«Φαίνεται λοιπόν ότι το να ζεις σημαίνει πρώτα από όλα το να αισθάνεσαι ή να σκέφτεσαι. Γιατί το να ζεις από μόνο του είναι από τα πιο ωραία και ευχάριστα πράγματα»
Αριστοτέλης, Ηθικά Νικομάχεια 1170a18-b12
Ο Αριστοτέλης απολαμβάνει τη ζωή. Για τον ίδιο η ζωή είναι ενέργεια, γνώση, μελέτη και σχόλη. Ως επιστήμονας, ξεκινάει την έρευνα από την παρατήρηση του κόσμου γύρω του, δηλαδή, από τα αισθητηριακά δεδομένα. Πώς θα μπορούσε (όπως ο θιασώτης του ορθολογισμού, Ντεκάρτ) να στηρίξει τη βεβαιότητα της ύπαρξής του μόνο στον νου; Ο Αριστοτέλης, όχι μόνο δεν θα αμφισβητήσει τις αισθήσεις ως πηγή γνώσης, αλλά θα αναγνωρίσει τον ρόλο τους στο ευ ζην. Η ευχαρίστηση (ηδονή) που προσφέρουν οι αισθήσεις, για να γίνει αντιληπτή και να αξιολογηθεί, χρειάζεται και αυτή ένα υποκείμενο που ενεργεί.
Η αίσθηση, από βιολογικής σκοπιάς, θα συνδεθεί με τον ύπνο και την εγρήγορση. Ο Αριστοτέλης θα αφιερώσει τρεις μικρές πραγματείες («Περί ύπνου και εγρηγόρσεως», «Περί ενυπνίων», και «Περί της καθ’ ύπνον μαντικής»), προκειμένου να εξετάσει το φαινόμενο του ύπνου και των ονείρων και να το συνδέσει με τον έμβιο οργανισμό. Ο ύπνος και η εγρήγορση αποτελούν μέρος της ίδιας διαδικασίας που συμβαίνει στο ζώο, σ’ αυτό δηλαδή που ζει. Αυτό θα αποτελέσει για τον ίδιο ασφαλές κριτήριο του ζην και κατά προέκταση του αισθάνεσθαι:
«Επειδή το να αισθανόμαστε δεν είναι ιδιαίτερο χαρακτηριστικό ούτε της ψυχής ούτε του σώματος (γιατί σ’ αυτό όπου ανήκει η δύναμη σ’ αυτό ανήκει και η ενέργεια· και η λεγόμενη αίσθηση ως ενέργεια είναι κάποια κίνηση της ψυχής μέσω του σώματος), είναι φανερό πως το πάθος δεν είναι ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της ψυχής, ούτε όμως και ένα άψυχο σώμα μπορεί να αισθάνεται» Αριστοτέλης, Περί ύπνου και εγρηγόρσεως 454a1-12
Στον ύπνο, οι λειτουργίες της αίσθησης είναι δυνάμει. Αλλά η ζωή για τον Αριστοτέλη είναι ενέργεια. Επομένως, δεν μπορεί κανείς να είναι ευτυχισμένος στον ύπνο του, καθώς το υποκείμενο δεν ενεργεί. Για τον Αριστοτέλη η γνώση είναι ένα από τα πιο ευχάριστα πράγματα και η συμβολή των αισθήσεων είναι εκ των ων ουκ άνευ. Ως εκ τούτου, στα Μετά τα φυσικά ο συγγραφέας θα ξεκινήσει αυτή τη φορά από την αγάπη των ανθρώπων για τις αισθήσεις:
«Όλοι οι άνθρωποι από τη φύση τους επιθυμούν τη γνώση. Απόδειξη γι’ αυτό είναι η αγάπη για τις αισθήσεις· επειδή ακόμη και χωρίς τη χρησιμότητά τους αγαπιούνται χάρη σ’ αυτό που είναι»
Αριστοτέλης, Μετά τα φυσικά 980a21-23
Στο εμβληματικό Περί ψυχής η πραγμάτευση ολοκληρώνεται με μία αναφορά στις αισθήσεις. Εξαιρώντας την πιο κοινή και αναγκαία αίσθηση, εκείνη της αφής, ο Αριστοτέλης θα επαναλάβει τη συνεισφορά των αισθήσεων στην ευδαιμονία. Το «ζώο» (αυτό που ζει) δεν οφείλει απλώς την ύπαρξή του στις αισθήσεις -όπως στην περίπτωση της αφής- αλλά την ευδαιμονία του (ου του είναι ένεκα αλλά του ευ, 435b20-21). Αλλά και στα Ηθικά Νικομάχεια, όπως είναι φυσικό, ο συγγραφέας θα υποστηρίξει τη συμβολή των αισθήσεων στην ευδαιμονία. Η ζωή ορίζεται πρώτα με την αίσθηση και στη συνέχεια με τη νόηση. Γι’ αυτό και είναι ευχάριστη:
«Η δύναμη, πάλι, οδηγείται προς την ενέργεια· το ουσιαστικό, πάντως, είναι η ενέργεια. Κατά συνέπεια, η ζωή φαίνεται πως είναι κατά κύριο λόγο το να αισθανόμαστε ή το να σκεφτόμαστε […] Αν λοιπόν αυτή η ζωή είναι κάτι αγαθό και ευχάριστο (και φαίνεται από το γεγονός ότι όλοι αυτό επιθυμούν και κυρίως οι ενάρετοι και οι ευτυχισμένοι· γιατί ο δικός τους βίος είναι ο προτιμότερος, και η ζωή τους η πιο ευτυχισμένη), αν αυτός που βλέπει, αισθάνεται ότι βλέπει, και αυτός που ακούει αισθάνεται ότι ακούει, και αυτός που βαδίζει ότι βαδίζει, και όμοια με τα υπόλοιπα, συμβαίνει το ίδιο. Υπάρχει δηλαδή αυτό που αισθάνεται ότι ενεργούμε, ώστε αισθανόμαστε ότι αισθανόμαστε και σκεφτόμαστε ότι σκεφτόμαστε, το ότι αισθανόμαστε ή το ότι σκεφτόμαστε σημαίνει ότι υπάρχουμε (γιατί όπως είπαμε το να υπάρχεις σημαίνει αισθάνεσαι ή σκέφτεσαι), το να αισθανόμαστε λοιπόν ότι ζούμε είναι ευχάριστο καθαυτό (τὸ δ᾽ αἰσθάνεσθαι ὅτι ζῇ, τῶν ἡδέων καθ᾽ αὑτό)»
Αριστοτέλης, Ηθικά Νικομάχεια 1170a22-b3
Ζούμε όταν αντιλαμβανόμαστε την ύπαρξη όχι μόνο του εαυτού μας αλλά και του κόσμου γύρω μας. Οι αισθήσεις είναι η αφετηρία, ως πηγή γνώσης και αυτό από μόνο του είναι ευχάριστο.
*Συγγραφέας του βιβλίου Φιλοσοφία για όλους (Γιατί να διαβάζουμε τους αρχαίους φιλοσόφους;) Μεταίχμιο, 2022
philosophy.elsanicolaidou@gmail.com
