβε. Ήταν ένα πολύ δημιουργικό περιβάλλον. Στα δεκαέξι μου μετακόμισα στη γειτονική πόλη για να σπουδάσω τέχνη.

Θυμάσαι να είχες έναν ενθουσιασμό για την τεχνολογική πρόοδο τότε ή είχες από τότε με πιο κριτική στάση απέναντί της;

Πάντα με ενδιέφερε η τεχνολογία, ιδιαίτερα η κατανόηση του τρόπου λειτουργίας της – ήταν κάτι μαγικό για εμένα. Ξεκίνησα από τους πιο βασικούς μηχανισμούς, καθώς ήταν χόμπι του πατέρα μου, και έμαθα από εκείνον να επισκευάζω κάθε λογής πράγματα και να μη φοβάμαι να ανοίγω κινητήρες αυτοκινήτων και μοτοσικλετών. Εκείνη την περίοδο ήμουν αρκετά ενθουσιασμένος. Κατά τη διάρκεια των σπουδών μου στην Ανώτατη Σχολή Καλών Τεχνών άρχισα να ενδιαφέρομαι για θεωρητικούς και φιλοσόφους της τεχνολογίας, όπως οι Gilbert Simondon και Lewis Mumford. Έκανα μεταπτυχιακό στις Εικαστικές Τέχνες και τα Πολυμέσα στη Βαλένθια της Ισπανίας και ένα ακόμη στις Interface Cultures στο Λιντς της Αυστρίας, όπου έμαθα ηλεκτρονικά, προγραμματισμό και πιο κριτική θεωρία. Το ένα βήμα με οδήγησε στο επόμενο. Ανακάλυψα post-media συγγραφείς όπως οι José Luis Brea, Félix Guattari και Andreas Broeckmann και άρχισα να διαμορφώνω τη βάση της κριτικής μου θέσης.

Υπήρξε περίοδος κατά την οποία πίστευες στην υπόσχεση της ψηφιακής ελευθερίας;

Στην αρχή πίστευα στην υπόσχεση ότι το διαδίκτυο ήταν ένας χώρος ελευθερίας, αλλά έχει μετατραπεί ξεκάθαρα στο αντίθετο: σε έναν χώρο επιτήρησης. Αυτή η κατάσταση οφείλεται στο γεγονός ότι οι φυσικές υποδομές των καλωδίων και των κέντρων δεδομένων ιδιωτικοποιήθηκαν από εταιρείες με μακρά ιστορία στη συλλογή και εκμετάλλευση δεδομένων. Αναλύω διεξοδικά το θέμα σε άρθρο που δημοσίευσα με τίτλο «Infrastructures of Dissidence: Artistic Tactics Against Internet Monopolies».

Οι περισσότεροι χρήστες βιώνουν την τεχνολογία μέσα από οθόνες και εφαρμογές. Εσύ πότε άρχισες να ενδιαφέρεσαι για τα συστήματα και τις υποδομές που βρίσκονται πίσω από αυτές;

Γνώρισα συγγραφείς όπως η Wendy Chun και ο Geert Lovink και αργότερα παρακολούθησα ένα συνέδριο στο AMRO, ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον φεστιβάλ στο Λιντς. Την κεντρική ομιλία έδωσε η Tatiana Bazzichelli, της οποίας γνώριζα ήδη τη δράση μέσω του Disruption Lab. Η ομιλία αφορούσε τα υποθαλάσσια καλώδια του διαδικτύου και, μετά το τέλος της, γεννήθηκε η ιδέα για ένα έργο που θα έδινε στους χρήστες τη δυνατότητα να «σταματήσουν» το διαδίκτυο, εφόσον αυτό κρινόταν αναγκαίο. Ονόμασα το έργο F.U.C.K.-ID (Free Universal Cut Kit for Internet Dissidence). Πρόκειται για έναν υποθετικό σχεδιασμό μιας συσκευής που κινείται από τα θαλάσσια ρεύματα και είναι ικανή να κόβει τα υποθαλάσσια καλώδια του διαδικτύου. Το F.U.C.K.-ID λειτουργεί ως μια πρόταση κριτικού σχεδιασμού που αναδεικνύει ζητήματα ελέγχου και επιτήρησης, οπτικοποιεί τις κοινωνικοπολιτικές επιπτώσεις της φυσικής υποδομής του διαδικτύου και επιστρέφει συμβολικά στους χρήστες τη δυνατότητα να αποφασίζουν για τα δεδομένα και την ιδιωτικότητά τους. Με άλλα λόγια, είναι το «κουμπί παύσης» του διαδικτύου.

Πιστεύεις ότι οι άνθρωποι έχουν αποκτήσει καλύτερη επίγνωση των τεχνολογιών που χρησιμοποιούν;

Ναι, οι άνθρωποι είναι ενημερωμένοι, αλλά οι τεχνικοί μηχανισμοί είναι τόσο περίπλοκοι και κρυμμένοι πίσω από πολλαπλά επίπεδα, ώστε οι χρήστες συνήθως χάνουν από το οπτικό τους πεδίο τις συνέπειες της δικής μας ψηφιακής δραστηριότητας. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η υποδομή του Bitcoin: οι άνθρωποι κερδοσκοπούν αγοράζοντας και πουλώντας κρυπτονομίσματα, αλλά στην άλλη πλευρά του δικτύου υπάρχει μια υποδομή υπολογιστών (miners) που καταναλώνει τόση ηλεκτρική ενέργεια όση μια χώρα όπως η Αργεντινή.

Βλέπεις κάποια αντίφαση στο να χρησιμοποιούμε ψηφιακά εργαλεία στην καθημερινή ζωή ενώ ταυτόχρονα να ασκούμε κριτική στα ψηφιακά συστήματα εξουσίας;

Είτε είναι ψηφιακά είτε όχι, οι άνθρωποι χρησιμοποιούν εργαλεία. Αν αντιληφθούμε τα εργαλεία ως μέσα που μας βοηθούν να επιτύχουμε έναν σκοπό, δεν βλέπω κανένα πρόβλημα στη χρήση τους. Το πρόβλημα βρίσκεται στο πώς, από ποιον και για ποιο σκοπό χρησιμοποιούνται. Ναι, υπάρχουν πολλές αντιφάσεις στην καθημερινή ζωή. Ένα κινητό τηλέφωνο, για παράδειγμα, είναι ένα εξαιρετικό εργαλείο επικοινωνίας και πολλών άλλων λειτουργιών – θα μπορούσαμε να το χαρακτηρίσουμε ακόμη και «εργαλείο των εργαλείων», αν σκεφτούμε τις δυνατότητες που προσφέρουν οι εφαρμογές για επικοινωνία, πλοήγηση ή γνωριμίες. Την ίδια στιγμή, όμως, αυτές οι πλατφόρμες αξιοποιήθηκαν από την Cambridge Analytica για την εκμετάλλευση ψηφιακών δεδομένων, όπως τα «likes» του Facebook, προς όφελος των πελατών της κατά τη διάρκεια εκλογικών διαδικασιών. Αυτές οι πρακτικές έχουν περιγραφεί από τη Shoshana Zuboff ως «Καπιταλισμός της Επιτήρησης», αφήνοντας τους χρήστες ουσιαστικά απροστάτευτους. Οι τεχνολογίες αυτές εξελίσσονται ταχύτερα από τη νομοθεσία και τους μηχανισμούς ρύθμισης, αλλά και ταχύτερα από την κριτική σκέψη που απαιτείται για να τις χρησιμοποιούμε με σύνεση. Και εδώ βλέπω έναν ακόμη ρόλο για την τέχνη.

Το έργο που θα αναπτύξεις στο NeMe έχει τον τίτλο Free Universal Cleaning Kit for Satellite Decolonisation (F.U.C.K.-SD.). Πώς προέκυψε η ιδέα;

Το F.U.C.K.-SD. αποτελεί συνέχεια του προηγούμενου έργου F.U.C.K.-ID (Free Universal Cut Kit for Internet Dissidence). Η ιδέα είναι η ίδια, αλλά αυτή τη φορά μεταφέρεται στο διάστημα.

Ποια είναι η διαδικασία ανάπτυξής του;

Θα συνεργαστώ με τον Χαράλαμπο Μαργαρίτη, καλλιτέχνη και ερευνητή, για την ανάπτυξη της πρώτης φάσης του έργου, η οποία περιλαμβάνει τη σχεδίαση τεχνικών σχεδίων για κάθε τμήμα της συσκευής και την προσαρμογή τους σε τρισδιάστατο περιβάλλον. Στη συνέχεια θα περάσουμε στη δεύτερη φάση, η οποία εστιάζει περισσότερο στα ηλεκτρονικά και τον προγραμματισμό. Η διαδικασία είναι εξαιρετικά ενδιαφέρουσα, καθώς μαθαίνω πολλά για την κατασκευή δορυφόρων, ενώ ταυτόχρονα είναι αρκετά απαιτητική. Εξετάζω επίσης το ενδεχόμενο να επεκτείνω το έργο ώστε να περιλαμβάνει βιντεοσκοπημένη τεκμηρίωση και διαγράμματα. Είμαι πολύ χαρούμενος που λαμβάνω στήριξη από το NeMe, έναν πολιτιστικό μη κυβερνητικό οργανισμό με διεθνή αναγνώριση για τη σημαντική συμβολή του στην προώθηση κριτικών πρακτικών στα νέα μέσα, στο πλαίσιο των φιλοξενιών της European Media Art Platform (EMAP) – European Art in Residence.

Περιγράφεις το έργο ως μια υποθετική, αυτόνομη συσκευή που λειτουργεί με ηλιακή ενέργεια και θα μπορούσε να σαμποτάρει δορυφόρους και να καθαρίζει τα διαστημικά απορρίμματα. Σε ποιο προβληματισμό καλείς το κοινό να συμμετάσχει;

Η επέκταση των μεγάλων τεχνολογικών εταιρειών μετατρέπει το διάστημα σε μια στρατιωτικοποιημένη και ιδιωτικοποιημένη επικράτεια. Ένα παράδειγμα είναι το Starlink, ένα δίκτυο 10.000 δορυφόρων που έχει εκτοξευθεί από τη SpaceX. Αναλύοντας το Starlink μπορούμε να εξαγάγουμε κρίσιμα συμπεράσματα για το πώς λειτουργεί μια οπλοποιημένη πλατφόρμα και πώς η αποικιοκρατία των τροχιών που επιβάλλει το Starlink δημιουργεί ένα νέο επίπεδο εξάρτησης και συγκεντρωτικού ελέγχου. Το ερώτημα πλέον δεν είναι μόνο ποιος ελέγχει το διαδίκτυο, αλλά ποιος ελέγχει τον ουρανό και πώς μπορούμε να ανακτήσουμε και τα δύο. Μέσα από την υποθετική και κριτική σκέψη μπορούμε να αντιμετωπίσουμε πιθανά σενάρια και να δημιουργήσουμε αφηγήσεις που θα ωθήσουν το κοινό να αναλογιστεί τον τρόπο με τον οποίο οι μεγάλες τεχνολογικές εταιρείες χρησιμοποιούν το διάστημα. Τι είδους στρατηγικές εφαρμόζουν για να το αποικιοποιήσουν; Ποιοι μηχανισμοί ρύθμισης υπάρχουν; Πώς μπορεί αυτό να εξελιχθεί σε ένα σύστημα ελέγχου και επιτήρησης;

Το έργο αναφέρεται στην «αποαποικιοποίηση» των δορυφόρων. Τι σημαίνει αυτός ο όρος στο σημερινό τεχνολογικό και πολιτικό πλαίσιο;

Το διάστημα είναι ένας κοινός χώρος, ο οποίος έχει καταληφθεί από εκείνους που διαθέτουν περισσότερους πόρους ώστε να αποκομίζουν περισσότερα κέρδη. Στις 24 Μαΐου 2019 η SpaceX ξεκίνησε την εκτόξευση δορυφόρων με στόχο να δημιουργήσει ένα δίκτυο 10.000 δορυφόρων με την ονομασία Starlink. Αυτή η αλλαγή δεν είναι μόνο τεχνολογική αλλά και ιδεολογική, καθώς ενισχύει πρότυπα τεχνο-ιμπεριαλισμού και μονοπωλιακού ελέγχου. Στο πλαίσιο του έργου μου, η αποαποικιοποίηση σημαίνει την αποδόμηση των λογικών του «τεχνολογικού λυτρωτισμού» (techno-solutionism) και την ανάδειξη των πραγματικών σκοπών που βρίσκονται πίσω από το Starlink. Υπό αυτή την έννοια πρόκειται για μια μορφή ιδεολογικής αποαποικιοποίησης.

Παρόλα αυτά, ο δημόσιος λόγος παρουσιάζει το διάστημα ως ένα ουδέτερο πεδίο επιστήμης και προόδου. Ποια πολιτικά ή οικονομικά θέματα απουσιάζουν από τη συζήτηση;

Ναι, είναι αλήθεια ότι ορισμένοι δορυφόροι χρησιμοποιούνται για επιστημονική έρευνα και για την κατανόηση σημαντικών ζητημάτων όπως η κλιματική αλλαγή. Ωστόσο, η ιδέα της ουδετερότητας είναι αρκετά θολή. Στην πραγματικότητα, το διάστημα μοιάζει περισσότερο με την Άγρια Δύση, όπου οι μεγάλες τεχνολογικές εταιρείες υπόσχονται ένα κοινό όφελος, ενώ στην ουσία καθοδηγούνται από τα επιχειρηματικά τους μοντέλα και την επιδίωξη του κέρδους. Για παράδειγμα, το Starlink του Έλον Μασκ προσφέρει παγκόσμια πρόσβαση στο διαδίκτυο, παρουσιάζοντάς την ως βοήθεια για περιοχές που έχουν πληγεί από φυσικές καταστροφές ή όπου απαιτείται επειγόντως ανθρωπιστική στήριξη. Τον Νοέμβριο του 2023, όμως, ο Μασκ δήλωσε ότι η υπηρεσία Starlink θα παρέχεται στη Γάζα μόνο με την έγκριση της ισραηλινής κυβέρνησης. Παράλληλα, η κορύφωση της τεχνο-ιμπεριαλιστικής υποκρισίας εκδηλώθηκε όταν ο Μασκ δήλωσε ότι «το Starlink πρέπει να είναι ένα πολιτικό δίκτυο και όχι μέρος στρατιωτικών επιχειρήσεων». Ωστόσο, τον Δεκέμβριο του 2022 η SpaceX ανακοίνωσε το Starshield, μια θυγατρική εμπορική επωνυμία του Starlink επιτρέπει στο Υπουργείο Άμυνας των ΗΠΑ να κατέχει δορυφόρους για λογαριασμό συμμάχων και εταίρων. Ποια πολιτικά και οικονομικά ζητήματα απουσιάζουν από τη συζήτηση, λοιπόν; Τα πάντα!

Υπάρχουν τοπικές πτυχές ή πραγματικότητες που ενδιαφέρουν την έρευνά σου;

Η Κύπρος αποτελεί κόμβο διαδικτύου και επιτήρησης για την ευρύτερη περιοχή. Για παράδειγμα, το βασικό καλώδιο διαδικτυακής σύνδεσης του Ισραήλ περνά μέσω της Κύπρου. Ταυτόχρονα, η Βρετανία διατηρεί στο νησί ορισμένες από τις σημαντικότερές εγκαταστάσεις παρακολούθησης που διαθέτει. Αυτές ανήκαν παλαιότερα στο σύστημα Echelon, το οποίο θεσμοθετήθηκε τη δεκαετία του 1960, ενώ, σύμφωνα με τις αποκαλύψεις του Σνόουντεν, σήμερα αποτελούν μέρος της συμμαχίας πληροφοριών SSEUR, στην οποία συμμετέχουν δεκατέσσερις χώρες. Στην Κύπρο περιλαμβάνονται οι γνωστές κεραίες στο Ακρωτήρι και ο σταθμός στον Όλυμπο, αλλά και η λιγότερο γνωστή κεραία Torus στη Δεκέλεια. Η συγκεκριμένη, σε αντίθεση με τις συνηθισμένες σφαιρικές κεραίες, διαθέτει πολλαπλά σημεία εστίασης και μπορεί να συλλέγει ταυτόχρονα πολλαπλά σήματα. Παράλληλα, λόγω της γεωπολιτικής της θέσης, η Κύπρος είναι ευάλωτη σε συνεχείς παρεμβολές στα συστήματα επικοινωνιών. Για παράδειγμα, σε ορισμένες περιοχές του νησιού το GPS φαίνεται να παρεμβάλλεται συστηματικά από το Ισραήλ, με αποτέλεσμα το σήμα να ανακατευθύνεται προς το αεροδρόμιο της Βηρυτού. Σε ορισμένους κύκλους η χώρα είναι γνωστή και ως το «νησί των κατασκόπων», καθώς πρόσωπα και μηχανισμοί από πολλές διαφορετικές χώρες εμφανίζονται συχνά στη διεθνή επικαιρότητα.

Το έργο σου κινείται ανάμεσα στην τέχνη, την έρευνα, τη θεωρητική εικασία και την τεχνολογική κριτική. Τι μπορεί να πετύχει η τέχνη που δεν μπορεί να κάνει η δημοσιογραφία;

Τα έργα μου βασίζονται σε ακαδημαϊκή και δημοσιογραφική έρευνα και στη συνέχεια μετασχηματίζω αυτή τη γνώση σε άλλα μέσα, όπως ο κριτικός σχεδιασμός, η γλυπτική ή τα διαγράμματα. Ένα από τα πράγματα που μπορεί να κάνει η τέχνη είναι να επηρεάζει το κοινό με έναν διαφορετικό, πιο άμεσο και σωματικό. Συχνά σχετίζεται με τα συναισθήματα και άλλες βιωματικές εμπειρίες και, τελικά, ανοίγει ερωτήματα που ο καθένας καλείται να απαντήσει μόνος του.

Σε περιόδους πολέμου, ποιος είναι ο ρόλος του καλλιτέχνη;

Ο ρόλος του καλλιτέχνη ξεκινά πριν από τον πόλεμο και συνίσταται στη δημιουργία πραγματικοτήτων που μπορούν να τον αποτρέψουν.

Πιστεύεις ότι σήμερα ο έλεγχος της πληροφορίας είναι εξίσου κρίσιμος με τον έλεγχο της επικράτειας;

Ο Ζαν-Φρανσουά Λιοτάρ, στο έργο του «Η Μεταμοντέρνα Κατάσταση», έγραφε ήδη γι’ αυτό από το 1982. Τόσο η πληροφορία όσο και η επικράτεια υπήρξαν πάντοτε κρίσιμα ζητήματα. Η διαφορά είναι ότι η επικράτεια έχει παραμείνει λίγο-πολύ ίδια, ενώ σήμερα η πληροφορία παράγεται, συλλέγεται και αναλύεται με τρόπους που δεν συναντήσαμε ξανά στο παρελθόν.