Ενώ επίκειται η επίσκεψη του Κωνσταντίνου Μητσοτάκη στην Τουρκία, ο Τούρκος πρόεδρος Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν μετάτρεψε πανηγυρικά τη Μονή της Χώρας, ένα βυζαντινό ναό με εξαιρετικά ψηφιδωτά και μοναδικές εικονογραφήσεις, σε τζαμί (6/5/2024). Δήλωσε προκλητικά ότι: «Εμείς προσπαθούμε να αυξήσουμε τους φίλους μας. Δεν έχουμε κανένα πρόβλημα που δεν μπορούμε να λύσουμε με τις χώρες της περιοχής μας» (ΕΡΤ) και ότι «όπως τον δικέφαλο αετό αναπτύσσουμε τις σχέσεις μας με Ανατολή και Δύση».
Η Μονή της Χώρας στην Κωνσταντινούπολη αποτελεί σημαντικό καλλιτεχνικό δημιούργημα βυζαντινής τέχνης της εποχής των Παλαιολόγων. Διαθέτει μοναδικά εικονογραφήματα όπως την επιβλητική σύνθεση της Καθόδου του Χριστού στον Άδη, την παράσταση της Δευτέρας Παρουσίας και παραστάσεις από τα Θαύματα του Κυρίου. Μοναδική η εικόνα της ολόσωμης Παναγίας που τραβά με τα χέρια προς το μάγουλό της το Θείο Βρέφος.
Πλησιάζει και η «αποφράδα» μέρα του Ελληνισμού, η 29η Μαΐου 1453, η μέρα που η Βασιλεύουσα, η Κωνσταντινούπολη, καταλήφθηκε από τους Οθωμανούς υπό τον 21χρονο σουλτάνο Μωάμεθ (Μεχμέτ) Β’ (30/3/1432-3/5/1481), τον επονομαζόμενο Πορθητή. Η Κωνσταντινούπολη ήταν ο πόθος του.
Εξ αφορμής τούτου αναφέρω διάφορα σχετικά περιστατικά.
Ο Μωάμεθ, ένας ακάθεκτος φιλοπόλεμος νέος, ήταν τρίτος γιός του σουλτάνου Μουράτ Β (1404-1451) και μιας χριστιανής σκλάβας που πέθανε νωρίς αφήνοντας τον Μωάμεθ ορφανό σε μικρή ηλικία. Τον πήρε υπό την προστασία της η Μάρα Μπράνκοβιτς χριστιανή σύζυγος του Μουράτ και κόρη του ηγεμόνα των Σέρβων Γεώργιου Μπράνκοβιτς και της Ειρήνης Καντακουζηνής. Ο Μωάμεθ έτρεφε βαθιά εκτίμηση στο πρόσωπό της που ασκούσε επιρροή στα θέματα εξωτερικής πολιτικής και θρησκευτικών δρωμένων.
Με ένα συνηθισμένο έθιμο της εποχής η Μάρα δόθηκε από την οικογένεια της στα 17 της χρόνια (1418-1435) στο σουλτάνο Μουράτ Β επισφραγίζοντας μια συμφωνία.
Βασικά κάθε φορά που υπογραφόταν μια συμφωνία με γειτονικό κράτος, επισφραγιζόταν με γάμο με μια πριγκίπισσα. Άσχετα αν η ανήλικη έκλαιγε, διαμαρτυρόταν και εκλιπαρούσε να μην την στείλουν κάπου μακριά. Η διαπραγματευτική αξία μια πριγκίπισσας ήταν μεγάλη.
Χαρακτηριστική ήταν η περίπτωση της πορφυρογέννητης πριγκίπισσας Άννας, αδελφής του αυτοκράτορα Βασίλειου Βουλγαροκτόνου. Όταν η Κωνσταντινούπολη βρέθηκε αποκλεισμένη από τους εχθρούς της, ο Βασίλειος ζήτησε βοήθεια (988 μ.Χ.) από τον πρίγκιπα του Κιέβου των Ρως, Βλαδίμηρο. Ο Βλαδίμηρος (που είχε ήδη 2 συζύγους) ζήτησε σε αντάλλαγμα το χέρι της Άννας σε γάμο. Μαθαίνοντας το η Άννα ξέσπασε σε κλάματα και παρακαλούσε τον αδελφό της να τη λυπηθεί επειδή ο Βλαδίμηρος ήταν τότε ένας βάρβαρος ειδωλολάτρης που μεθούσε συχνά. Ο Βασίλειος όμως δεν πτοήθηκε.
Σύμφωνα με τον χρονικογράφο Γεώργιο Φραντζή ο τελευταίος αυτοκράτορας του Βυζαντίου ο άτυχος Κωνσταντίνος Παλαιολόγος ζήτησε τη Μάρα (τότε 33 χρονών) σε γάμο όταν πέθανε ο Μουράτ (1451). Επρόκειτο για ένα παράδοξο συνοικέσιο, αλλά από πολιτικής άποψης πολύ σωστό. Ο πατέρας της, ο κράλης της Σερβίας, θα γινόταν πολύτιμος σύμμαχος της αυτοκρατορίας αλλά και ο νεαρός σουλτάνος Μωάμεθ πολύ πιθανόν να σεβόταν το σύζυγο της χήρας του πατέρα του. Όμως, η σουλτάνα απέρριψε το γάμο και αποσύρθηκε στον πατέρα της.
Μάταια οι υπερασπιστές περίμεναν βοήθεια που δεν ήρθε από πουθενά.
Ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος είχε παντρευτεί δύο φορές αλλά έθαψε και τις δύο συζύγους χωρίς απογόνους. Πρωτοπαντρεύτηκε σε ηλικία 24 χρονών (1428) την ευγενικής καταγωγής Μαγδαληνή που πέθανε τον επόμενο χρόνο. Σε ηλικία 36 ετών, έκαμε δεύτερο γάμο με την Αικατερίνα κόρη του Λατίνου δυνάστη της Λέσβου για να εξασφαλιστεί κληρονόμος. Όταν κατέπλευσε στη Λέσβο με την έγκυο σύζυγό του, εγκλωβίστηκε και πολιορκήθηκε επί ένα μήνα από τους Τούρκους. Η Αικατερίνα τρομοκρατήθηκε, απέβαλε και πέθανε ως συνέπεια επιπλοκών.
Την εποχή εκείνη (1453) η Βυζαντινή Αυτοκρατορία, με διάρκεια πάνω από χίλια χρόνια (ιδρύθηκε 330), είχε συρρικνωθεί πολύ, είχε χάσει πολλά εδάφη. Τον καιρό του Παλαιολόγου είχε απομείνει μόνο η Κωνσταντινούπολη και κάποιες λίγες μικρές κτήσεις. Οι μάχιμοι υπερασπιστές ήταν περίπου 4.500 για να αντιμετωπίσουν πέραν των 180.000 Οθωμανών.
Καθοριστικής σημασίας για την Άλωση ήταν το μεγάλο κανόνι που βομβάρδιζε συνεχώς τα τείχη της Κωνσταντινούπολης που τόσες φορές τους είχαν προστατεύσει. Σημαντική λεπτομέρεια είναι ότι ο Ούγγρος κατασκευαστής του, είχε προτείνει πρώτα στον Παλαιολόγο να του το πουλήσει αλλά επειδή αυτός δεν μπορούσε να τον πληρώσει απευθύνθηκε μετά στον Μωάμεθ που τον αντάμειψε γενναία για τις υπηρεσίες του.
Κύριος οργανωτής της άμυνας ήταν ένας Γενουάτης από τη Χίο, ο Ιουστινιάνης που μαζί με τον Κωνσταντίνο ήταν συνεχώς δίπλα στους πολεμιστές. Ο Ιουστινιάνης τραυματίστηκε θανάσιμα και συναισθανόμενος το τέλος ζήτησε να πεθάνει στην πατρίδα του. Όταν οι υπερασπιστές είδαν την απομάκρυνση του Ιουστινιάνη και των στρατιωτών του, προκλήθηκε πανικός και σύγχυση στις τάξεις των αμυνομένων που εντάθηκε όταν κάποιοι βιάστηκαν να φωνάξουν «Εάλω η Πόλις». Η Άλωση κρίθηκε εκεί, στην Πύλη του Ρωμανού όπου έγινε η τελική εφόρμηση.
Εκείνη η Τρίτη (29/5/1543) σημάδεψε την παγκόσμια ιστορία διότι έπεσε η Πόλη μετά από πολιορκία 54 ημερών. Μέχρι τις μέρες μας το γεγονός της Άλωσης συνοδεύουν μύθοι και θρύλοι, όπως για τον «Μαρμαρωμένο Βασιλιά» κ.ά.
Ας μάθουμε από τα λάθη του παρελθόντος και ας δώσουμε σημασία στην άμυνα μας.
