Η εγγραφή του χαλλουμιού στον κατάλογο προϊόντων Προστατευόμενης Ονομασίας Προέλευσης (ΠΟΠ) της Ευρωπαϊκής Ένωσης, υπό τις συνθήκες που επιτεύχθηκε και λαμβάνοντας υπόψη όλα όσα προηγήθηκαν, αποτελεί μια τεράστια επιτυχία για τη χώρα μας. Αν η επιτυχία αυτή τύχει ορθής διαχείρισης, μπορεί να αποφέρει τεράστια οφέλη στον αγροτικό και μεταποιητικό τομέα, αλλά και γενικότερα στην κοινωνία και στην οικονομία του τόπου μας.
Η προσπάθεια για εγγραφή του χαλλουμιού ως προϊόντος ΠΟΠ αποτέλεσε στόχο της Κυπριακής Δημοκρατίας ακόμη και πριν από την ένταξη της χώρας μας στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Η πορεία προς την κατοχύρωση του χαλλουμιού δεν ήταν εύκολη, αφού πέρασε από πολλά εμπόδια, εμπλοκές και παλινδρομήσεις. Καθόλου τυχαία, αφού η ολοένα και περισσότερο αυξανόμενη αξία του εθνικού μας προϊόντος, πολλαπλασίασε τις πιέσεις και το κατέστησε ευάλωτο από προϊόντα μιμητισμού, με όλους τους προφανείς κινδύνους. Επιπρόσθετα, η διαδικασία κατοχύρωσης του χαλλουμιού είχε περιπλεχθεί ακόμα περισσότερο, όταν υπεισήλθαν σε αυτήν πολιτικές σκοπιμότητες.
Η τελευταία αίτηση καταχώρισης της ονομασίας «Χαλλούμι» (Halloumi)/«Hellim» ως προϊόντος ΠΟΠ στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή υποβλήθηκε τον Ιούλιο του 2014, και παρά το γεγονός ότι ο χρόνος εξέτασης μιας ανάλογης αίτησης από την Κομισιόν είναι περίπου δέκα μήνες, στην προκειμένη περίπτωση, διήρκεσε σχεδόν εφτά χρόνια. Για αρκετούς, το θέμα της κατοχύρωσης αποτελούσε χαμένη υπόθεση, ενώ η διαχείριση του χαλλουμιού από κάποιους γινόταν χωρίς να λαμβάνεται υπόψη η προοπτική κατοχύρωσης. Το θέμα «ξεκλείδωσε» μετά την παρέμβαση του Προέδρου της Κυπριακής Δημοκρατίας με επιστολή του στον τέως Πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής κ. Γιούνκερ, τον Φεβρουάριο του 2019, αλλά και με τις παρεμβάσεις που έγιναν στη συνέχεια σε πολιτικό και τεχνοκρατικό επίπεδο.
Κάτω από τον συντονισμό του υπουργείου Γεωργίας, Αγροτικής Ανάπτυξης και Περιβάλλοντος, συγκροτήθηκε ομάδα εργασίας, μέσα από την οποία παρεχόταν τεχνοκρατική στήριξη για όλες τις πτυχές του φακέλου. Αντλήθηκε εμπειρογνωμοσύνη από στελέχη του υπουργείου Γεωργίας, της Προεδρίας της Δημοκρατίας, του υπουργείου Εξωτερικών, του υπουργείου Εμπορίου και της Νομικής Υπηρεσίας, με αποτέλεσμα οι θέσεις που κατέθετε η κυπριακή πλευρά στη διαδικασία των διαβουλεύσεων με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να ήταν πλήρως τεκμηριωμένες. Για διάφορους λόγους, δεν επιτεύχθηκε κατάληξη με την προηγούμενη Ευρωπαϊκή Επιτροπή και η προσπάθεια συνεχίστηκε και κατέληξε επιτυχώς με τη νέα Επιτροπή.
Μέσα από αλλεπάλληλες επαφές έγινε κατορθωτό να εμπλακούν στο θέμα όλες οι αρμόδιες υπηρεσίες της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και οι τρεις συναρμόδιοι Επίτροποι της Ευρωπαϊκής Ένωσης (Γεωργίας, Υγείας και Συνοχής/Μεταρρυθμίσεων). Εκ των υστέρων, κρίθηκε ως εξαιρετικής σημασίας η προθυμία και των τριών Επιτρόπων να συναντηθούν με όλες τις αρμόδιες υπηρεσίες της Κομισιόν, με στόχο το θέμα να αντιμετωπιστεί ολιστικά, συντονισμένα και στη βάση του κοινοτικού κεκτημένου. Η συμβολή της Επιτρόπου Υγείας Στέλλας Κυριακίδου προς την πιο πάνω κατεύθυνση ήταν πολύ σημαντική.
Η μεγάλη αξία της κατοχύρωσης
Η εγγραφή ενός προϊόντος στους καταλόγους προϊόντων ΠΟΠ έχει συνήθως πολλαπλά οφέλη τόσο για τους παραγωγούς όσο και για την αγροτική οικονομία της περιοχής και της χώρας που το παράγει. Στην περίπτωση του χαλλουμιού τα οφέλη από την κατοχύρωσή του ως προϊόντος ΠΟΠ διευρύνονται και αποκτούν εξαιρετικά μεγαλύτερη σημασία. Το χαλλούμι αποτελεί το δεύτερο σημαντικότερο εξαγωγικό προϊόν της Κύπρου, μετά τα φάρμακα. Η ποσότητα και η αξία των εξαγωγών χαλλουμιού παρουσίασαν αλματώδη αύξηση τα τελευταία χρόνια, ξεπερνώντας τις 35.000 τόνους και τα 240 εκ. ευρώ, αντίστοιχα. Με την εγγραφή του χαλλουμιού στους καταλόγους των προϊόντων ΠΟΠ, όλα τα προϊόντα μιμητισμού παύουν να χρησιμοποιούν την επωνυμία «χαλλούμι» και δημιουργείται μια ισχυρή ασπίδα προστασίας γύρω από την ονομασία αυτή, διαφυλάττοντας τα συμφέροντα όλων των εμπλεκομένων στην αλυσίδα παραγωγής.
Η επόμενη μέρα της κατοχύρωσης του χαλλουμιού βρήκε όλους τους εμπλεκόμενους φορείς να αναζητούν, υπό την καθοδήγηση του υπουργείου Γεωργίας και του ίδιου του υπουργού, τις καλύτερες δυνατές λύσεις για τη διαχείριση των ευκαιριών και των προκλήσεων που έφερε η σημαντική αυτή εξέλιξη. Ζητήματα όπως η προσαρμογή στο νέο πλαίσιο ελέγχων που πραγματοποιούνται από τον εντεταλμένο διεθνή οργανισμό, η επάρκεια του γάλακτος για τη ζήτηση χαλλουμιού που θα προκύψει, η διαχείριση προϊόντων που αποκλίνουν από τις προδιαγραφές του φακέλου, καθώς και βελτιώσεις στον φάκελο που μπορούν να γίνουν με πλήρη σεβασμό στο κοινοτικό κεκτημένο, αντιμετωπίζονται αποτελεσματικά, αφού όλοι οι εμπλεκόμενοι φορείς συμμετέχουν στο κάλεσμα του υπουργείου Γεωργίας για εποικοδομητική συνεργασία. Ειδικά για το θέμα των βελτιώσεων στον φάκελο, αποκλειστική πληροφόρηση του «Φ» αναφέρει ότι όλες οι εμπλεκόμενες πλευρές βρίσκονται πολύ κοντά σε συμφωνία για την αποστολή προς την Κομισιόν, εντός Ιανουαρίου, του αιτήματος για συγκεκριμένες αλλαγές, που θα συμβάλλουν στη συνέχιση της απρόσκοπτης παραγωγής και εμπορίας του προϊόντος, χωρίς να επηρεάζουν, σε καμία περίπτωση, τα βασικά οργανοληπτικά χαρακτηριστικά.
Επωφελούνται και οι Τουρκοκύπριοι
Πριν την ημερομηνία έναρξης ισχύος του Εκτελεστικού Κανονισμού, δηλαδή την 1η Οκτωβρίου 2021, η αρμόδια Αρχή είχε λάβει 51 αιτήσεις τυροκομείων για συμμετοχή στο σύστημα ελέγχου των προδιαγραφών ΠΟΠ. Από τις 51 αιτήσεις είχαν λάβει προκαταρτική έγκριση 40 τυροκομεία, τα οποία παράγουν πέραν του 80% της συνολικής ποσότητας παραγόμενου χαλλουμιού στην Κύπρο. Σημειώνεται ότι αυτή την περίοδο αναμένεται να αρχίσουν και οι επιτόπιοι έλεγχοι στα κτηνοτροφικά υποστατικά που έχουν δηλώσει τη συμμετοχή τους στην παραγωγή χαλλουμιού ΠΟΠ, καθώς επίσης και στις εγκαταστάσεις παραγωγής ζωοτροφών.
Σε πλήρη συνεννόηση με τις αρμόδιες Υπηρεσίες της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, έχουν γίνει όλες οι απαραίτητες διευθετήσεις για να μπορούν να αιτηθούν τη συμμετοχή στο σύστημα ελέγχου του προϊόντος και οι τουρκοκύπριοι τυροκόμοι και κτηνοτρόφοι. Είναι, μάλιστα, η πρώτη φορά που οι τουρκοκύπριοι έχουν την ευκαιρία να εφαρμόσουν το κοινοτικό κεκτημένο και να επωφεληθούν απευθείας και άμεσα από ευκαιρίες που προσφέρει η Ευρωπαϊκή Ένωση. Η Κυπριακή Δημοκρατία έχει προβεί σε όλες τις απαραίτητες νόμιμες ρυθμίσεις, ώστε οι Τουρκοκύπριοι να μπορούν να προετοιμαστούν κατάλληλα για να συμμετέχουν απρόσκοπτα στην παραγωγή χαλλουμιού ΠΟΠ.
Πώς ήταν όμως ακριβώς αυτή η δύσκολη, επίπονη και πολύπλοκη προσπάθεια; Ποια ήταν στην πραγματικότητα η μεγάλη πορεία από την αίτηση μέχρι την κατοχύρωση; Ας δούμε τις πιο σημαντικές ημερομηνίες:
5 Απριλίου 2012: υποβλήθηκε στο Τμήμα Γεωργίας αίτηση για καταχώριση της ονομασίας «Χαλλούμι (Halloumi)» ως ΠΟΠ. Αιτητές ήταν ελληνοκύπριοι παραγωγοί και μεταποιητές πρόβειου και αιγινού γάλακτος. Αργότερα, οι αιτητές προχώρησαν σε τροποποίηση της αίτησής τους, προσθέτοντας στην ονομασία τη λέξη «Hellim».
30 Νοεμβρίου 2012: δημοσιεύτηκε η πιο πάνω αίτηση στην Επίσημη Εφημερίδα της Δημοκρατίας και δόθηκε περιθώριο ενός μηνός για υποβολή ενστάσεων. Υποβλήθηκαν έντεκα ενστάσεις (τρεις από ελληνοκύπριους και οκτώ από τουρκοκύπριους).
8 Ιουλίου 2014: ειδική Συμβουλευτική Επιτροπή υπέβαλε προς τον υπουργό Γεωργίας πόρισμα με εισήγηση για απόρριψη των έντεκα ενστάσεων.
9 Ιουλίου 2014: δημοσιεύτηκε στην Επίσημη Εφημερίδα της Δημοκρατίας η απόφαση του υπουργού Γεωργίας για απόρριψη των έντεκα ενστάσεων και για προώθηση της αίτησης στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Στην ίδια έκδοση, δημοσιεύτηκε απόφαση, επίσης του υπουργού Γεωργίας, για παραχώρηση περιόδου μεταβατικής εθνικής προστασίας της ονομασίας «Χαλλούμι» (Halloumi)/«Hellim» καθώς και για έγκριση μεταβατικής περιόδου δέκα ετών κατά την οποία η αναλογία των ειδών γάλακτος του προϊόντος θα είναι αυτή που καθορίζεται σε Διάταγμα που εκδίδει ο υπουργός Εμπορίου. Παράλληλα, δημοσιεύτηκε Διάταγμα του υπουργού Εμπορίου, με το οποίο καθορίστηκε, κατά παρέκκλιση, το 20% ως ελάχιστο ποσοστό αιγινού ή πρόβειου γάλακτος ή μείγματος αυτών στις πρώτες ύλες που χρησιμοποιούνται για την παρασκευή του χαλλουμιού.
17 Ιουλίου 2015: εκδόθηκε ανακοινωθέν συναντίληψης μεταξύ του τότε Προέδρου της Ευρωπαϊκής Ένωσης κ. Γιούνκερ, του Προέδρου της Δημοκρατίας κ. Αναστασιάδη και του τότε ηγέτη της τουρκοκυπριακής κοινότητας κ. Ακκιντζί. Στο ανακοινωθέν ορίστηκε ως αρμόδιο όργανο ελέγχου για προϊόντα χαλλουμιού ΠΟΠ, τόσο στις περιοχές που ελέγχει η Δημοκρατία όσο και στις υπόλοιπες περιοχές της Κύπρου, ο ανεξάρτητος διεθνής οργανισμός Bureau Veritas.
28 Ιουλίου 2015: η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, κρίνοντας ότι η αίτηση καταχώρισης της ονομασίας Χαλλούμι (Halloumi)/ Hellim πληροί τους όρους του σχετικού Κανονισμού, τη δημοσίευσε στην Επίσημη Εφημερίδα της Ένωσης, παρέχοντας το δικαίωμα υποβολής ένστασης.
8 Φεβρουαρίου 2016: η Ευρωπαϊκή Επιτροπή κοινοποίησε στην Κυπριακή Δημοκρατία εννιά αιτιολογημένες δηλώσεις ένστασης. Οι οκτώ από αυτές υποβλήθηκαν από οργανισμούς και νομικά πρόσωπα που εδρεύουν σε τρίτες χώρες (ΗΠΑ, Αυστραλία, Νέα Ζηλανδία, Τουρκία, Κουβέιτ) και μια από τις Αρχές του Ηνωμένου Βασίλειου.
Ιούνιος και Ιούλιος 2016: η Κυπριακή Δημοκρατία ενημέρωσε την Κομισιόν ότι με τη λήξη της περιόδου διαβούλευσης δεν επιτεύχθηκε συμφωνία με τους εννιά ενιστάμενους.
Φεβρουάριος 2019 μέχρι Νοέμβριο 2019: μετά από στασιμότητα δυόμισι και πλέον ετών, καθοριστικής σημασίας για ανακίνηση του θέματος ήταν η ενέργεια του Πρόεδρου της Δημοκρατίας να αποστείλει, τον Φεβρουάριο του 2019, επιστολή στον τότε Πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, με την οποία του ζητούσε επίσπευση και κατάληξη των διαδικασιών κατοχύρωσης του χαλλουμιού ως προϊόντος ΠΟΠ. Μετά την επιστολή αυτή, εξελίχθηκε μια διαδικασία εντατικής διαβούλευσης για το θέμα ανάμεσα στην Κυπριακή Δημοκρατία και στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Κατά τη διαδικασία αυτή, δόθηκε, από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή στην κυπριακή διαπραγματευτική ομάδα, πακέτο νομοθετικών προτάσεων. Οι προτάσεις, δυστυχώς, περιείχαν ασάφειες, κυρίως στο θέμα των φυτοϋγειονομικών ελέγχων στα κατεχόμενα, ήταν προβληματικές για θέματα ασφάλειας και υγείας των καταναλωτών, δημιουργούσαν κίνδυνο για τη φήμη του προϊόντος, καθώς και συνθήκες που πιθανόν να προωθούσαν τον αθέμιτο ανταγωνισμό. Ως εκ τούτου, η διαβούλευση με την προηγούμενη Ευρωπαϊκή Επιτροπή δεν έφερε το πολυπόθητο αποτέλεσμα.
20 Δεκεμβρίου 2019: συνάντηση του υπουργού Γεωργίας της Κύπρου με τη νέα Επίτροπο Υγείας και Ασφάλειας Καταναλωτή Στέλλα Κυριακίδου.
27 Ιανουαρίου 2020: συνάντηση του υπουργού Γεωργίας με τον νέο Επίτροπο Γεωργίας Janusz Wajciechowski. Κατά τις δύο πιο πάνω συναντήσεις, έγινε από τον Κώστα Καδή, σύντομη αναφορά στο ιστορικό εγγραφής του προϊόντος, στο οικονομικό και πολιτικό κόστος της παρατεταμένης καθυστέρησης και στις πιέσεις που δέχεται το προϊόν από προϊόντα μιμητισμού. Ο υπουργός ζήτησε την άμεση σύγκληση τριμερούς συνάντησης με τη συμμετοχή του ιδίου, του Επιτρόπου Γεωργίας και της Επιτρόπου Υγείας, για να ληφθούν πολιτικές αποφάσεις και να δοθούν σαφείς κατευθυντήριες γραμμές στους τεχνοκράτες και των τριών μερών να προετοιμάσουν τα σχετικά κείμενα και να προχωρήσει αμέσως η κατοχύρωση του «Χαλλουμιού/Hellim» ως προϊόντος ΠΟΠ.
5 Φεβρουαρίου 2020: ευρεία σύσκεψη υπό την Προεδρία του Προέδρου της Δημοκρατίας, παρουσία των υπουργών Εξωτερικών, Οικονομικών, Εμπορίου και Γεωργίας και λειτουργών της Νομικής Υπηρεσίας, καθώς και όλων των εμπλεκόμενων φορέων (τυροκόμων, αγελαδοτρόφων, αιγοπροβατοτρόφων), κατά την οποία αποφασίστηκε η συνέχιση των προσπαθειών για εγγραφή του προϊόντος ως ΠΟΠ. Οι εκπρόσωποι της Νομικής Υπηρεσίας είχαν ισχυρή άποψη ότι η απόσυρση της αίτησης καταχώρισης της ονομασίας «Χαλλούμι/Hellim» ως ΠΟΠ, υπό οποιεσδήποτε συνθήκες και με οποιοδήποτε στόχο, θα είχε σοβαρότατες επιπτώσεις στη μελλοντική καταχώρισή της, είτε ως ΠΟΠ, είτε ως Προστατευόμενη Γεωγραφική Ένδειξη, σε βαθμό που η καταχώριση να καθίσταται εξαιρετικά δυσχερής, αν όχι αδύνατη.
Φεβρουάριος 2020 μέχρι Νοέμβριος 2020: συνεχείς επαφές τεχνοκρατών της Κυπριακής Δημοκρατίας με τεχνοκράτες της Κομισιόν για εξεύρεση κοινά αποδεκτών και νόμιμων λύσεων σε σχέση με τα δύο νομικά έγγραφα (εφαρμοστικοί κανονισμοί) που θα κατοχύρωναν το χαλλούμι ως προϊόν ΠΟΠ.
13 Νοεμβρίου 2020: αποστολή επιστολής από Κομισιόν προς Κυπριακή Δημοκρατία, όπου γινόταν αναφορά (α) στο θέμα της εγγραφής του χαλλουμιού ως προϊόντος ΠΟΠ και στον σχετικό εφαρμοστικό κανονισμό, ο οποίος είχε σχεδόν συμφωνηθεί το προηγούμενο διάστημα μεταξύ Ευρωπαϊκής Επιτροπής και Κυπριακής Δημοκρατίας και (β) στο ζήτημα των φυτοϋγειονομικών ελέγχων, όπου ρητώς αναφερόταν ότι η Κυπριακή Δημοκρατία θα μπορεί να διορίσει ανεξάρτητο όργανο για να διενεργεί τους ελέγχους επί των προϊόντων ΠΟΠ που θα παρασκευάζονται στα κατεχόμενα και θα διέρχονται της Πράσινης Γραμμής.
18 Νοεμβρίου 2020: απαντητική επιστολή του υπ. Γεωργίας προς στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή, με την οποία χαρακτηρίστηκαν ως ιδιαίτερα θετικές οι πιο πάνω εξελίξεις/αναφορές και ζητήθηκε επιτάχυνση των διαδικασιών εγγραφής του προϊόντος ως ΠΟΠ.
23 Νοεμβρίου 2020: τηλεδιάσκεψη μεταξύ του υπουργού κ. Καδή και του Επιτρόπου Γεωργίας, όπου ο υπουργός επανέλαβε τις θέσεις της πλευράς μας επί του θέματος και ζήτησε όπως άμεσα γίνουν συναντήσεις μεταξύ των τεχνοκρατών των δύο πλευρών για οριστικοποίηση των νομικών εγγράφων.
13 Ιανουαρίου 2021: έκδοση διατάγματος της υπουργού Εμπορίου, με το οποίο καθορίστηκε, κατά παρέκκλιση, το 25% ως ελάχιστο ποσοστό αιγινού ή πρόβειου γάλακτος ή μείγματος αυτών στις πρώτες ύλες που χρησιμοποιούνται για την παρασκευή του χαλλουμιού, για τους μήνες Ιανουάριο μέχρι Αύγουστο εκάστου έτους (παρέμεινε το 20% για τους υπόλοιπους μήνες).
09 Φεβρουαρίου 2021: τηλεδιάσκεψη υπουργού Γεωργίας Κώστα Καδή με Γενικό Διευθυντή Στήριξης Διαθρωτικών Μεταρρυθμίσεων της Ευρωπαϊκής Ένωσης Mario Nava.
Φεβρουάριος και Μάρτιος 2021: οι προσπάθειες και οι συνεχείς διαβουλεύσεις επί του θέματος άρχισαν να αποδίδουν, με αποτέλεσμα η Ευρωπαϊκή Επιτροπή να παρουσιάσει στην Κυπριακή Δημοκρατία ένα νομοθετικό πακέτο πολύ κοντά στις προσδοκίες της. Βασική προϋπόθεση, η πλήρης συμμόρφωση με το κοινοτικό κεκτημένο για όλες τις πτυχές των διαδικασιών πιστοποίησης του προϊόντος ως ΠΟΠ, σε ολόκληρη την Κύπρο και χωρίς παρεκκλίσεις για κανένα.
26 Μαρτίου 2021: η αρμόδια Διαχειριστική Επιτροπή της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την «Πολιτική Ποιότητας των Αγροτικών Προϊόντων» εξέτασε το προσχέδιο του Εκτελεστικού Κανονισμού για την καταχώριση του χαλλουμιού ως προϊόντος ΠΟΠ, ο οποίος στη συνέχεια εγκρίθηκε ομόφωνα από τους εκπροσώπους των κρατών-μελών.
12 Απριλίου 2021: ιστορική ημερομηνία. Δημοσιεύεται ο Εκτελεστικός Κανονισμός (ΕΕ) 2021/591 για την καταχώριση ονομασίας στο μητρώο των Προστατευόμενων Ονομασιών Προέλευσης και των προστατευόμενων γεωγραφικών ενδείξεων [«Χαλλούμι» (Halloumi)/«Hellim» (ΠΟΠ)] με ημερομηνία έναρξης ισχύος του κανονισμού την 1η Οκτωβρίου 2021.
Απρίλιος 2021 – Σεπτέμβριος 2021: η αρμόδια Αρχή (υπουργείο Γεωργίας της Κυπριακής Δημοκρατίας) και ο Φορέας Ελέγχου (η διεθνούς κύρους εταιρεία Bureau Veritas), εργάζονται εντατικά για επικαιροποίηση του συμβολαίου που είχε συμφωνηθεί μεταξύ των δύο μερών τον Απρίλιο του 2015.
30 Σεπτεμβρίου 2021: υπογράφεται το σχετικό συμβόλαιο, βάσει του οποίου η Bureau Veritas, για διάρκεια πέντε ετών, αναλαμβάνει τους ελέγχους τήρησης της προδιαγραφής του προϊόντος Χαλλούμι/Hellim ΠΟΠ για όλη την Κύπρο.
